Paṭi­sam­bhi­dā­magga

1 Mahāvagga

1.2. Diṭṭhikathā

Kā diṭṭhi, kati diṭṭhiṭṭhānāni, kati diṭṭhi­pari­yuṭ­ṭhā­nāni, kati diṭṭhiyo, kati diṭṭhā­bhini­vesā, katamo diṭṭhiṭ­ṭhāna­samug­ghātoti?

Kā diṭṭhīti abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. (1)

Kati diṭṭhiṭṭhānānīti aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni. (2)

Kati diṭṭhi­pari­yuṭ­ṭhā­nānīti aṭṭhārasa diṭṭhi­pari­yuṭ­ṭhā­nāni. (3)

Kati diṭṭhiyoti soḷasa diṭṭhiyo. (4)

Kati diṭṭhā­bhini­vesāti tīṇi sataṃ diṭṭhā­bhini­vesā. (5)

Katamo diṭṭhiṭ­ṭhāna­samug­ghātoti sotāpattimaggo diṭṭhiṭ­ṭhāna­samug­ghāto. (6)

Kathaṃ abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi? Rūpaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Vedanaṃ etaṃ mama … pe … saññaṃ etaṃ mama … pe … saṅkhāre etaṃ mama … pe … viññāṇaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Cakkhuṃ etaṃ mama … sotaṃ etaṃ mama … ghānaṃ etaṃ mama … jivhaṃ etaṃ mama … kāyaṃ etaṃ mama … manaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Rūpe etaṃ mama … sadde etaṃ mama … gandhe etaṃ mama … rase etaṃ mama … phoṭṭhabbe etaṃ mama … dhamme etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Cakkhuviññāṇaṃ etaṃ mama … sotaviññāṇaṃ etaṃ mama … ghānaviññāṇaṃ etaṃ mama … jivhāviññāṇaṃ etaṃ mama … kāyaviññāṇaṃ etaṃ mama … manoviññāṇaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Cak­khu­samphas­saṃ etaṃ mama … sotasamphassaṃ etaṃ mama … ghāna­samphas­saṃ etaṃ mama … jivhā­samphas­saṃ etaṃ mama … kāyasamphassaṃ etaṃ mama … manosamphassaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Cak­khu­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ … sota­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ … ghāna­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ … jivhā­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ … kāya­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ … mano­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi.

Rūpasaññaṃ etaṃ mama … saddasaññaṃ etaṃ mama … gandhasaññaṃ etaṃ mama … rasasaññaṃ etaṃ mama … ­phoṭṭhab­ba­saññaṃ etaṃ mama … dhammasaññaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Rūpasañcetanaṃ etaṃ mama … sadda­sañ­ceta­naṃ etaṃ mama … gandha­sañ­ceta­naṃ etaṃ mama … rasasañcetanaṃ etaṃ mama … ­phoṭṭhab­ba­sañ­ceta­naṃ etaṃ mama … dhamma­sañ­ceta­naṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Rūpataṇhaṃ etaṃ mama … saddataṇhaṃ etaṃ mama … gandhataṇhaṃ etaṃ mama … rasataṇhaṃ etaṃ mama … ­phoṭṭhab­ba­taṇhaṃ etaṃ mama … dhammataṇhaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Rūpavitakkaṃ etaṃ mama … saddavitakkaṃ etaṃ mama … gandhavitakkaṃ etaṃ mama … rasavitakkaṃ etaṃ mama … ­phoṭṭhab­ba­vitak­kaṃ etaṃ mama … dhammavitakkaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Rūpavicāraṃ etaṃ mama … saddavicāraṃ etaṃ mama … gandhavicāraṃ etaṃ mama … rasavicāraṃ etaṃ mama … ­phoṭṭhab­ba­vicāraṃ etaṃ mama … dhammavicāraṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi.

Pathavīdhātuṃ etaṃ mama … āpodhātuṃ etaṃ mama … tejodhātuṃ etaṃ mama … vāyodhātuṃ etaṃ mama … ākāsadhātuṃ etaṃ mama … viññāṇadhātuṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Pathavīkasiṇaṃ etaṃ mama … āpokasiṇaṃ … tejokasiṇaṃ … vāyokasiṇaṃ … nīlakasiṇaṃ … pītakasiṇaṃ … lohitakasiṇaṃ … odātakasiṇaṃ … ākāsakasiṇaṃ … viññāṇakasiṇaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi.

Kesaṃ etaṃ mama … lomaṃ etaṃ mama … nakhaṃ etaṃ mama … dantaṃ etaṃ mama … tacaṃ etaṃ mama … maṃsaṃ etaṃ mama … nhāruṃ etaṃ mama … aṭṭhiṃ etaṃ mama … aṭṭhimiñjaṃ etaṃ mama … vakkaṃ etaṃ mama … hadayaṃ etaṃ mama … yakanaṃ etaṃ mama … kilomakaṃ etaṃ mama … pihakaṃ etaṃ mama … papphāsaṃ etaṃ mama … antaṃ etaṃ mama … antaguṇaṃ etaṃ mama … udariyaṃ etaṃ mama … karīsaṃ etaṃ mama … pittaṃ etaṃ mama … semhaṃ etaṃ mama … pubbaṃ etaṃ mama … lohitaṃ etaṃ mama … sedaṃ etaṃ mama … medaṃ etaṃ mama … assuṃ etaṃ mama … vasaṃ etaṃ mama … kheḷaṃ etaṃ mama … siṅghāṇikaṃ etaṃ mama … lasikaṃ etaṃ mama … muttaṃ etaṃ mama … matthaluṅgaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi.

Cakkhāyatanaṃ etaṃ mama … rūpāyatanaṃ etaṃ mama … sotāyatanaṃ etaṃ mama … saddāyatanaṃ etaṃ mama … ghānāyatanaṃ etaṃ mama … gandhāyatanaṃ etaṃ mama … jivhāyatanaṃ etaṃ mama … rasāyatanaṃ etaṃ mama … kāyāyatanaṃ etaṃ mama … ­phoṭṭhab­bā­yatanaṃ etaṃ mama … manāyatanaṃ etaṃ mama … dhammāyatanaṃ etaṃ mama.

Cakkhudhātuṃ etaṃ mama … rūpadhātuṃ etaṃ mama … cak­khu­viñ­ñā­ṇa­dhātuṃ etaṃ mama … sotadhātuṃ etaṃ mama … saddadhātuṃ etaṃ mama … sota­viñ­ñā­ṇa­dhātuṃ etaṃ mama … ghānadhātuṃ etaṃ mama … gandhadhātuṃ etaṃ mama … ghāna­viñ­ñā­ṇa­dhātuṃ etaṃ mama … jivhādhātuṃ etaṃ mama … rasadhātuṃ etaṃ mama … jivhā­viñ­ñā­ṇa­dhātuṃ etaṃ mama … kāyadhātuṃ etaṃ mama … ­phoṭṭhab­ba­dhātuṃ etaṃ mama … kāya­viñ­ñā­ṇa­dhātuṃ etaṃ mama … manodhātuṃ etaṃ mama … dhammadhātuṃ etaṃ mama … mano­viñ­ñā­ṇa­dhātuṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi.

