Lalitavistaraḥ |
18: nairañjanāparivarto ’ṣṭādaśaḥ
māraśca bhikṣavaḥ pāpīyān bodhisattvasya ṣaḍvarṣāṇi duṣkaracaryāṃ carataḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddho ’bhūt avatāraprekṣī avatāragaveṣī | na ca kadācitkiṃcidavatāramadhyagacchat | so ’vatāramanadhigacchannirviṇṇo vipratisārī prākrāmat ||
tatredamucyate—
ramaṇīyānyaraṇyāni vanagulmāśca vīrudhāḥ |
prācīnamurubilvāyāṃ yatra nairañjanā nadī ||prahāṇāyodyataṃ tatra satataṃ dṛḍhavikramam |
parākramantaṃ vīryeṇa yogakṣemasya prāptaye ||namucirmadhurāṃ vācaṃ bhāṣamāṇo upāgamat |
śākyaputrā samuttiṣṭha kāyakhedena kiṃ tava ||jīvato jīvitaṃ śreyo jīvan dharmaṃ cariṣyasi |
jīvaṃ hi tāni kurute yāni kṛtvā na śocati ||kṛśo vivarṇo dīnastvaṃ antike maraṇaṃ tava |
sahasrabhāge maraṇaṃ ekabhāge ca jīvitam ||dadataḥ satataṃ dānaṃ agnihotraṃ ca juhvataḥ |
bhaviṣyati mahatpuṇyaṃ kiṃ prahāṇe kariṣyasi ||duḥkhaṃ mārgaṃ prahāṇasya duṣkaraṃ cittanigraham |
imāṃ vācaṃ tadā māro bodhisattvamathābravīt ||taṃ tathāvādinaṃ māraṃ bodhisattvastato ’bravīt |
pramattabandho pāpīya svenārthena tvamāgataḥ ||aṇumātraṃ hi me puṇyairartho māra na vidyate |
artho yeṣāṃ tu puṇyena tānevaṃ vaktumarhasi ||naivāhaṃ maraṇaṃ manye maraṇāntaṃ hi jīvitam |
anivartī bhaviṣyāmi brahmacaryaparāyaṇaḥ ||srotāṃsyapi nadīnāṃ hi vāyureṣa viśoṣayet |
kiṃ punaḥ śoṣayetkāyaṃ śoṇitaṃ prahitātmanām ||śoṇite tu viśuṣke vai tato māṃsaṃ viśuṣyati |
māṃseṣu kṣīyamāṇeṣu bhūyaścittaṃ prasīdati |
bhūyaśchandaśca vīryaṃ ca samādhiścāvatiṣṭhate ||tasyaiva me viharataḥ prāptasyottamacetanām |
cittaṃ nāvekṣate kāyaṃ paśya sattvasya śuddhatām ||asti chandaṃ tathā vīryaṃ prajñāpi mama vidyate |
taṃ na paśyāmyahaṃ loke vīryādyo māṃ vicālayet ||varaṃ mṛtyuḥ prāṇaharo dhiggrāmyaṃ nopajīvitam |
saṃgrāme maraṇaṃ śreyo yacca jīvetparājitaḥ ||nāśūro jayate senāṃ jitvā caināṃ na manyate |
śūrastu jayate senāṃ laghu māra jayāmi te ||kāmāste prathamā senā dvitīyā aratistathā |
tṛtīyā kṣutpipāsā te tṛṣṇā senā caturthikā ||pañcamī styānamiddhaṃ te bhayaṃ ṣaṣṭī nirucyate |
saptamī vicikitsā te krodhamrakṣau tathāṣṭamī ||lobhaślokau ca saṃskārau mithyālabdhaṃ ca yadyaśaḥ |
ātmānaṃ yaśca utkarṣedyaśca vai dhvaṃsayetparāṃ ||eṣā hi namuceḥ senā kṛṣṇabandhoḥ pratāpinaḥ |
atrāvagāḍhā dṛśyante ete śramaṇabrāhmaṇāḥ ||yā te senā dharṣayati lokamenaṃ sadevakam |
bhetsyāmi prajñayā tāṃ te āmapātramivāmbunā ||smṛtiṃ sūpasthitāṃ kṛtvā prajñāṃ caiva subhāvitām |
saṃprajānaṃ cariṣyāmi kiṃ kariṣyasi durmate ||
