Lalitavistaraḥ |
11: kṛṣigrāmaparivarta ekādaśaḥ
iti hi bhikṣavo yāvadvivṛddhaḥ kumāraḥ | athāpareṇa samayena kumārastadanyaiḥ kumārairamātyaputraiḥ sārdhaṃ kṛṣigrāmavalokayituṃ gacchati sma | avalokya ca kṛṣikarmāntamanyata udyānabhūmiṃ praviśati sma | saṃvignamanāstatra bodhisattva ekākī advitīyo ’nucaṃkramyamāṇo ’nuvicaran jambuvṛkṣamapaśyat prāsādikaṃ darśanīyam | tatra bodhisattvaśchāyāyāṃ paryaṅkena niṣīdati sma | niṣaṇṇaśca bodhisattvaścittaikāgratāmāsādayati sma | āsādya ca viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati sma | sa vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamādadhyātmasaṃprasādāccetasa ekotibhāvādavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati sma | sa prītervirāgādupekṣako viharati sma smṛtimān saṃprajānan | sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayati sma | yattadāryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī niṣprītikaṃ tṛtīyaṃ dhyānamusaṃpadya viharati sma | sa sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇāt pūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorastaṃgamādaduḥkhāsukhamupekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati sma ||
tena ca samayena pañca ṛṣayo bāhyāḥ pañcābhijñāḥ ṛddhimanto vihāyasaṃgamā dakṣiṇāyā diśa uttarāṃ diśaṃ gacchanti sma | te tasya vanakhaṇḍasyopari gacchantaḥ pratyāhatā iva na śaknuvanti sma gantum | te saṃvignaromakūpajātā imāṃ gāthāmabhāṣanta—
vayamiha maṇivajrakūṭaṃ giriṃ merumabhyudgataṃ tiryagatyarthavaistārikaṃ
gaja iva sahakāraśākhākulāṃ vṛkṣavṛndāṃ pradāritva nirdhāvitānekaśaḥ |
vayamiha marūṇāṃ pure cāpyasaktā gatā yakṣagandharvaveśmani cordhvaṃ nabhe niśritā
ima puna vanakhaṇḍamāsādya sīdāma bhoḥ kasya lakṣmī nivarteti ṛddherbalam ||
iti ||
atha yā tatra vanakhaṇḍadevatā sā tānṛṣīn gāthayādhyabhāṣat—
nṛpatipatikuloditaḥ śākyarājātmajo bālasūryaprakāśaprabhaḥ
sphuṭitakamalagarbhavarṇaprabhaścārucandrānano lokajyeṣṭho viduḥ |
ayamiha vanamāśrito dhyānacintāparo devagandharvanāgendrayakṣārcito
bhavaśataguṇakoṭisaṃvardhitastasya lakṣmī nivarteti ṛddherbalam ||
iti ||
tataste ’dhastādavalokayanto ’drākṣuḥ kumāraṃ śriyā tejasā ca jājvalyamānam | teṣāmetadabhūt—ko nvayaṃ niṣaṇṇaḥ? mā haiva vaiśravaṇo dhanādhipatirbhavet | āhosvinmāraḥ kāmādhipatiḥ | atha mahoragendraḥ | athendro vajradharaḥ | atha rudraḥ kumbhāṇḍādhipatiḥ | atha kṛṣṇo mahotsāhaḥ | uta candro devaputraḥ | uta sūryaḥ sahasraraśmiḥ | uta rājā cakravartī bhaviṣyati? tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣanta—
rūpaṃ vaiśravaṇātirekavapuṣaṃ vyaktaṃ kubero hyayaṃ
āho vajradharasya caiva pratimā candro ’tha sūryo hyayam |
kāmāgrādhipatiśca vā pratikṛtī rūdrasya kṛṣṇasya vā
śrīmān lakṣaṇacitritāṅgamanagho buddho ’tha vā syādayam ||
iti ||
tataḥ sā vanadevatā tānṛṣīn gāthayā pratyabhāṣat—
