Paṭi­sam­bhi­dā­magga

3 Paññāvagga

3.10. Mātikākathā

Nicchāto, mokkho vimokkho, vijjāvimutti, adhisīlaṃ, adhicittaṃ, adhipaññā, passaddhi, ñāṇaṃ, dassanaṃ, visuddhi, nekkhammaṃ, nissaraṇaṃ, paviveko, vosaggo, cariyā, jhānavimokkho, bhāvanā, adhiṭṭhānaṃ, jīvitaṃ. [19]

Nicchātoti nekkhammena kāmacchandato nicchāto, abyāpādena byāpādato nicchāto … pe … paṭhamena jhānena nīvaraṇehi nicchāto … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilesehi nicchāto. (1)

Mokkho vimokkhoti nekkhammena kāmacchandato muccatīti—mokkho vimokkho. Abyāpādena byāpādato muccatīti—mokkho vimokkho … pe … paṭhamena jhānena nīvaraṇehi muccatīti— mokkho vimokkho … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilesehi muccatīti—mokkho vimokkho. (2)

Vijjāvimuttīti nekkhammaṃ vijjatīti vijjā, kāmacchandato muccatīti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti—vijjāvimutti. Abyāpādo vijjatīti vijjā, byāpādato vimuccatīti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti—vijjāvimutti … pe … arahattamaggo vijjatīti vijjā, sabbakilesehi muccatīti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti—vijjāvimutti. (3)

Adhisīlaṃ adhicittaṃ adhipaññāti nekkhammena kāmacchandaṃ, saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi, avik­khepaṭ­ṭhena cittavisuddhi, dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Yo tattha saṃvaraṭṭho, ayaṃ adhisīlasikkhā. Yo tattha avikkhepaṭṭho, ayaṃ adhi­citta­sikkhā. Yo tattha dassanaṭṭho, ayaṃ adhipañ­ñā­sikkhā. Abyāpādena byāpādaṃ saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilese saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi, avik­khepaṭ­ṭhena cittavisuddhi. Dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Yo tattha saṃvaraṭṭho, ayaṃ adhisīlasikkhā. Yo tattha avikkhepaṭṭho, ayaṃ adhi­citta­sikkhā. Yo tattha dassanaṭṭho, ayaṃ adhipañ­ñā­sikkhā. (4–‍6)

Passaddhīti nekkhammena kāmacchandaṃ paṭippas­sam­bheti, abyāpādena byāpādaṃ paṭippas­sam­bheti … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilese paṭippas­sam­bheti. (7)

Ñāṇanti kāmacchandassa pahīnattā nekkhammaṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ; byāpādassa pahīnattā abyāpādo ñātaṭṭhena ñāṇaṃ … pe … sabbakilesānaṃ pahīnattā arahattamaggo ñātaṭṭhena ñāṇaṃ. (8)

Dassananti kāmacchandassa pahīnattā nekkhammaṃ diṭṭhattā dassanaṃ. Byāpādassa pahīnattā abyāpādo diṭṭhattā dassanaṃ … pe … sabbakilesānaṃ pahīnattā arahattamaggo diṭṭhattā dassanaṃ. (9)

Visuddhīti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammena visujjhati. Byāpādaṃ pajahanto abyāpādena visujjhati … pe … sabbakilese pajahanto arahat­ta­mag­gena visujjhati. (10)

Nekkhammanti kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhammaṃ. Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ āruppaṃ. Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭic­ca­samup­pannaṃ, nirodho tassa nekkhammaṃ. Byāpādassa abyāpādo nekkhammaṃ. Thinamiddhassa ālokasaññā nekkhammaṃ … pe … sabbakilesānaṃ arahattamaggo nekkhammaṃ. (11)

Nissaraṇanti kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhammaṃ. Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ āruppaṃ. Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭic­ca­samup­pannaṃ, nirodho tassa nissaraṇaṃ. Kāmacchandassa nekkhammaṃ nissaraṇaṃ. Byāpādassa abyāpādo nissaraṇaṃ … pe … sabbakilesānaṃ arahattamaggo nissaraṇaṃ. (12)

Pavivekoti kāmacchandassa nekkhammaṃ paviveko … pe … sabbakilesānaṃ arahattamaggo paviveko. (13)

Vosaggoti nekkhammena kāmacchandaṃ vosajjatīti—vosaggo. Abyāpādena byāpādaṃ vosajjatīti—vosaggo … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilese vosajjatīti—vosaggo. (14)