Cakkhundriyaṃ etaṃ mama … sotindriyaṃ etaṃ mama … ghānindriyaṃ etaṃ mama … jivhindriyaṃ etaṃ mama … kāyindriyaṃ etaṃ mama … manindriyaṃ etaṃ mama … jīvitindriyaṃ etaṃ mama … itthindriyaṃ etaṃ mama … purisindriyaṃ etaṃ mama … sukhindriyaṃ etaṃ mama … dukkhindriyaṃ etaṃ mama … somanas­sindriyaṃ etaṃ mama … domanas­sindriyaṃ etaṃ mama … upekkhindriyaṃ etaṃ mama … saddhindriyaṃ etaṃ mama … vīriyindriyaṃ etaṃ mama … satindriyaṃ etaṃ mama … samādhindriyaṃ etaṃ mama … paññindriyaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi.

Kāmadhātuṃ etaṃ mama … rūpadhātuṃ etaṃ mama … arūpadhātuṃ etaṃ mama … kāmabhavaṃ etaṃ mama … rūpabhavaṃ etaṃ mama … arūpabhavaṃ etaṃ mama … saññābhavaṃ etaṃ mama … asaññābhavaṃ etaṃ mama … nevasaññā­nāsaññā­bhavaṃ etaṃ mama … ekavo­kāra­bha­vaṃ etaṃ mama … catuvo­kāra­bha­vaṃ etaṃ mama … pañca­vo­kāra­bha­vaṃ etaṃ mama … paṭhamajjhānaṃ etaṃ mama … dutiyajjhānaṃ etaṃ mama … tatiyajjhānaṃ etaṃ mama … catut­thaj­jhānaṃ etaṃ mama … mettaṃ cetovimuttiṃ etaṃ mama … karuṇaṃ cetovimuttiṃ etaṃ mama … muditaṃ cetovimuttiṃ etaṃ mama … upekkhaṃ cetovimuttiṃ etaṃ mama … ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiṃ etaṃ mama … viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiṃ etaṃ mama … ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiṃ etaṃ mama … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi.

Avijjaṃ etaṃ mama … saṅkhāre etaṃ mama … viññāṇaṃ etaṃ mama … nāmarūpaṃ etaṃ mama … saḷāyatanaṃ etaṃ mama … phassaṃ etaṃ mama … vedanaṃ etaṃ mama … taṇhaṃ etaṃ mama … upādānaṃ etaṃ mama … bhavaṃ etaṃ mama … jātiṃ etaṃ mama … jarāmaraṇaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Evaṃ abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. (1)

Katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni? Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, ayoniso manasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ, pāpamittopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Khandhā hetu khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhā­naṭ­ṭhena—evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Avijjā hetu avijjā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhā­naṭ­ṭhena—evaṃ avijjāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Phasso hetu phasso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhā­naṭ­ṭhena—evaṃ phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Saññā hetu saññā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhā­naṭ­ṭhena—evaṃ saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Vitakko hetu vitakko paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya, samuṭṭhā­naṭ­ṭhena—evaṃ vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Ayoniso manasikāro hetu ayoniso manasikāro paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhā­naṭ­ṭhena—evaṃ ayoniso manasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Pāpamitto hetu pāpamitto paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya, samuṭṭhā­naṭ­ṭhena—evaṃ pāpamittopi diṭṭhiṭṭhānaṃ.

Paratoghoso hetu paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhā­naṭ­ṭhena— evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Imāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni. (2)

Katamāni aṭṭhārasa diṭṭhi­pari­yuṭ­ṭhā­nāni? Yā diṭṭhi diṭṭhigataṃ, diṭṭhigahanaṃ, diṭṭhikantāraṃ, diṭṭhivisūkaṃ, diṭṭhi­vip­phan­di­taṃ, diṭṭhi­sañño­janaṃ, diṭṭhisallaṃ, diṭṭhisambādho, diṭṭhi­pali­bodho, diṭṭhi­bandha­naṃ, diṭṭhipapāto, diṭṭhānusayo, diṭṭhisantāpo, diṭṭhipariḷāho, diṭṭhigantho, diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhā­bhini­veso, diṭṭhiparāmāso— imāni aṭṭhārasa diṭṭhi­pari­yuṭ­ṭhā­nāni. (3)

Katamā soḷasa diṭṭhiyo? Assādadiṭṭhi, attānudiṭṭhi, micchādiṭṭhi, sakkāyadiṭṭhi, sakkā­ya­vatthukā sassatadiṭṭhi, sakkā­ya­vatthukā ucchedadiṭṭhi, antaggāhikā diṭṭhi, pubban­tā­nudiṭ­ṭhi, aparan­tā­nudiṭ­ṭhi, saññojanikā diṭṭhi, ahanti mānavinibandhā diṭṭhi, mamanti mānavinibandhā diṭṭhi, attavā­da­paṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi, loka­vā­dapaṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi, bhavadiṭṭhi, vibhavadiṭṭhi—imā soḷasa diṭṭhiyo. (4)

Katame tīṇi sataṃ diṭṭhā­bhini­vesā? Assādadiṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Attānudiṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Micchādiṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Sakkā­ya­diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Sakkā­ya­vatthu­kāya sassa­ta­diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Sakkā­ya­vatthu­kāya ucche­da­diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Antaggāhikāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Pubban­tā­nu­diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Aparan­tā­nu­diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Saññojanikāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Ahanti māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Mamanti māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Attavā­da­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Loka­vāda­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? Bhavadiṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? ­Vibha­va­diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti?

Assādadiṭṭhiyā pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hoti. Attānudiṭṭhiyā vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti. Micchādiṭṭhiyā dasahākārehi abhiniveso hoti. Sakkā­ya­diṭṭhiyā vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti. Sakkā­ya­vatthu­kāya sassa­ta­diṭṭhiyā pannarasahi ākārehi abhiniveso hoti. Sakkā­ya­vatthu­kāya ucche­da­diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso hoti. Antaggāhikāya diṭṭhiyā paññāsāya ākārehi abhiniveso hoti. Pubban­tā­nu­diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti. Aparan­tā­nu­diṭṭhiyā catu­cattā­līsāya ākārehi abhiniveso hoti. Saññojanikāya diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti. Ahanti māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti. Mamanti māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti. Attavā­da­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti. Loka­vāda­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā aṭṭhahi ākārehi abhiniveso hoti. Bhavadiṭṭhiyā ekena ākārena abhiniveso hoti. ­Vibha­va­diṭṭhiyā ekena ākārena abhiniveso hoti.

1.2.1. Assāda­diṭṭhi­niddesa

Assādadiṭṭhiyā katamehi pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hoti? Yaṃ rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpassa assādoti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na assādo, assādo na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, añño assādo. Yā ca diṭṭhi yo ca assādo—ayaṃ vuccati assādadiṭṭhi.

Assādadiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti. Tāya diṭṭhi­vi­pat­tiyā samannāgato puggalo diṭṭhivipanno. Diṭṭhivipanno puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payi­rupā­si­tabbo. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā. Yo diṭṭhiyā rāgo, so na diṭṭhi. Diṭṭhi na rāgo. Aññā diṭṭhi, añño rāgo. Yā ca diṭṭhi yo ca rāgo—ayaṃ vuccati diṭṭhirāgo. Tāya ca diṭṭhiyā tena ca rāgena samannāgato puggalo diṭṭhi­rāgaratto. Diṭṭhi­rāgaratte puggale dinnaṃ dānaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā assādadiṭṭhi micchādiṭṭhi.

Micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa dveva gatiyo—nirayo vā tiracchānayoni vā. Micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa yañceva kāyakammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ, yañca vacīkammaṃ … pe … yañca manokammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ, yā ca cetanā yā ca patthanā yo ca paṇidhi ye ca saṅkhārā, sabbe te dhammā aniṭṭhāya akantāya amanāpāya ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā. Seyyathāpi nimbabījaṃ vā kosātakībījaṃ vā titta­kā­lābu­bījaṃ vā allāya pathaviyā nikkhittaṃ yaṃ ceva pathavirasaṃ upādiyati, yañca āporasaṃ upādiyati, sabbaṃ taṃ tittakattāya kaṭukattāya asātattāya saṃvattati. Taṃ kissa hetu? Bījaṃ hissa pāpikaṃ. Evamevaṃ micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa yañceva kāyakammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ, yañca vacīkammaṃ … pe … yañca manokammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ, yā ca cetanā yā ca patthanā yo ca paṇidhi ye ca saṅkhārā, sabbe te dhammā aniṭṭhāya akantāya amanāpāya ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā assādadiṭṭhi micchādiṭṭhi.

Micchādiṭṭhi diṭṭhigataṃ, diṭṭhigahanaṃ, diṭṭhikantāraṃ, diṭṭhivisūkaṃ, diṭṭhi­vip­phan­di­taṃ, diṭṭhi­sañño­janaṃ, diṭṭhisallaṃ, diṭṭhisambādho, diṭṭhi­pali­bodho, diṭṭhi­bandha­naṃ, diṭṭhipapāto, diṭṭhānusayo, diṭṭhisantāpo, diṭṭhipariḷāho, diṭṭhigantho, diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhā­bhini­veso, diṭṭhiparāmāso— imehi aṭṭhārasahi ākārehi pari­yuṭ­ṭhi­ta­cittassa saññogo.

Atthi saññojanāni ceva diṭṭhiyo ca, atthi saññojanāni na ca diṭṭhiyo.

Katamāni saññojanāni ceva diṭṭhiyo ca? Sakkāyadiṭṭhi, sīlab­bata­parāmāso—imāni saññojanāni ceva diṭṭhiyo ca.

Katamāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo? ­Kāmarā­ga­sañño­janaṃ, paṭi­gha­sañño­janaṃ, mānasaññojanaṃ, vici­kicchā­sañño­janaṃ, bhava­rāga­sañño­janaṃ, issāsaññojanaṃ, maccha­ri­ya­sañño­janaṃ, anuna­ya­sañño­janaṃ, avijjā­sañño­janaṃ—imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Yaṃ vedanaṃ paṭicca … pe … yaṃ saññaṃ paṭicca … pe … yaṃ saṅkhāre paṭicca … pe … yaṃ viññāṇaṃ paṭicca … yaṃ cakkhuṃ paṭicca … yaṃ sotaṃ paṭicca … yaṃ ghānaṃ paṭicca … yaṃ jivhaṃ paṭicca … yaṃ kāyaṃ paṭicca … yaṃ manaṃ paṭicca … yaṃ rūpe paṭicca … yaṃ sadde paṭicca … yaṃ gandhe paṭicca … yaṃ rase paṭicca … yaṃ phoṭṭhabbe paṭicca … yaṃ dhamme paṭicca … yaṃ cakkhuviññāṇaṃ paṭicca … yaṃ sotaviññāṇaṃ paṭicca … yaṃ ghānaviññāṇaṃ paṭicca … yaṃ jivhāviññāṇaṃ paṭicca … yaṃ kāyaviññāṇaṃ paṭicca … yaṃ manoviññāṇaṃ paṭicca … yaṃ cak­khu­samphas­saṃ paṭicca … yaṃ sotasamphassaṃ paṭicca … yaṃ ghāna­samphas­saṃ paṭicca … yaṃ jivhā­samphas­saṃ paṭicca … yaṃ kāyasamphassaṃ paṭicca … yaṃ manosamphassaṃ paṭicca … yaṃ cak­khu­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ paṭicca … yaṃ sota­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ paṭicca … yaṃ ghāna­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ paṭicca … yaṃ jivhā­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ paṭicca … yaṃ kāya­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ paṭicca … yaṃ mano­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ mano­samphas­sa­jāya vedanāya assādoti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na assādo, assādo na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, añño assādo. Yā ca diṭṭhi yo ca assādo—ayaṃ vuccati assādadiṭṭhi.

Assādadiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti. Tāya diṭṭhi­vi­pat­tiyā samannāgato puggalo diṭṭhivipanno. Diṭṭhivipanno puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payi­rupā­si­tabbo. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā. Yo diṭṭhiyā rāgo, so na diṭṭhi. Diṭṭhi na rāgo. Aññā diṭṭhi, añño rāgo. Yā ca diṭṭhi yo ca rāgo, ayaṃ vuccati diṭṭhirāgo. Tāya ca diṭṭhiyā tena ca rāgena samannāgato puggalo diṭṭhi­rāgaratto. Diṭṭhi­rāgaratte puggale dinnaṃ dānaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā assādadiṭṭhi micchādiṭṭhi.

Micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa dveva gatiyo—nirayo vā tiracchānayoni vā. Micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa yañceva kāyakammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ, yañca vacīkammaṃ … pe … yañca manokammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ, yā ca cetanā yā ca patthanā yo ca paṇidhi ye ca saṅkhārā, sabbe te dhammā aniṭṭhāya akantāya amanāpāya ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā. Seyyathāpi nimbabījaṃ vā kosātakībījaṃ vā titta­kā­lābu­bījaṃ vā allāya pathaviyā nikkhittaṃ yañceva pathavirasaṃ upādiyati yañca āporasaṃ upādiyati, sabbaṃ taṃ tittakattāya kaṭukattāya asātattāya saṃvattati. Taṃ kissa hetu? Bījaṃ hissa pāpikaṃ. Evamevaṃ micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa yañceva kāyakammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ yañca vacīkammaṃ … pe … yañca manokammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ, yā ca cetanā yā ca patthanā yo ca paṇidhi ye ca saṅkhārā, sabbe te dhammā aniṭṭhāya akantāya amanāpāya ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Diṭṭhi hissa pāpikā assādadiṭṭhi micchādiṭṭhi.

Micchādiṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ … pe … diṭṭhā­bhini­veso diṭṭhiparāmāso— imehi aṭṭhārasahi ākārehi pari­yuṭ­ṭhi­ta­cittassa saññogo.

Atthi saññojanāni ceva diṭṭhiyo ca, atthi saññojanāni na ca diṭṭhiyo. Katamāni saññojanāni ceva diṭṭhiyo ca? Sakkāyadiṭṭhi, sīlab­bata­parāmāso—imāni saññojanāni ceva diṭṭhiyo ca. Katamāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo? ­Kāmarā­ga­sañño­janaṃ, paṭi­gha­sañño­janaṃ, mānasaññojanaṃ, vici­kicchā­sañño­janaṃ, bhava­rāga­sañño­janaṃ, issāsaññojanaṃ, maccha­ri­ya­sañño­janaṃ, anuna­ya­sañño­janaṃ, avijjā­sañño­janaṃ—imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Assādadiṭṭhiyā imehi pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hoti.

Assāda­diṭṭhi­niddeso paṭhamo.

1.2.2. Attānu­diṭṭhi­niddesa

Attānudiṭṭhiyā katamehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ.

