Atha sāri­putta­sutta­niddesaṃ vakkhati—

Na me diṭṭho ito pubbe, (iccāyasmā sāriputto)
Na suto uda kassaci;
Evaṃ vagguvado satthā,
Tusitā gaṇimāgato.

Na me diṭṭho ito pubbeti. Ito pubbe me mayā na diṭṭhapubbo so bhagavā iminā cakkhunā iminā attabhāvena. Yadā bhagavā tāvatiṃ­sa­bhavane pāric­chatta­ka­mūle ­paṇḍukam­bala­silā­yaṃ vassaṃvuṭṭho deva­gaṇa­pari­vuto majjhe maṇimayena sopāṇena ­saṅkas­sa­nagaraṃ otiṇṇo imaṃ dassanaṃ pubbe na diṭṭhoti—na me diṭṭho ito pubbe.

Iccāyasmā sāriputtoti. Iccāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkha­ra­sama­vāyo byañ­jana­siliṭ­ṭhatā padānu­pubba­tā­petaṃ—iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāra­va­sap­patis­sa­va­cana­metaṃ—āyasmāti. Sāriputtoti tassa therassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti—iccāyasmā sāriputto.

Na suto uda kassacīti. Nāti paṭikkhepo. Udāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkha­ra­sama­vāyo byañ­jana­siliṭ­ṭhatā padānu­pubba­tā­petaṃ—udāti. Kassacīti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti—na suto uda kassaci.

Evaṃ vagguvado satthāti. Evaṃ vagguvado madhuravado pemanīyavado hadayaṅ­gama­vado karavī­ka­ruta­mañju­ghoso. Aṭṭhaṅ­ga­saman­nā­gato kho pana tassa bhagavato mukhato ghoso niccharati—visaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca. Yathā parisaṃ kho pana so bhagavā sarena viññāpeti, na assa bahiddhā parisāya ghoso niccharati, brahmassaro kho pana so bhagavā karavī­ka­bhāṇīti—evaṃ vagguvado.

Satthāti satthā bhagavā satthavāho. Yathā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, corakantāraṃ tāreti, vāḷakantāraṃ tāreti, dubbhik­kha­kantā­raṃ tāreti, niruda­ka­kantā­raṃ tāreti uttāreti nittāreti patāreti khemantabhūmiṃ sampāpeti; evamevaṃ bhagavā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, jātikantāraṃ tāreti, jarākantāraṃ tāreti, byādhikantāraṃ … pe … maraṇakantāraṃ … soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyā­sa­kantā­raṃ tāreti, rāgakantāraṃ tāreti, dosakantāraṃ … mohakantāraṃ … mānakantāraṃ … diṭṭhikantāraṃ … kilesakantāraṃ … ­ducca­rita­kantā­raṃ tāreti, rāgagahanaṃ tāreti, dosagahanaṃ … mohagahanaṃ … mānagahanaṃ … diṭṭhigahanaṃ … kilesagahanaṃ … ­ducca­rita­gahanaṃ tāreti uttāreti nittāreti patāreti khemantaṃ amataṃ nibbānaṃ sampāpetīti. Evampi bhagavā satthavāho.

Atha vā bhagavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetāti. Evampi bhagavā satthavāho.

Atha vā bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti. Evampi bhagavā satthavāhoti— evaṃ vagguvado satthā.

Tusitā gaṇimāgatoti. Bhagavā tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkantoti. Evampi tusitā gaṇimāgato.

Atha vā devā vuccanti tusitā. Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā pamuditā pīti­so­manas­sa­jātā devalokato gaṇiṃ āgatoti. Evampi tusitā gaṇimāgato. Atha vā arahanto vuccanti tusitā. Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā pari­puṇṇa­saṅkappā arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti. Evampi tusitā gaṇimāgato. Gaṇīti gaṇī bhagavā. Gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī, gaṇaṃ pariharatīti gaṇī, gaṇaṃ ovadatīti gaṇī, gaṇa­manu­sāsa­tīti gaṇī, visārado gaṇaṃ upasaṅkamatīti gaṇī, gaṇassa sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti gaṇī, gaṇaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī, ­bhik­khu­ni­gaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khat­tiya­gaṇassa … brāhma­ṇa­gaṇassa … vessagaṇassa … suddagaṇassa … devagaṇassa … brahmagaṇassa gaṇī, saṃghī gaṇī gaṇācariyo. Āgatoti upagato samupagato samupapanno ­saṅkas­sa­nagaranti—tusitā gaṇimāgato.

Tenāha thero sāriputto—

“Na me diṭṭho ito pubbe, (iccāyasmā sāriputto)
Na suto uda kassaci;
Evaṃ vagguvado satthā,
Tusitā gaṇimāgato”ti.

Sadevakassa lokassa,
yathā dissati cakkhumā;
Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā,
ekova ratimajjhagā.

Sadevakassa lokassāti sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa ­sassama­ṇab­rāhma­ṇiyā pajāya sade­va­manus­sā­yāti—sadevakassa lokassa.

Yathā dissati cakkhumāti yathā bhagavantaṃ tāvatiṃ­sa­bhavane pāric­chatta­ka­mūle ­paṇḍukam­bala­silā­yaṃ nisinnaṃ dhammaṃ desentaṃ devatā passanti tathā manussā passanti. Yathā manussā passanti tathā devatā passanti. Yathā devānaṃ dissati tathā manussānaṃ dissati. Yathā manussānaṃ dissati tathā devānaṃ dissatīti. Evampi yathā dissati cakkhumā. Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā adantā dantavaṇṇena dissanti, asantā santavaṇṇena dissanti, anupasantā upasan­ta­vaṇ­ṇena dissanti, anibbutā nibbutavaṇṇena dissanti.

“Patirūpako mat­tikā­kuṇḍa­lova,
Lohaḍḍhamāsova suvaṇṇachanno;
Caranti loke parivārachannā,
Anto asuddhā bahi sobhamānā”ti.

Na bhagavā evaṃ dissati. Bhagavā bhūtena tacchena tathena yāthāvena aviparītena sabhāvena danto dantavaṇṇena dissati, santo santavaṇṇena dissati, upasanto upasan­ta­vaṇ­ṇena dissati, nibbuto nibbutavaṇṇena dissati, akap­pi­ta­iriyā­pathā ca buddhā bhagavanto paṇi­dhi­sam­pannāti. Evampi yathā dissati cakkhumā.

Atha vā bhagavā visuddhasaddo gata­kitti­sadda­siloko nāgabhavane ca supaṇṇabhavane ca yakkhabhavane ca asurabhavane ca gandhab­ba­bhavane ca ­mahārā­ja­bhavane ca indabhavane ca brahmabhavane ca devabhavane ca ediso ca tādiso ca tato ca bhiyyoti. Evampi yathā dissati cakkhumā.

Atha vā bhagavā dasahi balehi samannāgato, catūhi vesārajjehi, catūhi paṭisambhidāhi, chahi abhiññāhi, chahi buddhadhammehi, tejena ca balena ca guṇena ca vīriyena ca paññāya ca dissati ñāyati paññāyati.

“Dūre santo pakāsenti,
himavantova pabbato;
Asantettha na dissanti,
rattiṃ khittā yathā sarā”ti.

Evampi yathā dissati cakkhumā.

Cakkhumāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā—maṃsa­cak­khu­nāpi cakkhumā, dibba­cak­khu­nāpi cakkhumā, paññā­cak­khu­nāpi cakkhumā, buddha­cak­khu­nāpi cakkhumā, saman­ta­cak­khu­nāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā maṃsa­cak­khu­nāpi cakkhumā? Maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṃvijjanti—nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo. Akkhilomāni ca bhagavato. Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ umā­pup­phasamā­naṃ. Tassa parato pītakaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ ­kaṇikā­ra­pup­phasamā­naṃ. Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni inda­gopaka­samānāni. Majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ suddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addā­riṭṭha­kasamā­naṃ. Tassa parato odātaṃ hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhi­tā­ra­kasamā­naṃ. Tena bhagavā pākatikena maṃsacakkhunā atta­bhāva­pariyā­pan­nena purima­su­cari­ta­kammā­bhi­nib­bat­tena samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. Yadāpi caturaṅ­ga­saman­nā­gato andhakāro hoti sūriyo ca atthaṅgato hoti; kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti. Evarūpepi caturaṅ­ga­saman­nā­gate andhakāre samantā yojanaṃ passati. Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṃ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāya. Ekañce tilaphalaṃ nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhipeyya, taññeva tilaphalaṃ uddhareyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato pākati­ka­maṃsa­cak­khu. Evaṃ bhagavā maṃsa­cak­khu­nāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atik­kanta­mānusa­kena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti—“ime vata bhonto sattā kāya­ducca­ritena samannāgatā vacī­ducca­ritena samannāgatā mano­ducca­ritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchā­diṭṭhi­kamma­sa­mādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammā­diṭṭhi­kam­masamā­dānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā”ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atik­kanta­mānusa­kena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti. Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuṃ passeyya, sahassimpi cūḷanikaṃ lokadhātuṃ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṃ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṃ passeyya, yāvatakaṃ pana ākaṅkheyya tāvatakaṃ passeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā paññā­cak­khu­nāpi cakkhumā? Bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nib­bedhi­kapañño paññā­pa­bhe­da­kusalo pabhinnañāṇo adhi­gata­paṭi­sam­bhido catu­ve­sāraj­jap­patto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

So hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. Natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi jānitabbaṃ attattho vā, parattho vā, ubhayattho vā, diṭṭhadhammiko vā attho, samparāyiko vā attho, uttāno vā attho, gambhīro vā attho, gūḷho vā attho, paṭicchanno vā attho, neyyo vā attho, nīto vā attho, anavajjo vā attho, nikkileso vā attho, vodāno vā attho, paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati.

Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānupa­rivatti. Sabbaṃ vacīkammaṃ … sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānupa­rivatti. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ; neyya­pariyan­tikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇa­pariyan­tikaṃ neyyaṃ; neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi; añña­mañña­pariyan­taṭ­ṭhāyino te dhammā. Yathā dvinnaṃ ­samug­ga­pa­ṭalānaṃ sammā­phusi­tā­naṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, añña­mañña­pariyan­taṭ­ṭhāyino; evamevaṃ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca añña­mañña­pariyan­taṭ­ṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyya­pariyan­tikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇa­pariyan­tikaṃ neyyaṃ; neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ na pavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi; añña­mañña­pariyan­taṭ­ṭhāyino te dhammā.

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajja­na­paṭi­baddhā ākaṅ­kha­paṭi­baddhā manasikā­ra­paṭi­baddhā cit­tup­pāda­paṭi­baddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesaṃ sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako ­sassama­ṇab­rāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya anto­ma­hāsa­mudde parivattanti; evamevaṃ sadevako loko samārako sabrahmako ­sassama­ṇab­rāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti; evamevaṃ yepi te sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti; buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati. Yepi te khat­tiya­paṇ­ḍitā brāhma­ṇa­paṇ­ḍitā gaha­pati­paṇ­ḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā ­katapa­rappa­vādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhe abhi­saṅ­kha­ritvā abhi­saṅ­kha­ritvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca. Kathitā visajjitāva te pañhā bhagavatā honti nid­diṭṭha­kā­raṇā upakkhittakā ca. Te bhagavato sampajjanti. Atha kho bhagavāva tattha atirocati, yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññā­cak­khu­nāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā buddha­cak­khu­nāpi cakkhumā? Bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce para­loka­vajja­bhaya­dassā­vino viharante appekacce napara­loka­vajja­bhaya­dassā­vino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto­nimugga­posīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakaṃ accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena; evamevaṃ bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce para­loka­vajja­bhaya­dassā­vino viharante appekacce napara­loka­vajja­bhaya­dassā­vino viharante. Jānāti bhagavā—“ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito, ayaṃ vitakkacarito, ayaṃ saddhācarito, ayaṃ ñāṇacarito”ti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṃ katheti; dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati; mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhamma­sākac­chāya garusaṃvāse niveseti; vitak­ka­caritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṃ ācikkhati; saddhā­caritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhati buddhasubodhiṃ dhamma­su­dhamma­taṃ saṃ­ghasup­paṭi­pattiṃ sīlāni ca attano; ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassa­nā­nimittaṃ ācikkhati aniccākāraṃ dukkhākāraṃ anattākāraṃ.