evamukte māraḥ pāpīyān duḥkhī durmanā anāttamanā vipratisārī tatraivāntaradhāt ||
atha khalu bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt—ye kecicchramaṇā brāhmaṇā vā atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasvātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāmamanāpāṃ vedanāṃ vedayanti etāvatparamaṃ te duḥkhamanubhavanti ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—anayāpi khalu mayā caryayā anayāpi pratipadā na kaściduttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaḥ sākṣātkṛtaḥ | nāyaṃ mārgo bodheḥ | nāyaṃ mārga āyatyāṃ jātijarāmaraṇasaṃbhavānāmastaṃgamāya | syāttadanyo mārgo bodherāyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayānāmastaṃgamāyeti ||
tasya me bhikṣava etadabhavat—yadahaṃ piturudyāne jambucchāyāyāṃ niṣaṇṇo viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya vyāhārṣaṃ yāvaccaturthadhyānamupasaṃpadya vyāhārṣam, syātsa mārgo bodherjātijarāmaraṇaduḥkhasamudāyānāmasaṃbhavāyāstaṃgamāyeti | tadanusāri ca me vijñānamabhūt | sa mārgo bodheriti ||
tasya mamaitadabhūt—nāsau mārgaḥ śakyaḥ evaṃ daurbalyaprāptenābhisaṃboddhum | sacetpunarahamabhijñājñānabalenaiva lūhaṃ durbalakāya eva bodhimaṇḍamupasaṃkrameyam, na me paścimā janatā anukampitā syāt | na caiṣa mārgo bodheḥ | yannvahamaudārikamāhāramāhṛtya kāyabalasthāmaṃ saṃjanayya paścādbodhimaṇḍamupasaṃkrameyam ||
tatra bhikṣavo ye te lūhādhimuktā devaputrāste mama cetasaścetasaiva parivitarkamājñāya yenāhaṃ tenopasaṃkramya māmevamāhuḥ—mā sma tvaṃ satpuruṣa audārikamāhāramāhareḥ | vayaṃ te romakūpairojaḥ prakṣepsyāma iti ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—ahaṃ khalvanaśana ityātmānaṃ pratijāne, sāmantāśca me gocaragrāmavāsino janā evaṃ saṃjānante sma yathānaśanaḥ śramaṇo gautamaḥ | itīva me khalu lūhādhimuktā devaputrā romakūpairojaḥ prakṣipanti | sa mama paramo mṛṣāvādaḥ syāt | tato bodhisattvo mṛṣāvādaparihārārthaṃ tān devaputrān pratikṣipyaudārikamāhāramāhartu cittaṃ nāmayati sma ||
iti hi bhikṣavaḥ ṣaḍvarṣavratatapaḥsamuttīrṇo bodhisattvo ’smādāsanādutthāyaudārikamāhāramāhariṣyāmīti vācaṃ niścārayati sma | tadyathā phāṇīkṛtaṃ mudgayūṣaṃ hareṇukayūṣaṃ mathyodanakulmāṣamiti ||
atha khalu bhikṣavaḥ pañcānāṃ bhadravargīyānāmetadabhūt—tayāpi tāvaccaryayā tayāpi tāvatpratipadā śramaṇena gautamena na śakitaṃ kiṃciduttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum, kiṃ punaretarhi audārikamāhāramāharan sukhallikānuyogamanuyukto viharan | avyakto bālo ’yamiti ca manyamānā bodhisattvasyāntikātprakrāman | te vārāṇasīṃ gatvā ṛṣipatane mṛgadāve vyāhārṣuḥ ||