yā śrī ca vaiśravaṇe ca vai nivasate yā vā sahasrekṣaṇe
lokānāṃ paripālakeṣu catuṣū yā cāsurendraśriyā |
brahme yā ca sahāpatau nivasate kṛṣṇe ca yā ca śriyā
sā śrī prāpya imaṃ hi śākyatanayaṃ nopaiti kāṃcitkalām ||
atha khalu te ṛṣayastasyā devatāyā vacanamupaśritya dharaṇītale pratiṣṭhante | te paśyanti sma bodhisattvaṃ dhyāyantamāniñjyamānena kāyena tejorāśimiva jvalantam | te bodhisattvamupanidhyāya gāthābhirabhituṣṭuvuḥ | tatraika āha—
loke kleśāgnisaṃtapte prādurbhūto hyayaṃ hradaḥ |
ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjagad hlādayiṣyati ||
aparo ’pyāha—
ajñānatimire loke prādurbhūtaḥ pradīpakaḥ |
ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjagadbhāsayiṣyati ||
aparo ’pyāha—
śokasāgarakāntāre yānaśreṣṭhamupasthitam |
ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjagattārayiṣyati ||
aparo ’pyāha—
kleśabandhanabaddhānāṃ prādurbhūtaḥ pramocakaḥ |
ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ yajjaganmocayiṣyati ||
aparo ’pyāha—
jarāvyādhikiliṣṭānāṃ prādurbhūto bhiṣagvaraḥ |
ayaṃ taṃ prāpsyate dharmaṃ jātimṛtyupramocakam ||
atha khalu te ṛṣayo bodhisattvamābhirgāthābhirabhistutvā tripradakṣiṇīkṛtya vihāyasā prakrāntāḥ | rājāpi śuddhodano bodhisattvamapaśyan bodhisattvena vinā na ramate sma | so ’vocat—kumāraḥ kva gataḥ? nainaṃ paśyāmīti | tatra mahājanakāyo nirdhāvito ’bhūt kumāraṃ parigaveṣamāṇaḥ | tato ’nyatama amātyo bodhisattvaṃ paśyati sma jambucchāyāyāṃ paryaṅkaniṣaṇṇaṃ dhyāyantam | sarvavṛkṣāṇāṃ ca tasmin samaye chāyā parivṛttābhūt | jambucchāyā ca bodhisattvasya kāyaṃ na vijahāti sma | sa taṃ dṛṣṭvā āścaryaprāptastuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ śīghraṃ śīghraṃ tvaramāṇarūpo rājānaṃ śuddhodanamupasaṃkramya gāthābhyāmadhyabhāṣata—
paśya deva kumāro ’yaṃ jambucchāyāhi dhyāyati |
yathā śakro ’thavā brahmā śriyā tejena śobhate ||yasya vṛkṣasya chāyāyāṃ niṣaṇṇo varalakṣaṇaḥ |
sainaṃ na jahate chāyā dhyāyantaṃ purūṣottamam ||
atha rājā śuddhodano yena sa jambuvṛkṣastenopasaṃkrāmat | so ’drākṣīdbodhisattvaṃ śriyā tejasā ca jvalantam | dṛṣṭā caimāṃ gāthāmabhāṣat—
hutāśano vā girimūrdhni saṃsthitaḥ śaśīva nakṣatragaṇānucīrṇaḥ |
vepanti gātrāṇi mi paśyato imaṃ dhyāyantu tejo nu pradīpakalpam ||
sa bodhisattvasya pādāvabhivandyemāṃ gāthāmabhāṣat—
yadā cāsi mune jāto yadā dhyāyasi cārciman |
ekadvirapi te nātha pādau vande vināyaka ||
tatra triphalavāhakā dārakāḥ śabdaṃ kurvanti sma | tānamātyā evamāhuḥ—mā śabdaṃ mā śabdaṃ kārṣṭeti | te ’vocan—kimetaditi | amātyā āhuḥ—
vyāvṛtte timiranudasya maṇḍale ’pi vyomābhaṃ śubhavaralakṣaṇāgradhārim |
dhyāyantaṃ girinicalaṃ narendraputraṃ siddhārthaṃ na jahati saiva vṛkṣachāyā ||
tatredamucyate—
grīṣme vasanta samudāgata jeṣṭhamāse saṃpuṣpite kusumapallavasaṃprakīrṇe |