“Sele yathā pabba­ta­muddha­niṭṭhito,
Yathāpi passe janataṃ samantato;
Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,
Pāsādamāruyha samantacakkhu;
Sokāvatiṇṇaṃ janata­mapeta­soko,
Avekkhassu jāti­ja­rā­bhi­bhū­tan”ti.

Evaṃ bhagavā buddha­cak­khu­nāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā saman­ta­cak­khu­nāpi cakkhumā? Samantacakkhu vuccati sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ. Bhagavā sabbañ­ñu­ta­ñāṇena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.

“Na tassa adiṭ­ṭha­midhat­thi kiñci,
Atho aviñ­ñāta­ma­jānitab­baṃ;
Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ,
Tathāgato tena samantacakkhū”ti.

Evaṃ bhagavā saman­ta­cak­khu­nāpi cakkhumāti—yathā dissati cakkhumā.

Sabbaṃ tamaṃ vinodetvāti sabbaṃ rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ mānatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññā­ni­rodhi­kaṃ ­vighā­ta­pak­khi­kaṃ anib­bāna­saṃ­vatta­ni­kaṃ nuditvā panuditvā jahitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti—sabbaṃ tamaṃ vinodetvā.

Ekova ratimajjhagāti. Ekoti bhagavā pabbaj­jā­saṅ­khā­tena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekanta­vītarā­goti eko, ekanta­vīta­dosoti eko, ekanta­vī­tamo­hoti eko, ekanta­nikkile­soti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisam­buddhoti eko.

Kathaṃ bhagavā pabbaj­jā­saṅ­khā­tena eko? Bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ vilapantānaṃ ñātisaṅghaṃ pahāya sabbaṃ ­gharāvā­sa­pali­bodhaṃ chinditvā putta­dāra­pali­bodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittā­macca­pali­bodhaṃ chinditvā sanni­dhi­pali­bodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti—evaṃ bhagavā pabbaj­jā­saṅ­khā­tena eko.

Kathaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko? So evaṃ pabbajito samāno eko arañña­vana­patthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni ­manus­sa­rāhas­seyya­kāni paṭi­sallā­na­sārup­pāni. So eko carati, eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti—evaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko.

Kathaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhi­rukkha­mūle mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ kaṇhaṃ namuciṃ pamattabandhuṃ vidhamitvā taṇhājāliniṃ visaritaṃ visattikaṃ pajahasi vinodesi byantiṃ akāsi anabhāvaṃ gamesi.

“Taṇhādutiyo puriso,
dīgha­maddhā­na­saṃsa­raṃ;
Ittha­bhā­vañña­thā­bhāvaṃ,
saṃsāraṃ nātivattati.

Etamādīnavaṃ ñatvā,
Taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;
Vītataṇho anādāno,
Sato bhikkhu paribbaje”ti.

Evaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

Kathaṃ bhagavā ekanta­vītarā­goti eko? Rāgassa pahīnattā ekanta­vītarā­goti eko, dosassa pahīnattā ekanta­vīta­dosoti eko, mohassa pahīnattā ekanta­vī­tamo­hoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekanta­nikkile­soti eko.

Kathaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

“Ekāyanaṃ jāti­kha­yan­tadassī,
Maggaṃ pajānāti hitānukampī;
Etena maggena tariṃsu pubbe,
Tarissanti ye ca taranti oghan”ti.

Evaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko.

Kathaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisam­buddhoti eko? Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññindriyaṃ paññābalaṃ dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tena bodhiñāṇena “sabbe saṅkhārā aniccā”ti bujjhi, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti bujjhi, “sabbe dhammā anattā”ti bujjhi, “avijjāpaccayā saṅkhārā”ti bujjhi … pe … “jātipaccayā jarāmaraṇan”ti bujjhi; “avijjānirodhā saṅ­khā­ra­nirodho”ti bujjhi … pe … “jātinirodhā jarā­maraṇa­nirodho”ti bujjhi; “idaṃ dukkhan”ti bujjhi, “ayaṃ dukkhasamudayo”ti bujjhi, “ayaṃ dukkhanirodho”ti bujjhi, “ayaṃ duk­kha­nirodha­gāminī paṭipadā”ti bujjhi; “ime āsavā”ti bujjhi … pe … “ayaṃ āsava­nirodha­gāminī paṭipadā”ti bujjhi; “ime dhammā pariññeyyā”ti bujjhi … pahātabbāti … bhāvetabbāti … ­sacchi­kātab­bāti bujjhi, channaṃ phas­sāyata­nā­naṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, pañcannaṃ upādā­nak­khan­dhā­naṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, “yaṃ kiñci samuda­ya­dhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti bujjhi.

Atha vā yaṃ kiñci bujjhitabbaṃ anu­bujjhi­tabbaṃ paṭi­bujjhi­tabbaṃ ­sambuj­jhi­tabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi sammābujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsi. Evaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisam­buddhoti eko.

Ratimajjhagāti. Ratinti nekkhammaratiṃ vivekaratiṃ upasamaratiṃ sambodhiratiṃ ajjhagā samajjhagā adhigacchi phassesi sacchākāsīti—ekova ratimajjhagā.

Tenāha thero sāriputto—

“Sadevakassa lokassa,
yathā dissati cakkhumā;
Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā,
ekova ratimajjhagā”ti.

Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ,
Akuhaṃ gaṇimāgataṃ;
Bahūnamidha baddhānaṃ,
Atthi pañhena āgamaṃ.

Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādinti. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇi balesu ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabba­das­sāvitāya buddho, anañña­neyya­tāya buddho, visavitāya buddho, khīṇā­sava­saṅ­khā­tena buddho, nirupa­lepa­saṅ­khā­tena buddho, ekanta­vītarā­goti buddho, ekanta­vīta­dosoti buddho, ekanta­vī­tamo­hoti buddho, ekanta­nikkile­soti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisam­buddhoti buddho, abuddhi­vihatattā buddhi­paṭi­lābhattā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇab­rāhma­ṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimok­khan­ti­ka­metaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbañ­ñu­ta­ñāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti—taṃ buddhaṃ. Asitanti dve nissayā—taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca. Katamo taṇhānissayo? Yāva taṇhā­saṅ­khā­tena sīmakataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ— idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthi­ga­vāssava­ḷavā, khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ, gāmani­gama­rāja­dhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ—ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhi­visu­kāyikaṃ diṭṭhi­vip­phan­di­taṃ diṭṭhi­saṃ­yoja­naṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipari­yesag­gāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho “ayāthāvakasmiṃ yāthāvakan”ti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni—ayaṃ diṭṭhinissayo.

Buddhassa bhagavato taṇhānissayo pahīno, diṭṭhinissayo paṭinissaṭṭho; taṇhā­nissa­yassa pahīnattā diṭṭhi­nissa­yassa paṭi­nissaṭ­ṭhattā bhagavā cakkhuṃ asito, sotaṃ … ghānaṃ … jivhaṃ … kāyaṃ … manaṃ asito, rūpe … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … kulaṃ … gaṇaṃ … āvāsaṃ … lābhaṃ … yasaṃ … pasaṃsaṃ … sukhaṃ … cīvaraṃ … piṇḍapātaṃ … senāsanaṃ … gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ … kāmadhātuṃ … rūpadhātuṃ … arūpadhātuṃ … kāmabhavaṃ … rūpabhavaṃ … arūpabhavaṃ … saññābhavaṃ … asaññābhavaṃ … nevasaññā­nāsaññā­bhavaṃ … ekavo­kāra­bha­vaṃ … catuvo­kāra­bha­vaṃ … pañca­vo­kāra­bha­vaṃ … atītaṃ … anāgataṃ … paccuppannaṃ … diṭṭha­suta­mu­taviñ­ñātabbe dhamme asito anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyā­di­ka­tena cetasā viharatīti—taṃ buddhaṃ asitaṃ.

Tādinti bhagavā pañcahākārehi tādī—iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti tādī, taṃniddesā tādī.

Kathaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Bhagavā lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṃsāyapi tādī nindāyapi tādī, sukhepi tādī, dukkhepi tādī; ekacce bāhaṃ gandhena limpeyyuṃ, ekacce bāhaṃ vāsiyā taccheyyuṃ, amukasmiṃ natthi rāgo, amukasmiṃ natthi paṭighaṃ, anuna­ya­paṭi­gha­vippa­hīno ugghāti­nig­ghāti­vī­tivatto anu­rodha­virodhaṃ samatikkanto. Evaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī.

Kathaṃ bhagavā cattāvīti tādī? Bhagavato rāgo catto vanto mutto pahīno paṭinissaṭṭho, doso … moho … kodho … upanāho … makkho … paḷāso … issā … macchariyaṃ … māyā … sāṭheyyaṃ … thambho … sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo … sabbe kilesā … sabbe duccaritā … sabbe darathā … sabbe pariḷāhā … sabbe santāpā … sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khārā cattā vantā muttā pahīnā paṭinissaṭṭhā. Evaṃ bhagavā cattāvīti tādī.

Kathaṃ bhagavā tiṇṇāvīti tādī? Bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, sabbaṃ saṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiyo pālitab­rahma­cariyo uttama­diṭṭhip­patto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭi­viddhā­kuppo ­sacchi­kata­nirodho. Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhitta­pali­gho saṃ­kiṇṇa­parik­kho abbūḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅ­ga­vippa­hīno ­chaḷaṅ­ga­saman­nā­gato ekārakkho caturāpasseno ­panuṇ­ṇa­pac­ce­ka­sacco sama­vaya­saṭ­ṭhesano anāvi­la­saṅkappo passad­dha­kāya­saṅ­khāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso para­mapattip­patto. So nevācinati, nāpacinati; apacinitvā ṭhito neva pajahati, na upādiyati; pajahitvā ṭhito neva saṃsibbati, na ussineti; visinetvā ṭhito neva vidhūpeti, na sandhūpeti; vidhūpetvā ṭhito, asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena samā­dhik­khan­dhena samannāgatattā ṭhito, asekhena pañ­ñāk­khan­dhena samannāgatattā ṭhito, asekhena vimut­tik­khan­dhena samannāgatattā ṭhito, asekhena vimutti­ñāṇadas­sa­nak­khan­dhena samannāgatattā ṭhito, saccaṃ sam­paṭi­pādiyitvā ṭhito, ejaṃ samatikkamitvā ṭhito, kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito, apari­ga­manatāya ṭhito, kaṭaṃ samādāya ṭhito, mutti­paṭi­sevana­tāya ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya pārisuddhiyā ṭhito, muditāya pārisuddhiyā ṭhito, upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito, accan­ta­pāri­suddhiyā ṭhito, atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, santusitattā ṭhito, khan­dha­pariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyata­na­pariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapat­ti­pariyante ṭhito, paṭi­sandhi­pariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, ­saṃsā­ra­pariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antima­deha­dharo bhagavā.

“Tassāyaṃ pacchimako bhavo,
carimoyaṃ samussayo;
Jāti­maraṇa­saṃsāro,
natthi tassa punabbhavo”ti.