Kathaṃ rūpaṃ attato samanupassati? Idhekacco pathavīkasiṇaṃ attato samanupassati—“yaṃ pathavīkasiṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ, taṃ pathavīkasiṇan”ti. Pathavī­ka­siṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato “yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accī”ti— acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco pathavīkasiṇaṃ attato samanupassati—“yaṃ pathavīkasiṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ, taṃ pathavīkasiṇan”ti. Pathavī­ka­siṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā rūpavatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi. Micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa dveva gatiyo … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Idhekacco āpokasiṇaṃ … tejokasiṇaṃ … vāyokasiṇaṃ … nīlakasiṇaṃ … pītakasiṇaṃ … lohitakasiṇaṃ … odātakasiṇaṃ attato samanupassati—“yaṃ odātakasiṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ, taṃ odātakasiṇan”ti. Odātakasiṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato “yā acci, so vaṇṇo; yo vaṇṇo, sā accī”ti— acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco … pe … odātakasiṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā rūpavatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ rūpaṃ attato samanupassati. (1:1)

Kathaṃ rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā iminā rūpena rūpavā”ti. Rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi rukkho chāyāsampanno assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ rukkho, ayaṃ chāyā. Añño rukkho, aññā chāyā. So kho panāyaṃ rukkho imāya chāyāya chāyāvā”ti. Chāyāvantaṃ rukkhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana ayaṃ attā iminā rūpena rūpavā”ti. Rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ dutiyā rūpavatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati. (1:2)

Kathaṃ attani rūpaṃ samanupassati? Idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani idaṃ rūpan”ti. Attani rūpaṃ samanupassati. Seyyathāpi pupphaṃ gandha­sam­pannaṃ assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“idaṃ pupphaṃ, ayaṃ gandho; aññaṃ pupphaṃ, añño gandho. So kho panāyaṃ gandho imasmiṃ pupphe”ti. Pupphasmiṃ gandhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani idaṃ rūpan”ti. Attani rūpaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ tatiyā rūpavatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ attani rūpaṃ samanupassati. (1:3)

Kathaṃ rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ rūpe”ti. Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi maṇi karaṇḍake pakkhitto assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ maṇi, ayaṃ karaṇḍako. Añño maṇi, añño karaṇḍako. So kho panāyaṃ maṇi imasmiṃ karaṇḍake”ti. Karaṇḍakasmiṃ maṇiṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ rūpe”ti. Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ catutthā rūpavatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati. (1:4)

Kathaṃ vedanaṃ attato samanupassati? Idhekacco cak­khu­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ sota­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ ghāna­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ jivhā­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ kāya­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ mano­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ attato samanupassati. “Yā mano­samphas­sajā vedanā so ahaṃ, yo ahaṃ sā mano­samphas­sajā vedanā”ti—mano­samphas­sa­jaṃ vedanañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato “yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accī”ti—acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco mano­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ attato samanupassati. “Yā mano­samphas­sajā vedanā so ahaṃ, yo ahaṃ sā mano­samphas­sajā vedanā”ti—mano­samphas­sa­jaṃ vedanañca attañca advayaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā vedanāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ vedanaṃ attato samanupassati. (1:5)

Kathaṃ vedanāvantaṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya vedanāya vedanāvā”ti. Vedanāvantaṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi rukkho chāyāsampanno assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ rukkho, ayaṃ chāyā. Añño rukkho, aññā chāyā. So kho panāyaṃ rukkho imāya chāyāya chāyāvā”ti. Chāyāvantaṃ rukkhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya vedanāya vedanāvā”ti. Vedanāvantaṃ attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ dutiyā vedanāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ vedanāvantaṃ attānaṃ samanupassati. (2:6)

Kathaṃ attani vedanaṃ samanupassati? Idhekacco saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani ayaṃ vedanā”ti. Attani vedanaṃ samanupassati. Seyyathāpi pupphaṃ gandha­sam­pannaṃ assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“idaṃ pupphaṃ, ayaṃ gandho; aññaṃ pupphaṃ, añño gandho. So kho panāyaṃ gandho imasmiṃ pupphe”ti. Pupphasmiṃ gandhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani ayaṃ vedanā”ti. Attani vedanaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ tatiyā vedanāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ attani vedanaṃ samanupassati. (3:7)

Kathaṃ vedanāya attānaṃ samanupassati? Idhekacco saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya vedanāyā”ti. Vedanāya attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi maṇi karaṇḍake pakkhitto assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ maṇi, ayaṃ karaṇḍako. Añño maṇi, añño karaṇḍako. So kho panāyaṃ maṇi imasmiṃ karaṇḍake”ti. Karaṇḍakasmiṃ maṇiṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya vedanāyā”ti. Vedanāya attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ catutthā vedanāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ vedanāya attānaṃ samanupassati. (4:8)

Kathaṃ saññaṃ attato samanupassati? Idhekacco cak­khu­samphas­sa­jaṃ saññaṃ … sota­samphas­sa­jaṃ saññaṃ … ghāna­samphas­sa­jaṃ saññaṃ … jivhā­samphas­sa­jaṃ saññaṃ … kāya­samphas­sa­jaṃ saññaṃ … mano­samphas­sa­jaṃ saññaṃ attato samanupassati. “Yā mano­samphas­sajā saññā so ahaṃ, yo ahaṃ sā mano­samphas­sajā saññā”ti—mano­samphas­sa­jaṃ saññañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato “yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accī”ti—acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco mano­samphas­sa­jaṃ saññaṃ attato samanupassati. “Yā mano­samphas­sajā saññā so ahaṃ, yo ahaṃ sā mano­samphas­sajā saññā”ti. Mano­samphas­sa­jaṃ saññañca attañca advayaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā saññāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ saññaṃ attato samanupassati. (1:9)

Kathaṃ saññāvantaṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya saññāya saññāvā”ti. Saññāvantaṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi rukkho chāyāsampanno assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ rukkho, ayaṃ chāyā. Añño rukkho, aññā chāyā. So kho panāyaṃ rukkho imāya chāyāya chāyāvā”ti. Chāyāvantaṃ rukkhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya saññāya saññāvā”ti. Saññāvantaṃ attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ dutiyā saññāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ saññāvantaṃ attānaṃ samanupassati. (2:10)

Kathaṃ attani saññaṃ samanupassati? Idhekacco saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani ayaṃ saññā”ti. Attani saññaṃ samanupassati. Seyyathāpi pupphaṃ gandha­sam­pannaṃ assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“idaṃ pupphaṃ, ayaṃ gandho. Aññaṃ pupphaṃ, añño gandho. So kho panāyaṃ gandho imasmiṃ pupphe”ti. Pupphasmiṃ gandhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani ayaṃ saññā”ti. Attani saññaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ tatiyā saññāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ attani saññaṃ samanupassati. (3:11)

Kathaṃ saññāya attānaṃ samanupassati? Idhekacco saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya saññāyā”ti. Saññāya attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi maṇi karaṇḍake pakkhitto assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ maṇi, ayaṃ karaṇḍako. Añño maṇi, añño karaṇḍako. So kho panāyaṃ maṇi imasmiṃ karaṇḍake”ti. Karaṇḍakasmiṃ maṇiṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco saṅkhāre … viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imāya saññāyā”ti. Saññāya attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ catutthā saññāvatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni na ca diṭṭhiyo. Evaṃ saññāya attānaṃ samanupassati. (4:12)