Cariyāti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammena carati. Byāpādaṃ pajahanto abyāpādena carati … pe … sabbakilese pajahanto arahat­ta­mag­gena carati. (15)

Jhānavimokkhoti nekkhammaṃ jhāyatīti—jhānaṃ. Kāmacchandaṃ jhāpetīti—jhānaṃ. Jhāyanto muccatīti—jhānavimokkho. Jhāpento muccatīti—jhānavimokkho. Jhāyantīti dhammā. Jhāpentīti kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātīti—jhānajhāyī. Abyāpādo jhāyatīti jhānaṃ. Byāpādaṃ jhāpetīti—jhānaṃ … pe … ālokasaññā jhāyatīti— jhānaṃ. Thinamiddhaṃ jhāpetīti—jhānaṃ … pe … arahattamaggo jhāyatīti—jhānaṃ. Sabbakilese jhāpetīti—jhānaṃ. Jhāyanto muccatīti—jhānavimokkho. Jhāpento muccatīti—jhānavimokkho. Jhāyantīti—dhammā. Jhāpentīti—kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātīti—jhānajhāyī. (16)

Bhāvanā adhiṭṭhānaṃ jīvitanti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammaṃ bhāvetīti—bhāva­nā­sam­panno. Nekkham­ma­vasena cittaṃ adhiṭṭhātīti—adhiṭṭhā­na­sam­panno. Svāyaṃ evaṃ bhāva­nā­sam­panno adhiṭṭhā­na­sam­panno samaṃ jīvati, no visamaṃ; sammā jīvati, no micchā; visuddhaṃ jīvati, no kiliṭṭhanti—ājīvasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāva­nā­sam­panno adhiṭṭhā­na­sam­panno ājīvasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati—yadi khat­tiya­parisaṃ yadi brāhma­ṇa­parisaṃ yadi gaha­pati­parisaṃ yadi samaṇaparisaṃ—visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so bhāva­nā­sam­panno adhiṭṭhā­na­sam­panno ājīvasampanno.

Byāpādaṃ pajahanto abyāpādaṃ bhāvetīti—bhāva­nā­sam­panno … pe … thinamiddhaṃ pajahanto ālokasaññaṃ bhāvetīti—bhāva­nā­sam­panno … pe … uddhaccaṃ pajahanto avikkhepaṃ bhāvetīti—bhāva­nā­sam­panno … pe … vicikicchaṃ pajahanto dhamma­va­vatthā­naṃ bhāvetīti—bhāva­nā­sam­panno … pe … avijjaṃ pajahanto vijjaṃ bhāvetīti—bhāva­nā­sam­panno … pe … aratiṃ pajahanto pāmojjaṃ bhāvetīti— bhāva­nā­sam­panno … pe … nīvaraṇe pajahanto paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvetīti— bhāva­nā­sam­panno … pe … sabbakilese pajahanto arahattamaggaṃ bhāvetīti— bhāva­nā­sam­panno. Arahat­ta­magga­vasena cittaṃ adhiṭṭhātīti—adhiṭṭhā­na­sam­panno. Svāyaṃ evaṃ bhāva­nā­sam­panno adhiṭṭhā­na­sam­panno samaṃ jīvati, no visamaṃ; sammā jīvati, no micchā; visuddhaṃ jīvati, no kiliṭṭhanti—ājīvasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāva­nā­sam­panno adhiṭṭhā­na­sam­panno ājīvasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati—yadi khat­tiya­parisaṃ yadi brāhma­ṇa­parisaṃ yadi gaha­pati­parisaṃ yadi samaṇaparisaṃ—visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so bhāva­nā­sam­panno adhiṭṭhā­na­sam­panno ājīva­sampan­noti. (17–‍19)

Mātikākathā niṭṭhitā.

Paññāvaggo tatiyo.

Tassuddānaṃ

Paññā iddhi abhisamayo,
viveko cariyapañcamo;
Pāṭihāri samasīsi,
satipaṭṭhānā vipassanā;
Tatiye paññāvaggamhi,
mātikāya ca te dasāti.

Mahāvaggo yuganaddho,
paññāvaggo ca nāmato;
Tayova vaggā imamhi,
paṭi­sam­bhi­dā­pakaraṇe.

Anan­tanaya­mag­gesu,
gambhīro sāgarūpamo;
Nabhañca tārakākiṇṇaṃ,
thūlo jātassaro yathā;
Kathikānaṃ visālāya,
yogīnaṃ ñāṇajotananti.

Paṭi­sam­bhi­dā­magga­pāḷi niṭṭhitā.