Evaṃ bhagavā tiṇṇāvīti tādī.

Kathaṃ bhagavā muttāvīti tādī? Bhagavato rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dosā cittaṃ … mohā cittaṃ … kodhā … upanāhā … makkhā … paḷāsā … issāya … macchariyā … māyāya … sāṭheyyā … thambhā … sārambhā … mānā … atimānā … madā … pamādā … sabbakilesehi … sabba­ducca­ritehi … sabbadarathehi … sabba­pari­ḷāhehi … sabbasantāpehi … sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khā­rehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Evaṃ bhagavā muttāvīti tādī.

Kathaṃ bhagavā taṃniddesā tādī? Bhagavā sīle sati sīlavāti taṃniddesā tādī, saddhāya sati saddhoti taṃniddesā tādī, vīriye sati vīriyavāti taṃniddesā tādī, satiyā sati satimāti taṃniddesā tādī, samādhismiṃ sati samāhitoti taṃniddesā tādī, paññāya sati paññavāti taṃniddesā tādī, vijjāya sati tevijjoti taṃniddesā tādī, abhiññāya sati chaḷabhiññoti taṃniddesā tādī, dasabale sati dasabaloti taṃniddesā tādī. Evaṃ bhagavā taṃniddesā tādīti—taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ.

Akuhaṃ gaṇimāgatanti. Akuhoti tīṇi kuhanavatthūni—pac­ca­ya­paṭi­seva­na­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu, iriyā­pa­tha­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu, sāman­ta­jappa­na­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ pac­ca­ya­paṭi­seva­na­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu? Idha gahapatikā bhikkhuṃ nimantenti cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rehi. So pāpiccho icchāpakato atthiko cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rā­naṃ bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti, piṇḍapātaṃ paccakkhāti, senāsanaṃ paccakkhāti, gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ paccakkhāti. So evamāha—“kiṃ samaṇassa mahagghena cīvarena. Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena. Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvitaṃ kappeyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena. Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo rukkhamūliko vā assa sosāniko vā abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rena. Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo pūtimuttena harita­kī­khaṇ­ḍena osadhaṃ kareyyā”ti tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati, lūkhaṃ gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti—“ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo”ti bhiyyo bhiyyo nimantenti cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rehi. So evamāha—“tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, saddhāya sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, deyyadhammassa sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, dakkhiṇeyyānaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhā­kañ­cevā­yaṃ saddhā atthi, deyyadhammo ca saṃvijjati, ahañca paṭiggāhako. Sace ahaṃ na paṭiggahessāmi, evaṃ tumhe puññena paribāhirā bhavissatha, na mayhaṃ iminā attho, api ca tumhākaṃyeva anukampāya paṭiggaṇhāmī”ti. Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi senāsanaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ paṭiggaṇhāti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ—idaṃ pac­ca­ya­paṭi­seva­na­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ iriyā­pa­tha­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sam­bhā­va­nā­dhip­pāyo, “evaṃ maṃ jano sambhāvessatī”ti gamanaṃ saṇṭhapeti, ṭhānaṃ saṇṭhapeti, nisajjaṃ saṇṭhapeti, sayanaṃ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati, paṇidhāya tiṭṭhati, paṇidhāya nisīdati, paṇidhāya seyyaṃ kappeti, samāhito viya gacchati, samāhito viya tiṭṭhati, samāhito viya nisīdati, samāhito viya seyyaṃ kappeti, āpātha­kaj­jhāyīva hoti. Yā evarūpā iriyāpathassa āṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ—idaṃ iriyā­pa­tha­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ sāman­ta­jappa­na­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sam­bhā­va­nā­dhip­pāyo “evaṃ maṃ jano sambhāvessatī”ti, ariya­dhamma­sannis­sitaṃ vācaṃ bhāsati. “Yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati; “yo evarūpaṃ pattaṃ dhāreti … lohathālakaṃ dhāreti … dhammakaraṇaṃ dhāreti … parissāvanaṃ dhāreti … kuñcikaṃ dhāreti … upāhanaṃ dhāreti … kāyabandhanaṃ dhāreti … āyogaṃ dhāreti, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati; “yassa evarūpo upajjhāyo so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati; “yassa evarūpo ācariyo … evarūpā samā­nu­paj­jhā­yakā … samānācariyakā … mittā … sandiṭṭhā … sambhattā … sahāyā, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati; “yo evarūpe vihāre vasati, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati; “yo evarūpe aḍḍhayoge vasati … pāsāde vasati … hammiye vasati … guhāyaṃ vasati … leṇe vasati … kuṭiyā vasati … kūṭāgāre vasati … aṭṭe vasati … māḷe vasati … uddaṇḍe vasati … upaṭṭhā­na­sālā­yaṃ vasati … maṇḍape vasati … rukkhamūle vasati, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati.

Atha vā koraji­kako­rajiko, bhā­kuṭi­ka­bhā­kuṭiko, kuhakakuhako, lapakalapako, mukha­sam­bhā­vito “ayaṃ samaṇo imāsaṃ evarūpānaṃ vihāra­samā­pattī­naṃ lābhī”ti. Tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suñña­tā­paṭi­sañ­ñuttaṃ kathaṃ katheti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ— idaṃ sāman­ta­jappa­na­saṅ­khā­taṃ kuhanavatthu. Buddhassa bhagavato imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭi­passad­dhāni abhab­bup­patti­kāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Tasmā buddho akuhoti—akuhaṃ.

Gaṇimāgatanti. Gaṇīti gaṇī bhagavā. Gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī, gaṇaṃ pariharatīti gaṇī, gaṇaṃ ovadatīti gaṇī, gaṇaṃ anusāsatīti gaṇī, visārado gaṇaṃ upasaṅkamatīti gaṇī, gaṇassa sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti gaṇī, gaṇaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī, ­bhik­khu­ni­gaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khat­tiya­gaṇassa gaṇī, brāhma­ṇa­gaṇassa gaṇī, vessagaṇassa gaṇī, suddagaṇassa gaṇī, brahmagaṇassa gaṇī, devagaṇassa gaṇī, saṃghiṃ gaṇiṃ gaṇācariyaṃ. Āgatanti upagataṃ samupagataṃ samupapannaṃ ­saṅkas­sa­nagaranti—akuhaṃ gaṇimāgataṃ.

Bahūnamidha baddhānanti. Bahūnaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. Baddhānanti baddhānaṃ baddhacarānaṃ paricārakānaṃ sissānanti—bahūnamidha baddhānaṃ.

Atthi pañhena āgamanti. Pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṃ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti. Evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā pañhatthikānaṃ pañhaṃ pucchi­tukā­mānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ payirupāsanaṃ siyā atthīti. Evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi pahu, tvamasi alamattho mayā pucchitaṃ kathetuṃ visajjetuṃ “vahassetaṃ bhāran”ti. Evampi atthi pañhena āgamaṃ.

Tenāha thero sāriputto—

“Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ,
akuhaṃ gaṇimāgataṃ;
Bahūnamidha baddhānaṃ,
atthi pañhena āgaman”ti.

Bhikkhuno vijigucchato,
bhajato rittamāsanaṃ;
Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā,
pabbatānaṃ guhāsu vā.

Bhikkhuno vijigucchatoti. Bhikkhunoti puthuj­jana­kal­yāṇassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhuno. Vijigucchatoti jātiyā vijigucchato, jarāya … byādhinā … maraṇena … sokehi … paridevehi … dukkhehi … domanassehi … upāyāsehi vijigucchato, nerayikena dukkhena … tiracchā­na­yoni­kena dukkhena … petti­visa­yikena dukkhena … mānusikena dukkhena … gab­bhok­kan­ti­mūla­kena dukkhena … gabbhaṭ­ṭhiti­mūla­kena dukkhena … gab­bha­vuṭṭhā­na­mūla­kena dukkhena … jātas­sū­pani­bandha­kena dukkhena … jātassa parādheyyakena dukkhena … attūpakkamena dukkhena … parūpakkamena dukkhena … dukkhadukkhena … saṅ­khā­ra­duk­khena … vipari­ṇāma­duk­khena … cakkhurogena dukkhena … sotarogena dukkhena … ghānarogena dukkhena … jivhārogena dukkhena … kāyarogena dukkhena … sīsarogena dukkhena … kaṇṇarogena dukkhena … mukharogena dukkhena … dantarogena dukkhena … kāsena … sāsena … pināsena … ḍāhena … jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya … visūcikāya … kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena … dadduyā … kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya … vitacchikāya … lohitena … pittena … madhumehena … aṃsāya … piḷakāya … bhagandalāya … pitta­sa­muṭṭhā­nena ābādhena … semha­sa­muṭṭhā­nena ābādhena … vātasa­muṭṭhā­nena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utu­pari­ṇāma­jena ābādhena … visama­pari­hāra­jena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kamma­vipāka­jena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena … ḍaṃsa­ma­kasavā­tātapa­sarīsa­pa­samphas­sena dukkhena … mātumaraṇena dukkhena … pitumaraṇena dukkhena … bhātumaraṇena … bhagi­ni­mara­ṇena … puttamaraṇena … dhītumaraṇena … ñātibyasanena … bhogabyasanena … rogabyasanena … sīlabyasanena … diṭṭhib­yasa­nena dukkhena vijigucchato aṭṭīyato harāyato jigucchatoti—bhikkhuno vijigucchato.

Bhajato rittamāsananti. Āsanaṃ vuccati yattha nisīdati—mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. Taṃ āsanaṃ asappā­ya­rūpa­dassa­nena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappā­ya­sad­dassava­nena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ. Taṃ pavivittaṃ āsanaṃ bhajato sambhajato sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti—bhajato rittamāsanaṃ.

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vāti. Rukkha­mūlaṃ­yeva rukkhamūlaṃ, susānaṃyeva susānanti—rukkhamūlaṃ susānaṃ vā. Pabbatānaṃ guhāsu vāti. Pabbatāyeva pabbatā, kandarāyeva kandarā, giriguhāyeva giriguhā. Pabba­tanta­rikāyo vuccanti pabba­ta­pabbhā­rāti—pabbatānaṃ guhāsu vā.

Tenāha thero sāriputto—

“Bhikkhuno vijigucchato,
bhajato rittamāsanaṃ;
Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā,
pabbatānaṃ guhāsu vā”ti.

Uccāvacesu sayanesu,
kīvanto tattha bheravā;
Ye hi bhikkhu na vedheyya,
nigghose sayanāsane.

Uccāvacesu sayanesūti. Uccāvacesūti uccāvacesu hīnappaṇītesu chekapāpakesu. Sayanaṃ vuccati senāsanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti—uccāvacesu sayanesu. Kīvanto tattha bheravāti. Kīvantoti kīvanto kūjanto nadanto saddaṃ karonto. Atha vā kīvantoti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā te. Bheravāti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vāti—kīvanto tattha bheravā.

Ye hi bhikkhu na vedheyyāti. Ye hīti ye hi bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī, pahīna­bhaya­bhe­ravo vigata­loma­haṃso vihareyyāti—ye hi bhikkhu na vedheyya.

Nigghose sayanāsaneti. Appasadde appanigghose vijanavāte ­manus­sa­rāhas­seyyake paṭi­sallā­na­sāruppe senāsaneti—nigghose sayanāsane.

Tenāha thero sāriputto—

“Uccāvacesu sayanesu,
kīvanto tattha bheravā;
Ye hi bhikkhu na vedheyya,
nigghose sayanāsane”ti.

Kati parissayā loke,
gacchato agataṃ disaṃ;
Ye bhikkhu abhisambhave,
pantamhi sayanāsane.