Kathaṃ saṅkhāre attato samanupassati? Idhekacco cak­khu­samphas­sa­jaṃ cetanaṃ sota­samphas­sa­jaṃ cetanaṃ ghāna­samphas­sa­jaṃ cetanaṃ jivhā­samphas­sa­jaṃ cetanaṃ kāya­samphas­sa­jaṃ cetanaṃ mano­samphas­sa­jaṃ cetanaṃ attato samanupassati. “Yā mano­samphas­sajā cetanā, so ahaṃ; yo ahaṃ sā mano­samphas­sajā cetanā”ti—mano­samphas­sa­jaṃ cetanañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato “yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accī”ti—acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco mano­samphas­sa­jaṃ cetanaṃ attato samanupassati. “Yā mano­samphas­sajā cetanā so ahaṃ, yo ahaṃ sā mano­samphas­sajā cetanā”ti—mano­samphas­sa­jaṃ cetanañca attañca advayaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā saṅ­khā­ra­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ saṅkhāre attato samanupassati. (1:13)

Kathaṃ saṅkhāravantaṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imehi saṅkhārehi saṅkhāravā”ti. Saṅkhāravantaṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi rukkho chāyāsampanno assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ rukkho, ayaṃ chāyā. Añño rukkho, aññā chāyā. So kho panāyaṃ rukkho imāya chāyāya chāyāvā”ti. Chāyāvantaṃ rukkhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā. Imehi saṅkhārehi saṅkhāravā”ti. Saṅkhāravantaṃ attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ dutiyā saṅ­khā­ra­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ saṅkhāravantaṃ attānaṃ samanupassati. (2:14)

Kathaṃ attani saṅkhāre samanupassati? Idhekacco viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani ime saṅkhārā”ti. Attani saṅkhāre samanupassati. Seyyathāpi pupphaṃ gandha­sam­pannaṃ assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“idaṃ pupphaṃ, ayaṃ gandho; aññaṃ pupphaṃ, añño gandho. So kho panāyaṃ gandho imasmiṃ pupphe”ti. Pupphasmiṃ gandhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani ime saṅkhārā”ti. Attani saṅkhāre samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ tatiyā saṅ­khā­ra­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ attani saṅkhāre samanupassati. (3:15)

Kathaṃ saṅkhāresu attānaṃ samanupassati? Idhekacco viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imesu saṅkhāresū”ti. Saṅkhāresu attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi maṇi karaṇḍake pakkhitto assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ maṇi, ayaṃ karaṇḍako. Añño maṇi, añño karaṇḍako. So kho panāyaṃ maṇi imasmiṃ karaṇḍake”ti. Karaṇḍakasmiṃ maṇiṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco viññāṇaṃ … rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imesu saṅkhāresū”ti. Saṅkhāresu attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ catutthā saṅ­khā­ra­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ saṅkhāresu attānaṃ samanupassati. (4:16)

Kathaṃ viññāṇaṃ attato samanupassati? Idhekacco cakkhuviññāṇaṃ … sotaviññāṇaṃ … ghānaviññāṇaṃ … jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ … manoviññāṇaṃ attato samanupassati. “Yaṃ manoviññāṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ, taṃ manoviññāṇan”ti—manoviññāṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato “yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accī”ti— acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco manoviññāṇaṃ attato samanupassati. “Yaṃ manoviññāṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ taṃ manoviññāṇan”ti— manoviññāṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā viñ­ñā­ṇa­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ viññāṇaṃ attato samanupassati. (1:17)

Kathaṃ viññāṇavantaṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā iminā viññāṇena viññāṇavā”ti. Viññāṇavantaṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi rukkho chāyāsampanno assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ rukkho, ayaṃ chāyā. Añño rukkho, aññā chāyā. So kho panāyaṃ rukkho imāya chāyāya chāyāvā”ti. Chāyāvantaṃ rukkhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā iminā viññāṇena viññāṇavā”ti. Viññāṇavantaṃ attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ dutiyā viñ­ñā­ṇa­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ viññāṇavantaṃ attānaṃ samanupassati. (2:18)

Kathaṃ attani viññāṇaṃ samanupassati? Idhekacco rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani idaṃ viññāṇan”ti. Attani viññāṇaṃ samanupassati. Seyyathāpi pupphaṃ gandha­sam­pannaṃ assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“idaṃ pupphaṃ, ayaṃ gandho; aññaṃ pupphaṃ, añño gandho. So kho panāyaṃ gandho imasmiṃ pupphe”ti. Pupphasmiṃ gandhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. Imasmiñca pana attani idaṃ viññāṇan”ti. Attani viññāṇaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ tatiyā viñ­ñā­ṇa­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ attani viññāṇaṃ samanupassati. (3:19)

Kathaṃ viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ viññāṇe”ti. Viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi maṇi karaṇḍake pakkhitto assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ maṇi, ayaṃ karaṇḍako. Añño maṇi, añño karaṇḍako. So kho panāyaṃ maṇi imasmiṃ karaṇḍake”ti. Karaṇḍakasmiṃ maṇiṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ viññāṇe”ti. Viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ catutthā viñ­ñā­ṇa­vatthukā attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati. Attānudiṭṭhiyā imehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti. (4:20)

Attānu­diṭṭhi­niddeso dutiyo.

1.2.3. Micchā­diṭṭhi­niddesa

Micchādiṭṭhiyā katamehi dasahākārehi abhiniveso hoti? “Natthi dinnan”ti— vatthu. Evaṃvādo mic­chābhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā micchāvatthukā micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. “Natthi yiṭṭhan”ti—vatthu … pe … “natthi hutan”ti—vatthu … “natthi sukata­dukka­ṭā­naṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko”ti—vatthu … “natthi ayaṃ loko”ti—vatthu … “natthi paro loko”ti—vatthu … “natthi mātā”ti—vatthu … “natthi pitā”ti—vatthu … “natthi sattā opapātikā”ti—vatthu … “natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ, parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—vatthu. Evaṃvādo mic­chābhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ dasamā micchāvatthukā micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … micchā­diṭṭhi­kassa purisa­pugga­lassa dveva gatiyo … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiyā imehi dasahākārehi abhiniveso hoti.

Micchā­diṭṭhi­niddeso tatiyo.

1.2.4. Sakkā­ya­diṭṭhi­niddesa

Sakkā­ya­diṭṭhiyā katamehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ.

Kathaṃ rūpaṃ attato samanupassati? Idhekacco pathavīkasiṇaṃ … pe … odātakasiṇaṃ attato samanupassati. “Yaṃ odātakasiṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ, taṃ odātakasiṇan”ti—odātakasiṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato … pe … evamevaṃ idhekacco odātakasiṇaṃ attato samanupassati. Abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi … pe … ayaṃ paṭhamā rūpavatthukā sakkāyadiṭṭhi. Sakkāyadiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ rūpaṃ attato samanupassati … pe … sakkā­ya­diṭṭhiyā imehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti.

Sakkā­ya­diṭṭhi­niddeso catuttho.

2.5 Sassa­ta­diṭṭhi­niddesa

Sakkā­ya­vatthu­kāya sassa­ta­diṭṭhiyā katamehi pannarasahi ākārehi abhiniveso hoti? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanāvantaṃ vā attānaṃ … pe … saññāvantaṃ vā attānaṃ … saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ … viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ.

