Saṃyutta Nikāya 54

2. Dutiyavagga

16. Dutiya­bhik­khu­sutta

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenu­pasaṅka­miṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca: “atthi nu kho, bhikkhave, ekadhammo bhāvito bahulīkato cattāro dhamme paripūreti, cattāro dhammā bhāvitā bahulīkatā satta dhamme paripūrenti, satta dhammā bhāvitā bahulīkatā dve dhamme paripūrentī”ti? “Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā … pe … bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti. “Atthi, bhikkhave, ekadhammo bhāvito bahulīkato cattāro dhamme paripūreti, cattāro dhammā bhāvitā bahulīkatā satta dhamme paripūrenti, satta dhammā bhāvitā bahulīkatā dve dhamme paripūrenti.

Katamo ca, bhikkhave, ekadhammo bhāvito bahulīkato cattāro dhamme paripūreti, cattāro dhammā bhāvitā bahulīkatā satta dhamme paripūrenti, satta dhammā bhāvitā bahulīkatā dve dhamme paripūrenti? Ānā­pā­nassa­ti­samā­dhi, bhikkhave, ekadhammo bhāvito bahulīkato cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentīti.

Kathaṃ bhāvito ca, bhikkhave, ānā­pā­nassa­ti­samā­dhi kathaṃ bahulīkato cattāro satipaṭṭhāne paripūreti? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, satova passasati … pe … ‘paṭi­nissag­gā­nu­passī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭi­nissag­gā­nu­passī passasissāmī’ti sikkhati.

Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti … pe … sabba­kāyap­paṭi­saṃ­vedī … pe … ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati—kāye kāyānupassī, bhikkhave, bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. Taṃ kissa hetu? Kāyaññatarāhaṃ, bhikkhave, etaṃ vadāmi, yadidaṃ— assāsapassāsaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, kāye kāyānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ.

Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu pītippa­ṭisaṃ­vedī … pe … sukhap­paṭi­saṃ­vedī … citta­saṅ­khā­rap­paṭi­saṃ­vedī … ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati—vedanāsu vedanānupassī, bhikkhave, bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. Taṃ kissa hetu? Veda­nāññata­rā­haṃ, bhikkhave, etaṃ vadāmi, yadidaṃ—assāsa­passā­sā­naṃ sādhukaṃ manasikāraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. (2)

Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu cittap­paṭi­saṃ­vedī … pe … abhippamodayaṃ cittaṃ … pe … ‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘samādahaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘vimocayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati—citte cittānupassī, bhikkhave, bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. Taṃ kissa hetu? Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpā­nas­sati­samā­dhi­bhāva­naṃ vadāmi. Tasmātiha, bhikkhave, citte cittānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. (3)

Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu aniccānupassī … pe … virāgānupassī … pe … nirodhānupassī … pe … ‘paṭi­nissag­gā­nu­passī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭi­nissag­gā­nu­passī passasissāmī’ti sikkhati—dhammesu dhammānupassī, bhikkhave, bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. So yaṃ taṃ hoti abhij­jhā­do­manas­sā­naṃ pahānaṃ taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti. Tasmātiha, bhikkhave, dhammesu dhammānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ. (4)

Evaṃ bhāvito kho, bhikkhave, ānā­pā­nassa­ti­samā­dhi evaṃ bahulīkato cattāro satipaṭṭhāne paripūreti.

Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, cattāro satipaṭṭhānā kathaṃ bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti? Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati—upaṭṭhitāssa tasmiṃ samaye bhikkhuno sati hoti asammuṭṭhā. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā—sati­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, sati­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati.

So tathāsato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinati pavicarati pari­vīmaṃ­samā­pajjati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu tathāsato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinati pavicarati pari­vīmaṃ­samā­pajjati— dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati. (2)

Tassa taṃ dhammaṃ paññāya pavicinato pavicarato pari­vīmaṃ­samā­pajjato āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno taṃ dhammaṃ paññāya pavicinato pavicarato pari­vīmaṃ­samā­pajjato āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ— vīriya­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, vīriya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, vīriya­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati. (3)

Ārad­dha­vīriyassa uppajjati pīti nirāmisā. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno ārad­dha­vīriyassa uppajjati pīti nirāmisā—pīti­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, pīti­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, pīti­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati. (4)

Pītimanassa kāyopi passambhati, cittampi passambhati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno pītimanassa kāyopi passambhati, cittampi passambhati— passad­dhi­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, passad­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, passad­dhi­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati. (5)

Passad­dha­kāyassa sukhino cittaṃ samādhiyati. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno passad­dha­kāyassa sukhino cittaṃ samādhiyati—samā­dhi­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, samā­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, samā­dhi­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati. (6)

So tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti—upekkhā­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, upekkhā­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati. (7)

Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu … pe … citte … pe … dhammesu dhammānupassī viharati—upaṭṭhitāssa tasmiṃ samaye bhikkhuno sati hoti asammuṭṭhā. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhuno upaṭṭhitā sati hoti asammuṭṭhā—sati­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti—sati­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati … pe ….

So tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti. Yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti—upekkhā­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno āraddho hoti, upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ tasmiṃ samaye bhikkhu bhāveti, upekkhā­sam­boj­jhaṅgo tasmiṃ samaye bhikkhuno bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchati. Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, cattāro satipaṭṭhānā evaṃ bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti.

Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, satta bojjhaṅgā kathaṃ bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrenti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodha­nissitaṃ vos­sagga­pari­ṇāmiṃ; dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodha­nissitaṃ vos­sagga­pari­ṇāmiṃ … pe … upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodha­nissitaṃ vos­sagga­pari­ṇāmiṃ. Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, satta bojjhaṅgā evaṃ bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī”ti.

Chaṭṭhaṃ.