Kati parissayā loketi. Katīti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā. Parissayāti dve parissayā—pākaṭa­pa­rissayā ca paṭicchan­na­pa­rissayā ca. Katame pākaṭa­pa­rissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitaṃ pittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pitta­sa­muṭṭhānā ābādhā … pe … sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsa­ma­kasavā­tātapa­sarīsa­pa­samphassā—ime vuccanti pākaṭa­pa­rissayā.

Katame paṭicchan­na­pa­rissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ ­byāpā­da­nīvara­ṇaṃ thina­middha­nīvara­ṇaṃ uddhac­ca­kukkuc­ca­nīvara­ṇaṃ vici­kicchā­nīvara­ṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khārā—ime vuccanti paṭicchan­na­pa­rissayā.

Parissayāti kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā.

Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti— parissayā.

Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammā­paṭi­padāya anu­loma­paṭi­padāya apac­canī­ka­paṭi­padāya avi­ruddha­paṭi­padāya anvat­tha­paṭi­padāya dhammā­nu­dhamma­paṭi­padāya sīlesu pari­pūra­kā­ri­tāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgari­yā­nuyogassa sati­sam­pajañ­ñassa catunnaṃ sati­paṭṭhā­nā­naṃ bhāva­nā­nuyogassa catunnaṃ sammap­pa­dhā­nā­naṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāva­nā­nuyogassa—imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti—parissayā.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti atta­bhāva­sannis­sayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti; evamevaṃ tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti atta­bhāva­san­nissa­yāti. Evampi tatrāsayāti—parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati.

Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī”ti. Evampi tatrāsayāti—parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā anta­rāpaccat­thikā. Katame tayo? Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako anta­rāpaccat­thiko; doso, bhikkhave … pe … moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako anta­rāpaccat­thiko. Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā anta­rāpaccat­thikā.

Anatthajanano lobho,
lobho cittappakopano;
Bhayamantarato jātaṃ,
taṃ jano nāvabujjhati.

Luddho atthaṃ na jānāti,
luddho dhammaṃ na passati;
Andhantamaṃ tadā hoti,
yaṃ lobho sahate naraṃ.

Anatthajanano doso,
doso cittappakopano;
Bhayamantarato jātaṃ,
taṃ jano nāvabujjhati.

Kuddho atthaṃ na jānāti,
kuddho dhammaṃ na passati;
Andhantamaṃ tadā hoti,
yaṃ doso sahate naraṃ.

Anatthajanano moho,
moho cittappakopano;
Bhayamantarato jātaṃ,
taṃ jano nāvabujjhati.

Mūḷho atthaṃ na jānāti,
mūḷho dhammaṃ na passati;
Andhantamaṃ tadā hoti,
yaṃ moho sahate naran”ti.

Evampi tatrāsayāti—parissayā. Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya; doso kho, mahārāja … pe … moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsu­vihārā­yāti.

Lobho doso ca moho ca,
purisaṃ pāpacetasaṃ;
Hiṃsanti attasambhūtā,
tacasāraṃva samphalan”ti.

Evampi tatrāsayāti—parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Rāgo ca doso ca itonidānā,
Aratī ratī lomahaṃso itojā;
Ito samuṭṭhāya manovitakkā,
Kumārakā dhaṅka­mivos­sajantī”ti.

Evampi tatrāsayāti—parissayā. Loketi manussaloketi—kati parissayā loke.

Gacchato agataṃ disanti. Agatā disā vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabba­saṅ­khā­ra­sama­tho sabbū­padhipa­ṭi­nissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Agatapubbā sā disā na sā disā gatapubbā iminā dīghena addhunā.

“Samatittikaṃ anavasesaṃ,
Telapattaṃ yathā parihareyya;
Evaṃ sacitta­ma­nurak­khe,
Patthayāno disaṃ agatapubbaṃ”.

Agatapubbaṃ disaṃ vajato gacchato abhikkamatoti—gacchato agataṃ disaṃ.

Ye bhikkhu abhisambhaveti. Yeti ye parissaye abhisam­bhaveyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—ye bhikkhu abhisambhave.

Pantamhi sayanāsaneti. Ante pante pariyante selante vā vanante vā nadante vā udakante vā yattha na kasīyati na vapīyati, janantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāre senāsaneti— pantamhi sayanāsane.

Tenāha thero sāriputto—

“Kati parissayā loke,
gacchato agataṃ disaṃ;
Ye bhikkhu abhisambhave,
pantamhi sayanāsane”ti.

Kyāssa byappathayo assu,
kyāssassu idha gocarā;
Kāni sīlabbatānāssu,
pahitattassa bhikkhuno.

Kyāssa byappathayo assūti. Kīdisena byappathena samannāgato assa kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena kiṃpa­ṭibhā­genāti vacī­pāri­suddhiṃ pucchati. Katamā vacīpārisuddhi? Idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya, iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Catūhi vacīsucaritehi samannāgato catu­do­sāpaga­taṃ vācaṃ bhāsati, bāttiṃsāya tiracchā­na­kathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyā­di­ka­tena cetasā viharati. Dasa kathāvatthūni katheti, seyyathidaṃ—appicchakathaṃ san­tuṭ­ṭhi­kathaṃ pavivekakathaṃ asaṃsag­ga­kathaṃ vīriyā­rambha­kathaṃ sīlakathaṃ samādhikathaṃ paññākathaṃ vimuttikathaṃ vimutti­ñāṇadas­sana­kathaṃ sati­paṭṭhā­na­kathaṃ sammap­pa­dhā­na­kathaṃ iddhi­pāda­kathaṃ indriyakathaṃ balakathaṃ boj­jhaṅ­ga­kathaṃ maggakathaṃ phalakathaṃ nibbānakathaṃ katheti. Vācāya yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṃvuto—ayaṃ vacīpārisuddhi. Edisāya vacī­pāri­suddhiyā samannāgato assāti—kyāssa byappathayo assu.

Kyāssassu idha gocarāti. Kīdisena gocarena samannāgato assa kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena kiṃpa­ṭibhā­genāti gocaraṃ pucchati. Atthi gocaro, atthi agocaro.

Katamo agocaro? Idhekacco vesiyāgocaro vā hoti, vidhavāgocaro vā hoti, thulla­kumārī­gocaro vā hoti, paṇḍakagocaro vā hoti, ­bhik­khu­nī­gocaro vā hoti, pānāgāragocaro vā hoti, saṃsaṭṭho viharati rājūhi rāja­mahā­mattehi titthiyehi ­titthi­ya­sā­vakehi ananulomikena saṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosa­ka­pari­bhāsa­kāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukāmāni ayogak­khema­kāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati—ayaṃ vuccati agocaro.

Atha vā antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati, hatthiṃ olokento, assaṃ olokento, rathaṃ olokento, pattiṃ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārikāyo olokento, kumārake olokento, antarāpaṇaṃ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṃ olokento, adho olokento, disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati—ayampi vuccati agocaro.

Atha vā cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ … pe … manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa na saṃvarāya paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ manindriye na saṃvaraṃ āpajjati—ayampi vuccati agocaro.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ—naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti, evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyutto hoti—ayampi vuccati agocaro.

Pañcapi kāmaguṇā agocarā. Vuttañhetaṃ bhagavatā—“ mā, bhikkhave, agocare caratha paravisaye. Agocare, bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā … ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo”—ayampi vuccati agocaro.

Katamo gocaro? Idha bhikkhu na vesiyāgocaro hoti, na vidhavāgocaro hoti, na thulla­kumārī­gocaro hoti, na paṇḍakagocaro hoti, na ­bhik­khu­nī­gocaro hoti, na pānāgāragocaro hoti, asaṃsaṭṭho viharati rājūhi rāja­mahā­mattehi titthiyehi ­titthi­ya­sā­vakehi ananulomikena saṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni saddhāni pasannāni opānabhūtāni kāsāva­paj­jotāni isi­vātapa­ṭi­vātāni atthakāmāni hitakāmāni phāsukāmāni yogak­khema­kāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati—ayampi vuccati gocaro.

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ olokento, na rathaṃ olokento, na pattiṃ olokento … pe … na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati—ayampi vuccati gocaro.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti … pe … manindriye saṃvaraṃ āpajjati—ayampi vuccati gocaro.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ ananuyuttā viharanti, seyyathidaṃ—naccaṃ gītaṃ vāditaṃ … pe … anīkadassanaṃ iti vā iti, evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti— ayampi vuccati gocaro.

Cattāropi satipaṭṭhānā gocaro. Vuttañhetaṃ bhagavatā—“ gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye. Gocare, bhikkhave, carataṃ sake pettike visaye na lacchati māro otāraṃ, na lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo? Yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu … pe … citte … pe … dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo—ayampi vuccati gocaro. Edisena gocarena samannāgato assā”ti—kyāssassu idha gocarā.

Kāni sīlabbatānāssūti. Kīdisena sīlabbatena samannāgato assa kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena kiṃpa­ṭibhā­genāti sīlab­bata­pāri­suddhiṃ pucchati. Katamā sīlab­bata­pāri­suddhi? Atthi sīlañceva vatañca, atthi vataṃ na sīlaṃ. Katamaṃ sīlañceva vatañca? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pāti­mokkha­saṃ­vara­saṃ­vuto viharati ācāra­gocara­sam­panno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yo tattha saññamo saṃvaro avītikkamo—idaṃ sīlaṃ. Yaṃ samādānaṃ—taṃ vataṃ. Saṃvaraṭṭhena sīlaṃ, samādānaṭṭhena vataṃ—idaṃ vuccati sīlañceva vatañca.

Katamaṃ vataṃ na sīlaṃ? Aṭṭha dhutaṅgāni—āraññikaṅgaṃ, piṇ­ḍapāti­kaṅ­gaṃ, paṃsu­kūlikaṅ­gaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, ­sapadā­na­cārikaṅ­gaṃ, kha­lu­pacchā­bhatti­kaṅ­gaṃ, nesajjikaṅgaṃ, yathā­san­tha­ti­kaṅgaṃ—idaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. Vīriya­sa­mādā­nampi vuccati vataṃ na sīlaṃ. Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upassussatu maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisa­pa­rakka­mena pattabbaṃ na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ.

“Nāsissaṃ na pivissāmi,
vihārato na nikkhame;
Napi passaṃ nipātessaṃ,
taṇhāsalle anūhate”ti.

Cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi … na tāvāhaṃ imamhā caṅkamā orohissāmi … vihārā nikkhamissāmi … aḍḍhayogā nikkhamissāmi … pāsādā nikkhamissāmi … hammiyā … guhāya … leṇā … kuṭiyā … kūṭāgārā … aṭṭā … māḷā … uddaṇḍā … upaṭṭhā­na­sālāya … maṇḍapā … rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Imasmiññeva pubbaṇ­ha­samayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhi­gacchis­sāmi phassayissāmi ­sacchi­karis­sāmīti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Imasmiññeva majjhan­hika­samayaṃ … sāyanhasamayaṃ … purebhattaṃ … pacchābhattaṃ … purimayāmaṃ … majjhimayāmaṃ … pacchimayāmaṃ … kāḷe … juṇhe … vasse … hemante … gimhe … purime vayokhandhe … majjhime vayokhandhe … pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhi­gacchis­sāmi phassayissāmi ­sacchi­karis­sāmīti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ—ayaṃ sīlab­bata­pāri­suddhi. Edisāya sīlab­bata­pāri­suddhiyā samannāgato assāti—kāni sīlabbatānāssu.