Kathaṃ rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati. Tassa evaṃ hoti—“ayaṃ kho me attā. So kho pana me ayaṃ attā iminā rūpena rūpavā”ti. Rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati. Seyyathāpi rukkho chāyāsampanno assa. Tamenaṃ puriso evaṃ vadeyya—“ayaṃ rukkho, ayaṃ chāyā; añño rukkho, aññā chāyā. So kho panāyaṃ rukkho imāya chāyāya chāyāvā”ti. Chāyāvantaṃ rukkhaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco vedanaṃ … pe … ayaṃ paṭhamā sakkā­ya­vatthukā sassatadiṭṭhi. Sassatadiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati … pe … sakkā­ya­vatthu­kāya sassa­ta­diṭṭhiyā imehi pannarasahi ākārehi abhiniveso hoti.

Sassa­ta­diṭṭhi­niddeso pañcamo.

2.6 Ucche­da­diṭṭhi­niddesa

Sakkā­ya­vatthu­kāya ucche­da­diṭṭhiyā katamehi pañcahi ākārehi abhiniveso hoti? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ attato samanupassati, saññaṃ attato samanupassati, saṅkhāre attato samanupassati, viññāṇaṃ attato samanupassati.

Kathaṃ rūpaṃ attato samanupassati? Idhekacco pathavīkasiṇaṃ … pe … odātakasiṇaṃ attato samanupassati. “Yaṃ odātakasiṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ, taṃ odātakasiṇan”ti—odātakasiṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato … pe … ayaṃ paṭhamā sakkā­ya­vatthukā ucchedadiṭṭhi. Ucchedadiṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ rūpaṃ attato samanupassati … pe … sakkā­ya­vatthu­kāya ucche­da­diṭṭhiyā imehi pañcahi ākārehi abhiniveso hoti.

Ucche­da­diṭṭhi­niddeso chaṭṭho

1.2.7. Antag­gāhi­kā­diṭṭhi­niddesa

Antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi paññāsāya ākārehi abhiniveso hoti? “Sassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? “Asassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti? “Antavā loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā … “anantavā loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā … “taṃ jīvaṃ taṃ sarīran”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā … “aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā … “hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti … pe … “na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti … “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti … “neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katihākārehi abhiniveso hoti?

“Sassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso hoti … pe … “neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso hoti.

“Sassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ loko ceva sassataṃ cāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “sassato loko”ti— antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Vedanā loko ceva sassatā cāti … pe … saññā loko ceva sassatā cāti … pe … saṅkhārā loko ceva sassatā cāti … pe … viññāṇaṃ loko ceva sassatañcāti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ pañcamī sassato lokoti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. “Sassato loko”ti— antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:5)

“Asassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ loko ceva asassatañcāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi … pe … ayaṃ paṭhamā “asassato loko”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Vedanā loko ceva asassatā cāti … pe … saññā loko ceva asassatā cāti … pe … saṅkhārā loko ceva asassatā cāti … pe … viññāṇaṃ loko ceva asassatañcāti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. “Asassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:10)

“Antavā loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Idhekacco parittaṃ okāsaṃ nīlakato pharati. Tassa evaṃ hoti—“antavā ayaṃ loko parivaṭumo”ti. Antasaññī hoti. Yaṃ pharati, taṃ vatthu ceva loko ca. Yena pharati, so attā ceva loko cāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “antavā loko”ti antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Idhekacco parittaṃ okāsaṃ pītakato pharati … lohitakato pharati … odātakato pharati … obhāsakato pharati. Tassa evaṃ hoti—“antavā ayaṃ loko parivaṭumo”ti. Antasaññī hoti. Yaṃ pharati taṃ vatthu ceva loko ca. Yena pharati so attā ceva loko cāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi … pe … antavā lokoti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:15)

“Anantavā loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Idhekacco vipulaṃ okāsaṃ nīlakato pharati. Tassa evaṃ hoti—“anantavā ayaṃ loko apariyanto”ti. Anantasaññī hoti. Yaṃ pharati taṃ vatthu ceva loko ca; yena pharati so attā ceva loko cāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “anantavā loko”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Idhekacco vipulaṃ okāsaṃ pītakato pharati … lohitakato pharati … odātakato pharati … obhāsakato pharati. Tassa evaṃ hoti—“anantavā ayaṃ loko apariyanto”ti. Anantasaññī hoti. Yaṃ pharati taṃ vatthu ceva loko ca; yena pharati so attā ceva loko cāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi … pe … anantavā lokoti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:20)

“Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ jīvañceva sarīrañca; yaṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, yaṃ sarīraṃ taṃ jīvanti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “taṃ jīvaṃ taṃ sarīran”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Vedanā jīvā ceva sarīraṃ ca … saññā jīvā ceva sarīraṃ ca … saṅkhārā jīvā ceva sarīraṃ ca … viññāṇaṃ jīvañceva sarīrañca; yaṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, yaṃ sarīraṃ taṃ jīvanti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti— antaggāhikā diṭṭhi … pe … “taṃ jīvaṃ taṃ sarīran”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:25)

“Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ sarīraṃ, na jīvaṃ; jīvaṃ na sarīraṃ. Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Vedanā sarīraṃ, na jīvaṃ … saññā sarīraṃ, na jīvaṃ … saṅkhārā sarīraṃ, na jīvaṃ … viññāṇaṃ sarīraṃ, na jīvaṃ; jīvaṃ na sarīraṃ. Aññaṃ jīvaṃ, aññaṃ sarīranti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti— antaggāhikā diṭṭhi … pe … aññaṃ jīvaṃ, aññaṃ sarīranti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:30)

“Hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgato kāyassa bhedā hotipi tiṭṭhatipi uppajjatipi nibbattatipīti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti— antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Vedanā idheva maraṇadhammā … pe … saññā idheva maraṇadhammā … saṅkhārā idheva maraṇadhammā … viññāṇaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgato kāyassa bhedā hotipi tiṭṭhatipi uppajjatipi nibbattatipīti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi … pe … “hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:35)

“Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgatopi kāyassa bhedā ucchijjati vinassati; na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Vedanā idheva maraṇadhammā … saññā idheva maraṇadhammā … saṅkhārā idheva maraṇadhammā … viññāṇaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgatopi kāyassa bhedā ucchijjati vinassati. “Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi … pe … “na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:40)

“Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgato kāyassa bhedā hoti ca na ca hotīti— abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti— antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni na ca diṭṭhiyo.

Vedanā idheva maraṇadhammā … saññā idheva maraṇadhammā … saṅkhārā idheva maraṇadhammā … viññāṇaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgato kāyassa bhedā hoti ca na ca hotīti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti— antaggāhikā diṭṭhi … pe … “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti— antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. (5:45)

“Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā katamehi pañcahākārehi abhiniveso hoti? Rūpaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgato kāyassa bhedā paraṃ maraṇā neva hoti na na hotīti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti— antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi, aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Vedanā idheva maraṇadhammā … saññā idheva maraṇadhammā … saṅkhārā idheva maraṇadhammā … viññāṇaṃ idheva maraṇadhammaṃ. Tathāgato kāyassa bhedā paraṃ maraṇā neva hoti na na hotīti—abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi. Tāya diṭṭhiyā so anto gahitoti—antaggāhikā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ pañcamī “neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikā diṭṭhi. Antaggāhikā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. “Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi pañcahākārehi abhiniveso hoti. Antaggāhikāya diṭṭhiyā imehi paññāsāya ākārehi abhiniveso hoti. (5:50)

Antag­gāhi­kā­diṭṭhi­niddeso sattamo.