kroñcāmayūraśukasārikasaṃpraghuṣṭe bhūyiṣṭha śākiyasutā abhiniṣkramanti ||chando ’bhyuvāca parivāritu dārikebhiḥ hantā kumāra vani gacchama locanārtham |
kiṃ te gṛhe nivasato hi yathā dvijasya hanta vrajāma vaya codananārisaṃgham ||madhyāhnakālasamaye suviśuddhasattvaḥ pañcāśataiḥ parivṛtaiḥ saha ceṭakebhiḥ |
na ca mātu naiva ca pituḥ prativedayitvā so ’buddha niṣkrāmiti gacchi kṛṣāṇagrāmam ||tasmiṃśca pārthivavarasya kṛṣāṇagrāme jambudrumo ’bhavadanekaviśālaśākhaḥ |
dṛṣṭvā kumāra pratibuddha dukhena cotto dhiksaṃskṛteti bahuduḥkha kṛṣī karoti ||so jambuchāyamupagamya vinītacitto tṛṇakāni gṛhya svaya saṃstaru saṃstaritvā |
paryaṅkamābhujiya ujju karitva kāyaṃ catvāri dhyāna śubha dhyāyi sa bodhisattvaḥ ||pañcā ṛṣī khagapathena hi gacchamānā jambūya mūrdhni na prabhonti parākrametum |
te visthitā nihatamānamadāśca bhūtvā sarve samagrasahitā samudīkṣayanto ||vaya meruparvatavaraṃ tatha cakravālān nirbhidya gacchama javena asajjamānāḥ |
te jambuvṛkṣa na prabhoma atikrametuṃ ko nvatra heturayamadya bhaviṣyatīha ||avatīrya medinitale ca pratiṣṭhihitvā paśyanti śākyatanayaṃ tahi jambumūle |
jambunadārcisadṛśaṃ prabhatejaraśmiṃ paryaṅkabandhu tada dhyāyatu bodhisattvam ||te vismitā daśanakhā kariyāna mūrdhni praṇatā kṛtāñjalipuṭā nipatan krameṣu |
sādho sujāta sumukhaṃ karuṇā jagasya śīghraṃ vibuddha amṛte vinayasva sattvān ||parivṛtta sūrya na jahī sugatasya chāyā olambate drumavaraṃ yatha padmapatram |
devā sahasra bahavaḥ sthita añjalībhiḥ vandanti tasya caraṇau kṛtaniścayasya ||śuddhodanaśca svagṛhe parimārgamāṇaḥ saṃpṛcchate kva nu gataḥ sa hi me kumāraḥ |
mātṛsvasā avaci mārgata no labhāmi saṃpṛcchatā narapate kva gataḥ kumāraḥ ||śuddhodanastvaritu pṛcchati kāñcukīyaṃ dauvārikaṃ tathapi cāntajanaṃ samantāt |
dṛṣṭaṃ kumāra mama kenaci niṣkramanto śṛṇute varūpagatu deva kṛṣāṇagrāmam ||so śīghrameva tvaritaṃ saha śākiyebhiḥ niṣkrāntu prekṣi kṛṣigrāmagiriṃ praviṣṭam |
yatha sūryakoṭiniyutāni samudgatāni tatha prekṣate hitakaraṃ śiriyā jvalantam ||mukuṭaṃ ca khaṅga tatha pāduka chorayitvā kṛtvā daśāṅguli śire abhivandite tam |
sādhū subhūtavacanā ṛṣayo mahātmā vyaktaṃ kumāra abhiniṣkrami bodhihetoḥ ||paripūrṇa dvādaśaśatā suprasannadevāḥ paccāśatā upagatā yatha śākiyānām |
dṛṣṭvā ca ṛddhi sugate guṇasāgarasya saṃbodhicittu janayaṃ dṛḍhaāśayena ||so kampayitva trisahasra aśeṣabhūmiṃ smṛtu saṃprajānu pratibuddha tataḥ samādheḥ |
brahmasvaraḥ pitaramālapate dyutīmān utsṛjya tāta kṛṣigrāmabhato gaveṣa ||yadi svarṇakāryu ahu svarṇa pravarṣayiṣye yadi vastrakāryu ahameva pradāsyi vastrāṃ |
atha dhānyakāryu ahameva pravarṣayiṣye samyakprayukta bhava sarvajage narendra ||anuśāsayitva pitaraṃ janapāriṣadyāṃ tasmin kṣaṇe puravaraṃ puna so pravekṣī |
anuvartamāna jagataḥ sthihate puresmiṃ naiṣmkramyayuktamanasaḥ suviśuddhasattvaḥ ||
iti ||
|| iti śrīlalitavistare kṛṣigrāmaparivarto nāma ekādaśo ’dhyāyaḥ ||