Pahitattassa bhikkhunoti. Pahitattassāti ārad­dha­vīriyassa thāmagatassa daḷha­pa­rakka­massa anikkhit­tac­chandassa anikkhit­ta­dhurassa kusalesu dhammesu. Atha vā pesitattassa yassatthāya pesito attatthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti pesitattassa, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti pesitattassa, “sabbe dhammā anattā”ti pesitattassa, “avijjāpaccayā saṅkhārā”ti pesitattassa … pe … “jātipaccayā jarāmaraṇan”ti pesitattassa, “avijjānirodhā saṅ­khā­ra­nirodho”ti pesitattassa … pe … “jātinirodhā jarā­maraṇa­nirodho”ti pesitattassa, “idaṃ dukkhan”ti pesitattassa … pe … “ayaṃ duk­kha­nirodha­gāminī paṭipadā”ti pesitattassa, “ime āsavā”ti pesitattassa … pe … “ayaṃ āsava­nirodha­gāminī paṭipadā”ti pesitattassa, “ime dhammā abhiññeyyā”ti pesitattassa … pe … “ime dhammā sacchikātabbā”ti pesitattassa, channaṃ phas­sāyata­nā­naṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa, pañcannaṃ upādā­nak­khan­dhā­naṃ … catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa, “yaṃ kiñci samuda­ya­dhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti pesitattassa. Bhikkhunoti puthuj­jana­kal­yāṇa­kassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhunoti—pahitattassa bhikkhuno.

Tenāha thero sāriputto—

“Kyāssa byappathayo assu,
kyāssassu idha gocarā;
Kāni sīlabbatānāssu,
pahitattassa bhikkhuno”ti.

Kaṃ so sikkhaṃ samādāya,
ekodi nipako sato;
Kammāro rajatasseva,
niddhame malamattano.

Kaṃ so sikkhaṃ samādāyāti kaṃ so sikkhaṃ ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhi­nivisit­vāti—kaṃ so sikkhaṃ samādāya.

Ekodi nipako satoti. Ekodīti ekaggacitto avikkhit­ta­citto avi­sāhaṭa­mānaso samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ … pe … sammāsamādhi. Nipakoti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Satoti catūhi kāraṇehi sato—kāye kāyānupas­sanā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato, vedanāsu … pe … citte … pe … dhammesu dhammā­nu­passa­nā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato. So vuccati satoti—sato. Kaṃ so sikkhaṃ samādāyāti adhi­sīla­sikkhaṃ pucchati. Ekodīti adhi­citta­sikkhaṃ pucchati. Nipakoti adhipañ­ñā­sikkhaṃ pucchati. Satoti pārisuddhiṃ pucchatīti—kaṃ so sikkhaṃ samādāya, ekodi nipako sato.

Kammāro rajatasseva, niddhame malamattanoti. Kammāro vuccati suvaṇṇakāro, rajataṃ vuccati jātarūpaṃ. Yathā suvaṇṇakāro jātarūpassa oḷārikampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati, majjhimakampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati, sukhumakampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati; evamevaṃ bhikkhu attano oḷārikepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti, majjhimakepi kilese … sukhumakepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.

Atha vā bhikkhu attano rāgamalaṃ dosamalaṃ mohamalaṃ mānamalaṃ diṭṭhimalaṃ kilesamalaṃ duccaritamalaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññā­ni­rodhi­kaṃ ­vighā­ta­pak­khi­kaṃ anib­bāna­saṃ­vatta­ni­kaṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.

Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhiṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Sam­māsaṅkap­pena micchā­saṅkap­paṃ … pe … sammāvācāya micchāvācaṃ … sammā­kamman­tena ­micchā­kam­mantaṃ … sammāājīvena micchāājīvaṃ … sammāvāyāmena micchāvāyāmaṃ … sammāsatiyā micchāsatiṃ … sammāsamādhinā micchāsamādhiṃ … sammāñāṇena micchāñāṇaṃ … sammāvimuttiyā micchāvimuttiṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.

Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilese sabbe duccarite sabbe darathe sabbe pariḷāhe sabbe santāpe sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khāre dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gametīti—kammāro rajatasseva niddhame malamattano.

Tenāha thero sāriputto—

“Kaṃ so sikkhaṃ samādāya,
ekodi nipako sato;
Kammāro rajatasseva,
niddhame malamattano”ti.

Vijiguccha­mānassa yadidaṃ phāsu, (sāriputtāti bhagavā)
Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve;
Sam­bodhi­kāmassa yathānudhammaṃ,
Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

Vijiguccha­mānassa yadidaṃ phāsūti. Vijiguccha­mānassāti jātiyā vijiguccha­mānassa, jarāya … byādhinā … maraṇena … sokehi … paridevehi … dukkhehi … domanassehi … upāyāsehi … pe … diṭṭhib­yasa­nena dukkhena vijiguccha­mānassa aṭṭīyamānassa harāyamā­nassāti—vijiguccha­mānassa. Yadidaṃ phāsūti yaṃ phāsuvihāraṃ taṃ kathayissāmi. Katamo phāsuvihāro? Sammāpaṭipadā anu­loma­paṭi­padā apac­canī­ka­paṭi­padā avi­ruddha­paṭi­padā anvat­tha­paṭi­padā dhammā­nu­dhamma­paṭi­padā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo sati­sam­pajañ­ñaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nibbānañca nibbānagāminī ca paṭipadā—ayaṃ phāsuvihāroti—vijiguccha­mānassa yadidaṃ phāsu.

Sāriputtāti bhagavāti. Taṃ theraṃ nāmenālapati. Bhagavāti gāra­vādhi­vacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhagga­kaṇḍa­koti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhamma­rata­nanti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhaji vā bhagavā arañña­vana­patthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni ­manus­sa­rāhas­seyya­kāni paṭi­sallā­na­sārup­pā­nīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rā­nanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ āruppa­samā­pattī­nanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhiñ­ñā­ya­tanānaṃ navannaṃ anu­pubba­vihāra­samā­pattī­nanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññā­bhāva­nā­naṃ dasannaṃ kasiṇa­samā­pattī­naṃ ānā­pā­nassa­ti­samā­dhissa asubha­samā­patti­yāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ sati­paṭṭhā­nā­naṃ catunnaṃ sammap­pa­dhā­nā­naṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathā­gata­balānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭi­sam­bhi­dā­naṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ bud­dha­dham­mā­nanti bhagavā; bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇab­rāhma­ṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ; vimok­khan­ti­ka­metaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbañ­ñu­ta­ñāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti—sāriputtāti bhagavā.

Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato veti. Āsanaṃ vuccati yattha nisīdati—mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. Sayanaṃ vuccati senāsanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā. Taṃ sayanāsanaṃ asappā­ya­rūpa­dassa­nena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappā­ya­sad­dassava­nena … pe … asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ. Taṃ sayanāsanaṃ sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti—rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve.

Sam­bodhi­kāmassa yathānudhammanti. Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ … pe … dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Taṃ sambodhiṃ bujjhi­tu­kāmassa anu­bujjhi­tu­kāmassa paṭi­bujjhi­tu­kāmassa ­sambuj­jhi­tu­kāmassa adhi­gantu­kāmassa ­phas­situ­kāmassa sacchi­kātukā­mas­sāti—sam­bodhi­kāmassa.

Yathānudhammanti katame bodhiyā anudhammā? Sammāpaṭipadā anu­loma­paṭi­padā apac­canī­ka­paṭi­padā avi­ruddha­paṭi­padā anvat­tha­paṭi­padā dhammā­nu­dhamma­paṭi­padā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo sati­sam­pajañ­ñaṃ—ime vuccanti bodhiyā anudhammā. Atha vā catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāge vipassanā— ime vuccanti bodhiyā anudhammāti—sam­bodhi­kāmassa yathānudhammaṃ.

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānanti. Tanti bodhiyā anudhammaṃ. Pavakkhāmīti pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīka­ris­sāmi pakāsissāmi. Yathā pajānanti yathā pajānaṃ yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihitihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭaka­sam­padāya na takkahetu na nayahetu na ākāra­pari­vitak­kena na diṭṭhi­nij­jhā­nak­khan­tiyā sāmaṃ saya­ma­bhiñ­ñā­taṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ, taṃ kathayissāmīti—taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

Tenāha bhagavā—

“Vijiguccha­mānassa yadidaṃ phāsu, (sāriputtāti bhagavā)
Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve;
Sam­bodhi­kāmassa yathānudhammaṃ,
Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānan”ti.

Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye,
Bhikkhu sato sapariyan­ta­cārī;
Ḍaṃ­sādhipā­tā­naṃ sarīsapānaṃ,
­Manus­sa­phassā­naṃ catuppadānaṃ.

Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāyeti. Dhīroti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dhīro pañcannaṃ bhayānaṃ na bhāyeyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīna­bhaya­bhe­ravo vigata­loma­haṃso vihareyyāti—pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye.

Bhikkhu sato sapariyan­ta­cārīti. Bhikkhūti puthuj­jana­kal­yāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. Satoti catūhi kāraṇehi sato—kāye kāyānupas­sanā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato, vedanāsu … pe … citte … dhammesu dhammā­nu­passa­nā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato—so vuccati sato. Sapariyan­ta­cārīti cattāro pariyantā—sīla­saṃ­vara­pariyanto, indriya­saṃ­vara­pariyanto, bhojane mattañ­ñu­tā­pariyanto, jāgari­yā­nuyoga­pariyanto.

Katamo sīla­saṃ­vara­pariyanto? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pāti­mokkha­saṃ­vara­saṃ­vuto viharati ācāra­gocara­sam­panno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Antopūtibhāvaṃ pacca­vek­kha­māno anto sīla­saṃ­vara­pariyante carati, mariyādaṃ na bhindati—ayaṃ sīla­saṃ­vara­pariyanto.

Katamo indriya­saṃ­vara­pariyanto? Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti ­nānub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ … pe … cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti ­nānub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ manindriyaṃ susaṃvutaṃ viharantaṃ abhij­jhā­do­manassā pāpakā akusalā dhammā nānvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Āditta­pariyā­yaṃ pacca­vek­kha­māno anto indriya­saṃ­vara­pariyante carati, mariyādaṃ na bhindati—ayaṃ indriya­saṃ­vara­pariyanto.

Katamo bhojane mattañ­ñu­tā­pariyanto? Idha bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃ­sū­para­tiyā brahma­cari­yā­nuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. Akkhab­bhañ­jana­vaṇa­paṭic­chāda­na­puttamaṃ­sūpamaṃ pacca­vek­kha­māno anto bhojane mattañ­ñu­tā­pariyante carati, mariyādaṃ na bhindati—ayaṃ bhojane mattañ­ñu­tā­pariyanto.

Katamo jāgari­yā­nuyoga­pariyanto? Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Bhadde­karat­ta­vihāraṃ pacca­vek­kha­māno anto jāgari­yā­nuyoga­pariyante carati, mariyādaṃ na bhindati— ayaṃ jāgari­yā­nuyoga­pariyan­toti—bhikkhu sato sapariyan­ta­cārī.

Ḍaṃ­sādhipā­tā­naṃ sarīsapānanti. Ḍaṃsā vuccanti piṅ­gala­mak­khi­kāyo. Adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. Kiṃkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo? Tā uppatitvā uppatitvā khādanti; taṃkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. Sarīsapā vuccanti ahīti—ḍaṃ­sādhipā­tā­naṃ sarīsapānaṃ.

­Manus­sa­phassā­naṃ catuppadānanti. Manussaphassā vuccanti corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā. Te bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ vādaṃ vā āropeyyuṃ akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Yo koci manussato upaghāto—manussaphasso. Catuppadānanti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī. Te bhikkhuṃ maddeyyuṃ khādeyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Catuppadato upaghāto yaṃ kiñci catup­pada­bhayanti— ­manus­sa­phassā­naṃ catuppadānaṃ.