tatra bodhisattvamādita eva duṣkaracaryāṃ carantaṃ daśa grāmikaduhitaraḥ kumārya upagacchan darśanāya vandanāya paryupāsanāya ca | tairapi pañcakairbhadravargīyairupasthito ’bhūt | ekakolatilataṇḍulapradānena ca pratipādito ’bhūt | balā ca nāma dārikā balaguptā ca supriyā ca vijayasenā ca atimuktakamalā ca sundarī ca kumbhakārī ca uluvillikā ca jaṭilikā ca sujātā ca nāma grāmikaduhitāḥ | ābhiḥ kumārikābhirbodhisattvāya sarvāstā yūṣavidhāḥ kṛtvopanāmitā abhūvan | tāścābhyavahṛtya bodhisattvaḥ krameṇa gocaragrāme piṇḍāya caran varṇarūpabalavānabhūt | tadagreṇa bodhisattvaḥ sundaraḥ śramaṇo mahāśramaṇa ityācakṣate ||
tatra ca bhikṣavaḥ sujātā grāmikaduhitā bodhisattvasya duṣkaracaryāṃ carataḥ ādita eva bodhisattvasya vratatapaḥsamuttāraṇārthaṃ śarīrasyāpyāyanahetośca pratidivasamaṣṭaśataṃ brāhmaṇānāṃ bhojayati sma | evaṃ ca praṇidadhāti sma—mama bhojanaṃ bhuktvā bodhisattvo ’nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeteti ||
tasya me bhikṣavaḥ ṣaḍvarṣavyativṛttasya kāṣāyāṇi vastrāṇi parijīrṇānyabhūvan | tasya me bhikṣava etadabhūt—sacedahaṃ kaupīnapracchādanaṃ labheyam, śobhanaṃ syāt ||
tena khalu punarbhikṣavaḥ samayena sujātāyā grāmikaduhiturdāsī rādhā nāma kālagatābhūt | sā śāṇakaiḥ pariveṣṭya śmaśānamapakṛṣya parityaktābhut | tadahamevādrākṣīt pāṃśukūlam | tato ’haṃ tatpāṃśukūlaṃ vāmena pādenākramya dakṣiṇaṃ hastaṃ prasāryāvanato ’bhūttadrahītum |
atha bhaumā devā antarīkṣāṇāṃ devānāṃ ghoṣamanuśrāvayanti sma—āścaryaṃ mārṣā adbhutamidaṃ mārṣāḥ | yatra hi nāmaivaṃ mahārājakulaprasūtasya cakravartirājyaparityāginaḥ pāṃśukūle cittaṃ natamiti | antarīkṣā devā bhaumānāṃ devānāṃ śabdaṃ śratvā cāturmahārājikānāṃ devānāṃ ghoṣamudīrayanti sma | cāturmahārājikā devāstrāyatriṃśataḥ | trāyatriṃśā yāmānām | yāmāstuṣitānām | tuṣitā nirmāṇaratīnām | nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartinām | paranirmitavaśavartino yāvad brahmakāyikānām | iti hi bhikṣavastatkṣaṇaṃ tallavaṃ tanmuhūrtaṃ yāvadakaniṣṭhabhuvanādekaghoṣa ekasaṃnirnādo ’bhyudgato ’bhūt āścaryamidaṃ mārṣā adbhutamidam | yatra hi nāmaivaṃ mahārājakulaprasūtasya cakravartirājyaparityāginaḥ pāṃśukūle cittaṃ natamiti ||
atha bodhisattvasya punarapyetadabhavat—labdhaṃ mayā pāṃśukūlam | sacedudakaṃ labheyam, śobhanaṃ syāditi | tatastatraiva devatā pāṇinā mahīṃ parāhanti sma | tatra puṣkariṇī prādurabhūt | adyāpi sā pāṇihateti puṣkariṇī saṃjñāyate ||