1.2.8. Pubban­tā­nu­diṭṭhi­niddesa

Pubban­tā­nu­diṭṭhiyā katamehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti? Cattāro sassatavādā, cattāro ekacca­sassa­tikā, cattāro antānantikā, cattāro amarā­vikkhe­pikā, dve adhic­ca­samup­pan­nikā—pubban­tā­nu­diṭṭhiyā imehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti.

Pubban­tā­nu­diṭṭhi­niddeso aṭṭhamo.

1.2.9. Aparan­tā­nu­diṭṭhi­niddesa

Aparan­tā­nu­diṭṭhiyā katamehi catu­cattā­līsāya ākārehi abhiniveso hoti? Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññī­nāsaññī­vādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭha­dhamma­nib­bā­na­vādā—aparan­tā­nu­diṭṭhiyā imehi catu­cattā­līsāya ākārehi abhiniveso hoti.

Aparan­tā­nu­diṭṭhi­niddeso navamo.

1.2.10. Sañño­jani­kā­diṭṭhi­niddesa

Saññojanikāya diṭṭhiyā katamehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti? Yā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ … pe … diṭṭhā­bhini­veso diṭṭhiparāmāso—saññojanikāya diṭṭhiyā imehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti.

Sañño­jani­kā­diṭṭhi­niddeso dasamo.

1.2.11. Ahantimā­na­vini­bandhā­diṭṭhi­niddesa

“Ahan”ti—māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā katamehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti? Cakkhu ahanti—abhini­ve­sa­parāmāso. Ahanti—mānavinibandhā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “ahan”ti—mānavinibandhā diṭṭhi. Mānavinibandhā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Sotaṃ ahanti … pe … ghānaṃ ahanti … pe … jivhā ahanti … pe … kāyo ahanti … pe … mano ahanti … pe … rūpā ahanti … pe … dhammā ahanti … cakkhuviññāṇaṃ ahanti … pe … manoviññāṇaṃ ahanti—abhini­ve­sa­parāmāso. Ahanti—mānavinibandhā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ aṭṭhārasamī “ahan”ti—mānavinibandhā diṭṭhi. Mānavinibandhā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. “Ahan”ti—māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā imehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti.

Ahantimā­na­vini­bandhā­diṭṭhi­niddeso ekādasamo.

1.2.12. Mamantimā­na­vini­bandhā­diṭṭhi­niddesa

“Maman”ti—māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā katamehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti? Cakkhu mamanti—abhini­ve­sa­parāmāso. Mamanti—mānavinibandhā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā “maman”ti—mānavinibandhā diṭṭhi. Mānavinibandhā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Sotaṃ mamanti … pe … ghānaṃ mamanti … pe … jivhā mamanti … pe … kāyo mamanti … pe … mano mamanti … pe … rūpā mamanti … pe … dhammā mamanti … pe … cakkhuviññāṇaṃ mamanti … pe … manoviññāṇaṃ mamanti abhini­ve­sa­parāmāso. Mamanti mānavinibandhā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ aṭṭhārasamī “maman”ti—mānavinibandhā diṭṭhi. Mānavinibandhā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. “Maman”ti—māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā imehi aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso hoti.

Mamantimā­na­vini­bandhā­diṭṭhi­niddeso dvādasamo.

1.2.13. Attavā­da­paṭi­saṃ­yutta­diṭṭhi­niddesa

Attavā­da­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā katamehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ … pe … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ … pe ….

Kathaṃ rūpaṃ attato samanupassati? Idhekacco pathavīkasiṇaṃ … pe … odātakasiṇaṃ attato samanupassati. “Yaṃ odātakasiṇaṃ, so ahaṃ; yo ahaṃ, taṃ odātakasiṇan”ti—odātakasiṇañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato “yā acci, so vaṇṇo; yo vaṇṇo, sā accī”ti—acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evamevaṃ idhekacco odātakasiṇaṃ attato samanupassati … pe … ayaṃ paṭhamā rūpavatthukā attavā­da­paṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi. Attavā­da­paṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Evaṃ rūpaṃ attato samanupassati … pe … attavā­da­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā imehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hoti.

Attavā­da­paṭi­saṃ­yutta­diṭṭhi­niddeso terasamo.

1.2.14. Loka­vāda­paṭi­saṃ­yutta­diṭṭhi­niddesa

Loka­vāda­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā katamehi aṭṭhahi ākārehi abhiniveso hoti? Sassato attā ca loko cāti—abhini­ve­sa­parāmāso loka­vā­dapaṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā, diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ paṭhamā loka­vā­dapaṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi. Loka­vā­dapaṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo.

Asassato attā ca loko cāti … pe … sassato ca asassato ca attā ca loko cāti … pe … neva sassato nāsassato attā ca loko cāti … antavā attā ca loko cāti … anantavā attā ca loko cāti … antavā ca anantavā ca attā ca loko cāti … neva antavā na anantavā attā ca loko cāti abhini­ve­sa­parāmāso loka­vā­dapaṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi. Diṭṭhi na vatthu, vatthu na diṭṭhi. Aññā diṭṭhi, aññaṃ vatthu. Yā ca diṭṭhi yañca vatthu—ayaṃ aṭṭhamī loka­vā­dapaṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi. Loka­vā­dapaṭi­saṃ­yuttā diṭṭhi micchādiṭṭhi … pe … imāni saññojanāni, na ca diṭṭhiyo. Loka­vāda­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā imehi aṭṭhahi ākārehi abhiniveso hoti.

Loka­vāda­paṭi­saṃ­yutta­diṭṭhi­niddeso cuddasamo.

1.2.15. Bhava­vibha­va­diṭṭhi­niddesa

Olī­ya­nā­bhini­veso bhavadiṭṭhi. Ati­dhāva­nā­bhini­veso vibhavadiṭṭhi. Assādadiṭṭhiyā pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso kati bhavadiṭṭhiyo, kati ­vibha­va­diṭṭhiyo? Attānudiṭṭhiyā vīsatiyā ākārehi abhiniveso kati bhavadiṭṭhiyo kati ­vibha­va­diṭṭhiyo … pe … loka­vāda­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā aṭṭhahi ākārehi abhiniveso kati bhavadiṭṭhiyo kati ­vibha­va­diṭṭhiyo?

Assādadiṭṭhiyā pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo. Attānudiṭṭhiyā vīsatiyā ākārehi abhiniveso pannarasa bhavadiṭṭhiyo, pañca ­vibha­va­diṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiyā dasahi ākārehi abhiniveso sabbāva tā ­vibha­va­diṭṭhiyo. Sakkā­ya­diṭṭhiyā vīsatiyā ākārehi abhiniveso pannarasa bhavadiṭṭhiyo, pañca ­vibha­va­diṭṭhiyo. Sakkā­ya­vatthu­kāya sassa­ta­diṭṭhiyā pannarasahi ākārehi abhiniveso sabbāva tā bhavadiṭṭhiyo. Sakkā­ya­vatthu­kāya ucche­da­diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso sabbāva tā ­vibha­va­diṭṭhiyo.

“Sassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso sabbāva tā bhavadiṭṭhiyo. “Asassato loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso sabbāva tā ­vibha­va­diṭṭhiyo. “Antavā loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo. “Anantavā loko”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo. “Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso sabbāva tā ­vibha­va­diṭṭhiyo. “Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso sabbāva tā bhavadiṭṭhiyo. “Hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso sabbāva tā bhavadiṭṭhiyo. “Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso sabbāva tā ­vibha­va­diṭṭhiyo. “Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo “neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti—antaggāhikāya diṭṭhiyā pañcahākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo.

Pubban­tā­nu­diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo. Aparan­tā­nu­diṭṭhiyā catu­cat­tārīsāya ākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo. Saññojanikāya diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo. Ahanti—māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso sabbāva tā ­vibha­va­diṭṭhiyo. Mamanti— māna­vini­bandhāya diṭṭhiyā aṭṭhārasahi ākārehi abhiniveso sabbāva tā bhavadiṭṭhiyo. Attavā­da­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā vīsatiyā ākārehi abhiniveso pannarasa bhavadiṭṭhiyo, pañca ­vibha­va­diṭṭhiyo. Loka­vāda­paṭi­saṃ­yuttāya diṭṭhiyā aṭṭhahi ākārehi abhiniveso siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā ­vibha­va­diṭṭhiyo.

Sabbāva tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhiyo. Sabbāva tā diṭṭhiyo attānudiṭṭhiyo. Sabbāva tā diṭṭhiyo micchādiṭṭhiyo. Sabbāva tā diṭṭhiyo sakkā­ya­diṭṭhiyo. Sabbāva tā diṭṭhiyo antaggāhikā diṭṭhiyo. Sabbāva tā diṭṭhiyo saññojanikā diṭṭhiyo. Sabbāva tā diṭṭhiyo attavā­da­paṭi­saṃ­yuttā diṭṭhiyo.

Bhavañca diṭṭhiṃ vibhavañca diṭṭhiṃ,
Etaṃ dvayaṃ takkikā nissitāse;
Tesaṃ nirodhamhi na hatthi ñāṇaṃ,
Yatthāyaṃ loko viparī­ta­saññīti.

“Dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke; cakkhumanto ca passanti. Kathañca, bhikkhave, olīyanti eke? Bhavārāmā, bhikkhave, devamanussā bhavaratā bhavasammuditā. Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, olīyanti eke.

Kathañca, bhikkhave, atidhāvanti eke? Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti—yato kira, bho, ayaṃ attā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ etaṃ yāthāvanti. Evaṃ kho, bhikkhave, atidhāvanti eke.

Kathañca, bhikkhave, cakkhumanto ca passanti? Idha, bhikkhave, bhikkhu bhūtaṃ bhūtato passati. Bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto ca passanti.

Yo bhūtaṃ bhūtato disvā,
bhūtassa ca atikkamaṃ;
Yathā­bhū­tedhi­muccati,
bhavataṇhā parikkhayā.

Sa ve bhūtapariññāto,
vītataṇho bhavābhave;
Bhūtassa vibhavā bhikkhu,
nāgacchati punabbhavan”ti.

Tayo puggalā vipannadiṭṭhī, tayo puggalā sampannadiṭṭhī. Katame tayo puggalā vipannadiṭṭhī? Titthiyo ca, titthiyasāvako ca, yo ca micchādiṭṭhiko—ime tayo puggalā vipannadiṭṭhī.

Katame tayo puggalā sampannadiṭṭhī? Tathāgato ca, tathā­gata­sāvako ca, yo ca sammādiṭṭhiko—ime tayo puggalā sampannadiṭṭhī.

“Kodhano upanāhī ca,
pāpamakkhī ca yo naro;
Vipannadiṭṭhi māyāvī,
taṃ jaññā vasalo iti”.

Akkodhano anupanāhī,
visuddho suddhataṃ gato;
Sampannadiṭṭhi medhāvī,
taṃ jaññā ariyo itīti.

Tisso vipan­na­diṭṭhiyo, tisso sam­panna­diṭṭhiyo. Katamā tisso vipan­na­diṭṭhiyo? Etaṃ mamāti—vipannadiṭṭhi. Esohamasmīti—vipannadiṭṭhi. Eso me attāti— vipannadiṭṭhi. Imā tisso vipan­na­diṭṭhiyo.

Katamā tisso sam­panna­diṭṭhiyo? Netaṃ mamāti—sampannadiṭṭhi. Nesohamasmīti— sampannadiṭṭhi. Na meso attāti—sampannadiṭṭhi. Imā tisso sam­panna­diṭṭhiyo.

Etaṃ mamāti—kā diṭṭhi, kati diṭṭhiyo, kataman­tānug­gahitā tā diṭṭhiyo? Esohamasmīti—kā diṭṭhi, kati diṭṭhiyo, kataman­tānug­gahitā tā diṭṭhiyo? Eso me attāti—kā diṭṭhi, kati diṭṭhiyo, kataman­tānug­gahitā tā diṭṭhiyo?

Etaṃ mamāti—pubban­tā­nudiṭ­ṭhi. Aṭṭhārasa diṭṭhiyo. Pubban­tā­nug­gahitā tā diṭṭhiyo. Esohamasmīti—aparan­tā­nudiṭ­ṭhi. Catucattārīsaṃ diṭṭhiyo. Aparan­tā­nug­gahitā tā diṭṭhiyo. Eso me attāti—vīsativatthukā attānudiṭṭhi. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Sakkā­ya­diṭṭhip­pamu­khāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Pubban­tā­pa­rantā­nug­gahitā tā diṭṭhiyo.

“Ye keci, bhikkhave, mayi niṭṭhaṃ gatā, sabbe te diṭṭhisampannā. Tesaṃ diṭṭhi­sam­pannā­naṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā. Katamesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā? Sattak­khat­tu­paramassa, kolaṃkolassa, ekabījissa, sakadāgāmissa, yo ca diṭṭheva dhamme arahā—imesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā.

Katamesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā? Antarā­pari­nib­bā­yissa, upahac­ca­pari­nib­bā­yissa, asaṅ­khā­ra­pari­nib­bā­yissa, sasaṅ­khā­ra­pari­nib­bā­yissa, uddhaṃsotassa, akaniṭ­ṭha­gāmino—imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā.

Ye keci, bhikkhave, mayi niṭṭhaṃ gatā, sabbe te diṭṭhisampannā. Tesaṃ diṭṭhi­sam­pannā­naṃ imesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā, imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā.

Ye keci, bhikkhave, mayi aveccappasannā, sabbe te sotāpannā. Tesaṃ sotāpannānaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā. Katamesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā? Sattak­khat­tu­paramassa, kolaṃkolassa, ekabījissa, sakadāgāmissa, yo ca diṭṭheva dhamme arahā—imesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā.

Katamesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā? Antarā­pari­nib­bā­yissa, upahac­ca­pari­nib­bā­yissa, asaṅ­khā­ra­pari­nib­bā­yissa, sasaṅ­khā­ra­pari­nib­bā­yissa, uddhaṃsotassa, akaniṭ­ṭha­gāmino—imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā.

Ye keci, bhikkhave, mayi aveccappasannā, sabbe te sotāpannā. Tesaṃ sotāpannānaṃ imesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā. Imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā”ti.

Bhava­vibha­va­diṭṭhi­niddeso soḷasamo.
Diṭṭhikathā niṭṭhitā.