Tenāha bhagavā—

“Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye,
Bhikkhu sato sapariyan­ta­cārī;
Ḍaṃ­sādhipā­tā­naṃ sarīsapānaṃ,
­Manus­sa­phassā­naṃ catuppadānan”ti.

Para­dham­mikā­nampi na santaseyya,
Disvāpi tesaṃ bahubheravāni;
Athāparāni abhisam­bhaveyya,
Parissayāni kusalānuesī.

Para­dham­mikā­nampi na santaseyya, disvāpi tesaṃ bahubheravānīti. Paradhammikā vuccanti satta sahadhammike ṭhapetvā ye keci buddhe dhamme saṃghe appasannā. Te bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ vādaṃ vā āropeyyuṃ akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Tesaṃ bahubherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīna­bhaya­bhe­ravo vigata­loma­haṃso vihareyyāti—para­dham­mikā­nampi na santaseyya disvāpi tesaṃ bahubheravāni.

Athāparāni abhisam­bhaveyya, parissayāni kusalānuesīti. Athāparānipi atthi abhisam­bho­tab­bāni abhi­bhavi­tab­bāni ajjhottha­ri­tab­bāni ­pariyā­diyi­tab­bāni madditabbāni. Parissayāti dve parissayā—pākaṭa­pa­rissayā ca paṭicchan­na­pa­rissayā ca … pe … evampi tatrāsayāti—parissayā. Kusalānuesīti sammāpaṭipadaṃ anu­loma­paṭi­padaṃ apac­canī­ka­paṭi­padaṃ avi­ruddha­paṭi­padaṃ anvat­tha­paṭi­padaṃ … pe … ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nib­bā­nagā­mi­niñca paṭipadaṃ esantena gavesantena pariyesantena parissayā abhisam­bho­tabbā abhibhavitabbā ajjhottha­ri­tabbā ­pariyā­diyi­tabbā madditabbāti—athāparāni abhisam­bhaveyya parissayāni kusalānuesī.

Tenāha bhagavā—

“Para­dham­mikā­nampi na santaseyya,
Disvāpi tesaṃ bahubheravāni;
Athāparāni abhisam­bhaveyya,
Parissayāni kusalānuesī”ti.

Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho,
Sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya;
So tehi phuṭṭho bahudhā anoko,
Vīriya­pa­rakka­maṃ daḷhaṃ kareyya.

Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭhoti. Ātaṅkaphasso vuccati rogaphasso. Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa, sotarogena … ghānarogena … jivhārogena … kāyarogena … pe … ḍaṃsa­ma­kasavā­tātapa­sarīsa­pa­samphas­sena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa. Khudā vuccati chātako. Chātakena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho.

Sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyyāti. Sītanti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti—abbhanta­ra­dhātup­pakopa­vasena vā sītaṃ hoti, bahiddhā utuvasena vā sītaṃ hoti. Uṇhanti dvīhi kāraṇehi uṇhaṃ hoti—abbhanta­ra­dhātup­pakopa­vasena vā uṇhaṃ hoti, bahiddhā utuvasena vā uṇhaṃ hotīti—sītaṃ athuṇhaṃ. Adhivāsayeyyāti khamo assa sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃ­samaka­sa­vātāta­pa­sarīsa­pa­samphas­sā­naṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhi­vāsaka­jātiko assāti—sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya.

So tehi phuṭṭho bahudhā anokoti. So tehīti ātaṅkaphassena ca khudāya ca sītena ca uṇhena ca phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—so tehi phuṭṭho. Bahudhāti anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—so tehi phuṭṭho bahudhā. Anokoti abhi­saṅ­khā­ra­saha­gata­viñ­ñā­ṇassa okāsaṃ na karotītipi—anoko. Atha vā kāya­ducca­ritassa vacī­ducca­ritassa mano­ducca­ritassa okāsaṃ na karotītipi— anokoti—so tehi phuṭṭho bahudhā anoko.

Vīriya­pa­rakka­maṃ daḷhaṃ kareyyāti. Vīriya­pa­rakkamo vuccati yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī appaṭivānī thāmo dhiti asi­thi­la­pa­rakka­matā anikkhit­tac­chandatā anikkhit­ta­dhuratā dhura­sam­paggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo. Vīriya­pa­rakka­maṃ daḷhaṃ kareyyāti. Vīriyaṃ parakkamaṃ daḷhaṃ kareyya thiraṃ kareyya, daḷhasamādāno assa avatthi­ta­sa­mādā­noti—vīriyaṃ parakkamaṃ daḷhaṃ kareyya.

Tenāha bhagavā—

“Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho,
Sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya;
So tehi phuṭṭho bahudhā anoko,
Vīriya­pa­rakka­maṃ daḷhaṃ kareyyā”ti.

Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya,
Mettāya phasse tasathāvarāni;
Yadāvilattaṃ manaso vijaññā,
Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyyāti. Theyyaṃ na kāreti idha bhikkhu adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato assa dinnādāyī dinna­pāṭikaṅ­khī, athenena sucibhūtena attanā vihareyyāti—theyyaṃ na kāre. Na musā bhaṇeyyāti idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato assa saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassāti—theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya.

Mettāya phasse tasathāvarānīti. Mettāti yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ anudā anudāyanā anudāyitattaṃ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ. Tasāti yesaṃ tasitā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti tasā? Te tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṃ āpajjanti; taṃkāraṇā vuccanti tasā. Thāvarāti yesaṃ tasitā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti thāvarā? Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti santāsaṃ na āpajjanti; taṃkāraṇā vuccanti thāvarā. Mettāya phasse tasathāvarānīti. Tase ca thāvare ca mettāya phasseyya phareyya, mettā­saha­gatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihareyyāti— mettāya phasse tasathāvarāni.

Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti. Yadāti yadā. Manasoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññā­ṇak­khan­dho tajjā mano­viñ­ñā­ṇa­dhātu. Kāya­ducca­ritena cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Vacī­ducca­ritena … pe … mano­ducca­ritena … rāgena … dosena … mohena … kodhena … upanāhena … makkhena … paḷāsena … issāya … macchariyena … māyāya … sāṭheyyena … thambhena … sārambhena … mānena … atimānena … madena … pamādena … sabbakilesehi … sabba­ducca­ritehi … sabbadarathehi … sabba­pari­ḷāhehi … sabbasantāpehi … sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khā­rehi cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti. Cittassa āvilabhāvaṃ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭi­vij­jhey­yāti—yadāvilattaṃ manaso vijaññā.

Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyāti. Kaṇhoti yo so māro kaṇho adhipati antagu namuci pamattabandhu. Kaṇhassa pakkho mārapakkho mārapāso mārabaḷisaṃ mārāmisaṃ māravisayo māranivāso māragocaro māra­bandha­nanti pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti. Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya. Atha vā kaṇhassa pakkho mārapakkho akusalapakkho dukkhuddayo dukkhavipāko niraya­saṃ­vatta­niko tiracchā­na­yoni­saṃ­vatta­niko petti­visa­ya­saṃ­vatta­ni­koti pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti. Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya,
Mettāya phasse tasathāvarāni;
Yadāvilattaṃ manaso vijaññā,
Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā”ti.

Kodhātimānassa vasaṃ na gacche,
Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe;
Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā,
Addhā bhavanto abhisam­bhaveyya.

Kodhātimānassa vasaṃ na gaccheti. Kodhoti yo cittassa āghāto paṭighāto … pe … caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vā vatthunā. Kodhātimānassa vasaṃ na gaccheti. Kodhassa ca atimānassa ca vasaṃ na gaccheyya, kodhañca atimānañca pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti—kodhātimānassa vasaṃ na gacche.

Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti. Katamaṃ kodhassa mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ, ayoniso manasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ—idaṃ kodhassa mūlaṃ. Katamaṃ atimānassa mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ, ayoniso manasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ—idaṃ atimānassa mūlaṃ. Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti. Kodhassa ca atimānassa ca mūlaṃ palikhaṇitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā tiṭṭheyya santiṭṭheyyāti—mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe.

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisam­bhaveyyāti. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkha­ra­sama­vāyo byañ­jana­siliṭ­ṭhatā padānu­pubba­tā­petaṃ—athāti. Piyāti dve piyā—sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yāssa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā puttā vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā—ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā … gandhā … rasā … phoṭṭhabbā—ime saṅkhārā piyā. Appiyāti dve appiyā—sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā appiyā? Idha yāssa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogak­khema­kāmā jīvitā voropetukāmā—ime sattā appiyā. Katame saṅkhārā appiyā? Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā, gandhā … rasā … phoṭṭhabbā—ime saṅkhārā appiyā. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nis­saṃsa­ya­vacanaṃ nik­kaṅ­kha­vacanaṃ advej­jha­vacanaṃ adveḷ­haka­vacanaṃ niy­yāni­ka­vacanaṃ apaṇṇa­ka­vacanaṃ avat­thāpa­na­vacana­metaṃ— addhāti. Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisam­bhaveyyāti. Piyāppiyaṃ sātāsātaṃ sukhadukkhaṃ somanas­sa­do­manas­saṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ abhi­sam­bha­vanto vā abhibhaveyya adhibhavanto vā abhisam­bhavey­yāti—athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā addhā bhavanto abhisam­bhaveyya.

Tenāha bhagavā—

“Kodhātimānassa vasaṃ na gacche,
Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe;
Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā,
Addhā bhavanto abhisam­bhaveyyā”ti.

Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti,
Vikkhambhaye tāni parissayāni;
Aratiṃ sahetha sayanamhi pante,
Caturo sahetha paridevadhamme.

Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapītīti. Paññāti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo … pe … amoho sammādiṭṭhi. Paññaṃ purakkhatvāti idhekacco paññaṃ purato katvā carati paññādhajo paññāketu pañ­ñādhipa­teyyo vicayabahulo pavicayabahulo pek­khā­ya­na­bahulo sampek­khā­ya­na­bahulo vibhūtavihārī taccariko tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipa­tey­yoti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.

Atha vā gacchanto vā “gacchāmī”ti pajānāti, ṭhito vā “ṭhitomhī”ti pajānāti, nisinno vā “nisinnomhī”ti pajānāti, sayāno vā “sayānomhī”ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṃ pajānātīti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.

Atha vā abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghā­ṭi­patta­cīvara­dhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccāra­passā­va­kamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve sampajānakārī hotīti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.

Kalyāṇapītīti buddhā­nus­sati­vasena uppajjati pīti pāmojjaṃ—kalyāṇapītīti. Dhammānussati saṃghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati ānāpānassati maraṇassati ­kāyaga­tā­sativa­sena upa­sa­mānus­sa­tiva­sena uppajjati pīti pāmojjaṃ— kalyāṇapītīti—paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti.

Vikkhambhaye tāni parissayānīti. Parissayāti dve parissayā—pākaṭa­pa­rissayā ca paṭicchan­na­pa­rissayā ca … pe … ime vuccanti pākaṭa­pa­rissayā … pe … ime vuccanti paṭicchan­na­pa­rissayā … pe … evampi tatrāsayāti—parissayā. Vikkhambhaye tāni parissayānīti. Tāni parissayāni vikkhambheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—vikkhambhaye tāni parissayāni.

Aratiṃ sahetha sayanamhi panteti. Aratīti yā arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā. Sayanamhi panteti pantesu vā senāsanesu aññata­rañ­ñata­resu vā adhikusalesu dhammesu aratiṃ saheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—aratiṃ sahetha sayanamhi pante.

Caturo sahetha paridevadhammeti. Cattāro paridevanīye dhamme saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—caturo sahetha paridevadhamme.

Tenāha bhagavā—

“Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti,
Vikkhambhaye tāni parissayāni;
Aratiṃ sahetha sayanamhi pante,
Caturo sahetha paridevadhamme”ti.

Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ,
Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ;
Ete vitakke paridevaneyye,
Vinayetha sekho aniketacārī.

Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissanti. Kiṃsū asissāmīti kiṃ bhuñjissāmi odanaṃ vā kummāsaṃ vā sattuṃ vā macchaṃ vā maṃsaṃ vāti— kiṃsū asissaṃ. Kuva vā asissanti kattha bhuñjissāmi khattiyakule vā brāhmaṇakule vā vessakule vā suddakule vāti—kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ.

Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessanti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayittha phalake vā taṭṭikāya vā cammakhaṇḍe vā tiṇasanthāre vā paṇṇasanthāre vā palālasanthāre vā. Āgāmirattiṃ kattha sukhaṃ sayissāmi mañce vā pīṭhe vā bhisiyā vā bimbohane vā vihāre vā aḍḍhayoge vā pāsāde vā hammiye vā guhāya vāti—dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ.

Ete vitakke paridevaneyyeti. Ete vitakketi dve piṇḍa­pāta­paṭi­sañ­ñutte vitakke, dve senāsa­na­paṭi­sañ­ñutte vitakke. Paridevaneyyeti ādevaneyye pari­deva­neyyeti—ete vitakke paridevaneyye.

Vinayetha sekho aniketacārīti. Sekhoti kiṃkāraṇā vuccati sekho? Sikkhatīti—sekho. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati. Katamā adhisīlasikkhā … pe … ayaṃ adhipañ­ñā­sikkhā. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati, jānanto passanto paccavekkhanto cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkhati, saddhāya adhimuccanto sikkhati, vīriyaṃ paggaṇhanto, satiṃ upaṭṭhapento, cittaṃ samādahanto, paññāya pajānanto sikkhati, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkhati, pariññeyyaṃ parijānanto, pahātabbaṃ pajahanto, bhāvetabbaṃ bhāvento, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkhati ācarati samācarati samādāya sikkhati. Taṃkāraṇā vuccati—sekho. Vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭi­passad­dhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto … pe … sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—vinayetha sekho.

Aniketacārīti. Kathaṃ niketacārī hoti? Idhekacco kula­pali­bo­dhena samannāgato hoti, gaṇa­pali­bo­dhena … āvāsa­pali­bo­dhena … cīvara­pali­bo­dhena … piṇḍa­pāta­pali­bo­dhena … senāsa­na­pali­bo­dhena … gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­ra­pali­bo­dhena samannāgato hoti. Evaṃ niketacārī hoti. Kathaṃ aniketacārī hoti? Idha bhikkhu na kula­pali­bo­dhena samannāgato hoti, na gaṇa­pali­bo­dhena … na āvāsa­pali­bo­dhena … na cīvara­pali­bo­dhena … na piṇḍa­pāta­pali­bo­dhena … na senāsa­na­pali­bo­dhena … na gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­ra­pali­bo­dhena samannāgato hoti. Evaṃ aniketacārī hoti.

“Magadhaṃ gatā kosalaṃ gatā,
Ekacciyā pana vajjibhūmiyā;
Migā viya asaṅghacārino,
Aniketā viharanti bhikkhavo.

Sādhu caritakaṃ sādhu sucaritaṃ,
Sādhu sadā aniketavihāro;
Atthapucchanaṃ padakkhiṇaṃ kammaṃ,
Etaṃ sāmaññaṃ akiñcanassā”ti.

Vinayetha sekho aniketacārī. Tenāha bhagavā—

“Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ,
Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ;
Ete vitakke paridevaneyye,
Vinayetha sekho aniketacārī”ti.

Annañca laddhā vasanañca kāle,
Mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ;
So tesu gutto yatacāri gāme,
Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā.

Annañca laddhā vasanañca kāleti. Annanti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ. Vasananti cha cīvarāni—khomaṃ, kappāsikaṃ, koseyyaṃ, kambalaṃ, sāṇaṃ, bhaṅgaṃ. Annañca laddhā vasanañca kāleti. Cīvaraṃ labhitvā piṇḍapātaṃ labhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na ­dantakaṭ­ṭha­dānena, na mukho­daka­dānena, na cāṭukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭha­maddi­katāya, na vatthuvijjāya, na tiracchā­na­vijjāya, na aṅgavijjāya, na ­nak­khat­ta­vijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅgha­pe­sani­yena, na vejjakammena, na piṇ­ḍapaṭi­piṇḍa­kena, na dānā­nuppadā­nena, dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti—annañca laddhā vasanañca kāle.

Mattaṃ sa jaññā idha tosanatthanti. Mattaṃ sa jaññāti dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya—paṭiggahaṇato vā paribhogato vā. Kathaṃ paṭiggahaṇato mattaṃ jānāti? Thokepi diyyamāne kulānudayāya kulānurakkhāya kulānukampāya paṭiggaṇhāti, bahukepi diyyamāne kāya­pari­hāri­kaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāti kucchi­pari­hāri­kaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti. Evaṃ paṭiggahaṇato mattaṃ jānāti. Kathaṃ paribhogato mattaṃ jānāti?

Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṃ­samaka­sa­vātāta­pa­sarīsa­pa­samphas­sā­naṃ paṭighātāya, yāvadeva hiri­kopī­na­paṭic­chāda­nat­thaṃ.

Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃ­sū­para­tiyā brahma­cari­yā­nuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.

Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṃ­samaka­sa­vātāta­pa­sarīsa­pa­samphas­sā­naṃ paṭighātāya, yāvadeva utuparis­saya­vinoda­na­paṭi­sallā­nā­rāmat­thaṃ.

Paṭisaṅkhā yoniso gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ paṭisevati yāvadeva uppannānaṃ veyyā­bādhi­kā­naṃ vedanānaṃ paṭighātāya abyāpaj­ja­parama­tāya.

Evaṃ paribhogato mattaṃ jānāti. Mattaṃ sa jaññāti. Imehi dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya ājāneyya paṭivijāneyya paṭi­vij­jhey­yāti—mattaṃ sa jaññā.

Idha tosanatthanti. Idha bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena itarīta­ra­cīva­rasan­tuṭ­ṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati; aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarīta­ra­cīva­rasan­tuṭ­ṭhiyā nevattā­nukkaṃ­seti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena itarīta­ra­piṇḍa­pā­tasan­tuṭ­ṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarīta­ra­piṇḍa­pā­tasan­tuṭ­ṭhiyā nevattā­nukkaṃ­seti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena itarīta­ra­se­nāsa­nasan­tuṭ­ṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca senāsanaṃ na paritassati, laddhā ca senāsanaṃ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarīta­ra­se­nāsa­nasan­tuṭ­ṭhiyā nevattā­nukkaṃ­seti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rena, itarīta­ra­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­ra­san­tuṭ­ṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­ra­hetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ na paritassati, laddhā ca gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarīta­ra­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­ra­san­tuṭ­ṭhiyā nevattā­nukkaṃ­seti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti—mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ.

So tesu gutto yatacāri gāmeti. So tesu guttoti cīvare piṇḍapāte senāsane gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khāre gutto gopito rakkhito saṃvutoti. Evampi so tesu gutto. Atha vā āyatanesu gutto gopito rakkhito saṃvutoti. Evampi so tesu gutto.

Yatacāri gāmeti gāme yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṃvutoti—so tesu gutto yatacāri gāme.

Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjāti. Dūsito khuṃsito vambhito ghaṭṭito garahito upavadito pharusena kakkhaḷena nappaṭivajjā ­nappa­ṭi­bhaṇeyya, akkosantaṃ na paccakkoseyya, rosantaṃ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍeyya, na kalahaṃ kareyya, na bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya, kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kalaha­bhaṇḍa­navig­gaha­vivāda­medhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyā­di­ka­tena cetasā vihareyyāti—rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā.

Tenāha bhagavā—

“Annañca laddhā vasanañca kāle,
Mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ;
So tesu gutto yatacāri gāme,
Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā”ti.

Okkhittacakkhu na ca pādalolo,
Jhānānuyutto bahujāgarassa;
Upekkha­mārab­bha samāhitatto,
Takkāsayaṃ kukkuc­cañ­cu­pacchinde.

Okkhittacakkhu na ca pādaloloti. Kathaṃ khittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu cakkhulolo, cakkhuloliyena samannāgato hoti, “adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatik­kami­tabban”ti ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ ana­vaṭṭhi­ta­cārikaṃ anuyutto ca hoti rūpadassanāya. Evampi khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati hatthiṃ olokento, assaṃ olokento, rathaṃ olokento, pattiṃ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṃ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṃ olokento, adho olokento, disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhij­jhā­do­manassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya nappaṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi khittacakkhu hoti.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ—naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā. Evampi khittacakkhu hoti.

Kathaṃ na khittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti “adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatik­kami­tabban”ti na ārāmena ārāmaṃ na uyyānena uyyānaṃ na gāmena gāmaṃ na nigamena nigamaṃ na nagarena nagaraṃ na raṭṭhena raṭṭhaṃ na janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ ana­vaṭṭhi­ta­cārikaṃ ananuyutto ca hoti rūpadassanāya. Evampi na khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati na hatthiṃ olokento … pe … na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi na khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti … pe … cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Evampi na khittacakkhu hoti.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā … pe … anīkadassanaṃ iti vā. Evarūpā visūka­dassa­nā­nuyogā paṭivirato hoti. Evampi na khittacakkhu hotīti—okkhittacakkhu.

Na ca pādaloloti. Kathaṃ pādalolo hoti? Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, ārāmena ārāmaṃ … pe … dīghacārikaṃ ana­vaṭṭhi­ta­cārikaṃ anuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi pādalolo hoti.

Atha vā bhikkhu antopi saṃghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avū­pasan­ta­citto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati. Vihārato … pe … iti bhavā­bhava­kathaṃ katheti. Evampi pādalolo hoti.

Na ca pādaloloti. Pādaloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyā­di­ka­tena cetasā vihareyya, paṭi­sallā­nā­rāmo assa paṭi­sallā­na­rato ajjhattaṃ cetosa­matha­manu­yutto anirā­kataj­jhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekatta­manu­yutto sadat­tha­garu­koti—okkhittacakkhu na ca pādalolo.

Jhānānuyutto bahujāgarassāti. Jhānānuyuttoti dvīhi kāraṇehi jhānānuyutto—anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto, anuppannassa vā dutiyassa jhānassa … tatiyassa jhānassa … catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyuttoti. Evampi jhānānuyutto. Atha vā uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, uppannaṃ vā dutiyaṃ jhānaṃ … tatiyaṃ jhānaṃ … catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkarotīti. Evampi jhānānuyutto.

Bahujāgarassāti idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi katvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetīti—jhānānuyutto bahujāgarassa.

Upekkha­mārab­bha samāhitattoti. Upekkhāti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittap­passad­dhatā majjhattatā cittassa. Samāhitattoti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avi­sāha­ṭa­mānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi. Upekkha­mārab­bha samāhitattoti. Catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbha ekaggacitto avikkhit­ta­citto avi­sāhaṭa­māna­soti—upekkha­mārab­bha samāhitatto.

Takkāsayaṃ kukkuc­cañ­cu­pacchindeti. Takkāti nava vitakkā—kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko, ñātivitakko, jana­pada­vitakko, amaravitakko, parā­nuda­yatāpa­ṭi­sañ­ñutto vitakko, lābhasakkā­ra­siloka­paṭi­sañ­ñutto vitakko, anavaññat­ti­paṭi­sañ­ñutto vitakko—ime vuccanti nava vitakkā. Kāmavitakkānaṃ kāmasaññāsayo, ­byāpā­da­vitak­kā­naṃ ­byāpā­da­saññā­sayo, vihiṃ­sā­vitak­kā­naṃ vihiṃ­sā­saññā­sayo. Atha vā takkānaṃ vitakkānaṃ saṅkappānaṃ avijjāsayo, ayoniso manasikāro āsayo, asmimāno āsayo, anottappaṃ āsayo, uddhaccaṃ āsayo.

Kukkuccanti hattha­kukkuc­campi kukkuccaṃ pāda­kukkuc­campi kukkuccaṃ ­hattha­pāda­kukkuc­campi kukkuccaṃ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akap­pi­ya­saññitā, vikāle kālasaññitā, kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuc­cā­yi­tattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho—idaṃ vuccati kukkuccaṃ.

Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho— katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? “Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. “Kataṃ me vacīduccaritaṃ … kataṃ me manoduccaritaṃ … kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. “Kataṃ me adinnādānaṃ … kato me kāmesu­micchā­cāro … kato me musāvādo … katā me pisuṇā vācā … katā me pharusā vācā … kato me samphappalāpo … katā me abhijjhā … kato me byāpādo … katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; “indriyesumhi aguttadvāro”ti … “bhojane amattaññūmhī”ti … “jāgariyaṃ ananuyuttomhī”ti … “na sati­sam­pajañ­ñena samannāgatomhī”ti … “abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti … “abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti … “abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti … “abhāvitāni me pañcindriyānī”ti … “abhāvitāni me pañca balānī”ti … “abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti … “abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti … “dukkhaṃ me apariññātan”ti … “dukkhasamudayo me appahīno”ti … “maggo me abhāvito”ti … “nirodho me asacchikato”ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Takkāsayaṃ kukkuc­cañ­cu­pacchindeti. Takkañca takkāsayañca kukkuccañca upacchindeyya chindeyya ucchindeyya samucchindeyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti— takkāsayaṃ kukkuc­cañ­cu­pacchinde.

Tenāha bhagavā—

“Okkhittacakkhu na ca pādalolo,
Jhānānuyutto bahujāgarassa;
Upekkha­mārab­bha samāhitatto,
Takkāsayaṃ kukkuc­cañ­cu­pacchinde”ti.

Cudito vacībhi satimābhinande,
Sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde;
Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ,
Jana­vā­da­dham­māya na cetayeyya.

Cudito vacībhi satimābhinandeti. Cuditoti upajjhāyā vā ācariyā vā samā­nu­paj­jhā­yakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti—“idaṃ te, āvuso, ayuttaṃ, idaṃ te appattaṃ, idaṃ te asāruppaṃ, idaṃ te asīlaṭṭhan”ti. Satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya. Yathā itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍa­na­kajā­tiko sīsaṃnhāto uppalamālaṃ vā vassikamālaṃ vā adhi­mutta­kamālaṃ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya; evamevaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.

“Nidhīnaṃva pavattāraṃ,
yaṃ passe vajjadassinaṃ;
Niggayhavādiṃ medhāviṃ,
tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje.

Tādisaṃ bhajamānassa,
seyyo hoti na pāpiyo;
Ovadeyyā­nusā­seyya,
asabbhā ca nivāraye;
Satañhi so piyo hoti,
asataṃ hoti appiyo”ti.

Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṃ pabhindeti. Sabrahmacārīti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatā. Sabrahmacārīsu khilaṃ pabhindeti. Sabrahmacārīsu āhatacittataṃ khilajātataṃ pabhindeyya, pañcapi cetokhile bhindeyya, tayopi cetokhile bhindeyya, rāgakhilaṃ dosakhilaṃ mohakhilaṃ bhindeyya pabhindeyya sambhindeyyāti—sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde.

Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelanti. Ñāṇasa­muṭ­ṭhi­taṃ vācaṃ muñceyya, atthū­pa­saṃhi­taṃ ­dham­mūpa­saṃhi­taṃ kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ vācaṃ muñceyya pamuñceyyāti—vācaṃ pamuñce kusalaṃ. Nātivelanti. Velāti dve velā—kālavelā ca sīlavelā ca. Katamā kālavelā? Kālātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, velātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, kāla­ve­lātik­kantaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya, velaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālavelaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya.

“Yo ve kāle asampatte,
ativelañca bhāsati;
Evaṃ so nihato seti,
kokilāyeva atrajo”ti.

Ayaṃ kālavelā. Katamā sīlavelā? Ratto vācaṃ na bhāseyya, duṭṭho vācaṃ na bhāseyya, mūḷho vācaṃ na bhāseyya, musāvādaṃ na bhāseyya, pisuṇavācaṃ na bhāseyya, pharusavācaṃ na bhāseyya, samphappalāpaṃ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpayeyya na vohareyya. Ayaṃ sīlavelāti—vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ.

Jana­vā­da­dham­māya na cetayeyyāti. Janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Janassa vādāya upavādāya nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vā diṭṭhi­vi­pat­tiyā vā ājīvavipattiyā vā na cetayeyya cetanaṃ na uppādeyya cittaṃ na uppādeyya saṅkappaṃ na uppādeyya manasikāraṃ na uppādeyyāti—jana­vā­da­dham­māya na cetayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Cudito vacībhi satimābhinande,
Sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde;
Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ,
Jana­vā­da­dham­māya na cetayeyyā”ti.

Athāparaṃ pañca rajāni loke,
Yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe;
Rūpesu saddesu atho rasesu,
Gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.

Athāparaṃ pañca rajāni loketi. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkha­ra­sama­vāyo byañ­jana­siliṭ­ṭhatā padānu­pubba­tā­petaṃ—athāti. Pañca rajānīti rūparajo, saddarajo, gandharajo, rasarajo, phoṭṭhabbarajo.

“Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,
Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā,
Viharanti te vigatarajassa sāsane.

Doso rajo na ca pana reṇu vuccati,
… pe …
Viharanti te vigatarajassa sāsane.

Moho rajo na ca pana reṇu vuccati,
… pe …
Viharanti te vigatarajassa sāsane”.

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi— athāparaṃ pañca rajāni loke.

Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti. Yesanti rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa ­phoṭṭhab­ba­rāgassa. Satīmāti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo ekāyanamaggo—ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati satimā. Sikkheti tisso sikkhā—adhisīlasikkhā, adhi­citta­sikkhā, adhipañ­ñā­sikkhā. Katamā adhisīlasikkhā … pe … ayaṃ adhipañ­ñā­sikkhā. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti. Satimā puggalo yesaṃ rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa ­phoṭṭhab­ba­rāgassa vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭi­passad­dhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya … pe … sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe.

Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāganti. Rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu rāgaṃ saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.

Tenāha bhagavā—

“Athāparaṃ pañca rajāni loke,
Yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe;
Rūpesu saddesu atho rasesu,
Gandhesu phassesu sahetha rāgan”ti.

Etesu dhammesu vineyya chandaṃ,
Bhikkhu satimā suvimuttacitto;
Kālena so sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­māno,
Ekodibhūto vihane tamaṃ so. (Iti bhagavā.)

Etesu dhammesu vineyya chandanti. Etesūti rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ … pe … kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ. Etesu dhammesu vineyya chandanti. Etesu dhammesu chandaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti—etesu dhammesu vineyya chandaṃ.

Bhikkhu satimā suvimuttacittoti. Bhikkhūti puthuj­jana­kal­yāṇako vā bhikkhu, sekho vā bhikkhu. Satimāti yā sati anussati … pe … sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo ekāyanamaggo—ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto samupeto … pe … so vuccati satimā.

Bhikkhu satimā suvimuttacittoti. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitak­ka­vi­cārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā ca cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; ākāsānañ­cāyata­naṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ samāpannassa ākāsānañ­cāyata­na­saññāya cittaṃ … ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ samāpannassa viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saññāya cittaṃ … neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­naṃ samāpannassa ākiñ­cañ­ñā­yata­nasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; sotāpannassa sakkā­ya­diṭṭhiyā vicikicchāya sīlab­bata­parāmāsā diṭṭhānusayā vici­kicchā­nusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, anāgāmissa anusahagatā ­kāmarā­ga­saṃ­yojanā paṭi­gha­saṃ­yojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhava­rāgā­nusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti—bhikkhu satimā suvimuttacitto.

Kālena so sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­mānoti. Kālenāti uddhate citte samathassa kālo, samāhite citte vipassanāya kālo.

“Kāle paggaṇhati cittaṃ,
niggaṇhati punāpare;
Sampahaṃsati kālena,
kāle cittaṃ samādahe.

Ajjhupekkhati kālena,
so yogī kālakovido;
Kimhi kālamhi paggāho,
kimhi kāle viniggaho.

Kimhi pahaṃsanākālo,
samathakālo ca kīdiso;
Upekkhākālaṃ cittassa,
kathaṃ dasseti yogino.

Līne cittamhi paggāho,
uddhatasmiṃ viniggaho;
Nirassādagataṃ cittaṃ,
sampahaṃseyya tāvade.

Sampahaṭṭhaṃ yadā cittaṃ,
alīnaṃ bhava­ti­nuddha­taṃ;
Samathassa ca so kālo,
ajjhattaṃ ramaye mano.

Etena mevupāyena,
yadā hoti samāhitaṃ;
Samāhi­ta­citta­maññāya,
ajjhupekkheyya tāvade.

Evaṃ kālavidū dhīro,
kālaññū kālakovido;
Kālena kālaṃ cittassa,
nimitta­mupa­lak­khaye”ti.

Kālena so sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­mānoti. “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­māno, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­māno, “sabbe dhammā anattā”ti sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­māno … pe … “yaṃ kiñci samuda­ya­dhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti— sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­māno.

Ekodibhūto vihane tamaṃ so, iti bhagavāti. Ekodīti ekaggacitto avikkhit­ta­citto avi­sāhaṭa­mānaso samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhīti—ekodibhūto. Vihane tamaṃ soti rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ mānatamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññā­ni­rodhi­kaṃ ­vighā­ta­pak­khi­kaṃ anib­bāna­saṃ­vatta­ni­kaṃ haneyya vihaneyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya.

Bhagavāti gāra­vādhi­vacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhagga­kaṇḍa­koti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhamma­rata­nanti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā arañña­vana­patthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni ­manus­sa­rāhas­seyya­kāni paṭi­sallā­na­sārup­pā­nīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rā­nanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpa­samā­pattī­nanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhi­bhāyata­nā­naṃ navannaṃ anu­pubba­vihāra­samā­pattī­nanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññā­bhāva­nā­naṃ dasannaṃ kasiṇa­samā­pattī­naṃ ānā­pā­nassa­ti­samā­dhissa asubha­samā­patti­yāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ sati­paṭṭhā­nā­naṃ catunnaṃ sammap­pa­dhā­nā­naṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathā­gata­balānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭi­sam­bhi­dā­naṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ bud­dha­dham­mā­nanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇab­rāhma­ṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ; vimok­khan­ti­ka­metaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbañ­ñu­ta­ñāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti—ekodibhūto vihane tamaṃ so iti bhagavā.

Tenāha bhagavā—

“Etesu dhammesu vineyya chandaṃ,
Bhikkhu satimā suvimuttacitto;
Kālena so sammā dhammaṃ pari­vī­maṃ­sa­māno,
Ekodibhūto vihane tamaṃ so”. (Iti bhagavāti.)

Sāri­putta­sutta­niddeso soḷasamo.

Aṭṭha­ka­vaggamhi soḷasa suttaniddesā samattā.

Mahā­niddesa­pāḷi niṭṭhitā.