punarapi bodhisattvasyaitadabhavat—labdhaṃ mayā pānīyam | sacecchilāṃ labheyam, yatredaṃ pāṃśukūlaṃ prakṣālayeyam, śobhanaṃ syāt | atha tatraiva śakreṇa śilā tatkṣaṇamevopanikṣiptābhūt | tato bodhisattvastatpāṃśukūlaṃ prakṣālayati sma ||
atha śakro devarājo bodhisattvamevamāha—dadasvedaṃ satpuruṣa mahyam | ahaṃ prakṣālayiṣyāmīti | tato bodhisattvaḥ svayaṃkāritāṃ pravrajyāyāḥ saṃdarśayituṃ tatpāṃśukūlaṃ śakrasyādatvā svayameva prakṣālayati sma | sa śrāntaḥ klāntakāyo ’vatīrya puṣkariṇīmuttariṣyāmīti | māreṇa ca pāpīyasā īrṣyādharmaparītena puṣkariṇyā atyucchritāni taṭāni nirmitānyabhūvan | tasyāśca puṣkariṇyāstīre mahān kukubhapādapaḥ | tatra devatāṃ bodhisattvo lokānuvṛttyā devatānugrahārthaṃ cābravīt—āhara devate vṛkṣaśākhāmiti | tayā vṛkṣaśākhāvanāmitābhūt | tāṃ bodhisattvo ’balambyottarati sma | uttīrya ca tasya kakubhapādapasyādhastāttatpāṃśukūlaṃ saṃghāṭīkṛtya āsīvyati sma | adyāpi tat pāṃśukūlaṃ sīvanamityevaṃ saṃjñāyate sma ||
atha vimalaprabho nāma śuddhāvāsakāyiko devaputraḥ, sa divyāni cīvarāṇi kāṣāyaraṅgaraktāni kalpikāni śramaṇasārūpyāṇi bodhisattvāyopanāmayati sma | bodhisattvaśca tāni gṛhītvā pūrvāhṇe nivāsya saṃghāṭīprāvṛtya gocaragrāmābhimukho ’bhut ||
tatra devatābhirurubilvāsenāpatigrāmake nandikagrāmikaduhituḥ sujātāyā ārocitamabhūdardharātrasamaye—yadarthaṃ tvaṃ mahāyajñaṃ yajase tasmādvratāduttīrṇaḥ saḥ | subhagamaudārikamāhāramāhariṣyati | tvayā ca pūrve praṇidhānaṃ kṛtam—mama bhojanaṃ bhuktvā bodhisattvo ’nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeta iti | yatte karaṇīyaṃ tatkuruṣveti ||
atha khalu bhikṣavaḥ sujātā nandikagrāmaduhitā teṣāṃ devatānāṃ tadvacanaṃ śrutvā śīghraṃ gosahasrasya kṣīrātsaptakṛtsāroddhṛtādagryamojomaṇḍaṃ gṛhṇīte sma | gṛhītvā ca sā tatkṣīra(mabhinavama)bhinavaistaṇḍulairabhinavāyāṃ sthālyāmabhinavāṃ cullīmupalipya tadbhojanaṃ sādhayati sma | tasmiṃśca sādhyamāne imāni pūrvanimittāni saṃdṛśyante sma—tasmin khalvapi kṣīre śrīvatsasvastikanandyāvartapadmavardhamānādīni maṅgalyāni saṃdṛśyante sma | tatastasyā etadabhūt—yādṛśānīmāni pūrvanimittāni saṃdṛśyante, niḥsaṃśayamidaṃ bhojanaṃ bhuktvā bodhisattvo ’nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāpsyati | sāmudrajñānavidhijñaśca naimittikastaṃ pradeśaṃ prāpto ’bhūt | so ’pi tathaivāmṛtādhigamanameva vyākṛtavān | tataḥ sujātā taṃ pāyasaṃ pakvaṃ sthaṇḍilamupalipya puṣpairavakīrya gandhodakenābhyukṣya āsanaṃ prajñāpya satkṛtyottarāṃ nāma ceṭīmāmantrayate sma—gacchottare brāhmaṇamānaya | ahamidaṃ madhupāyasamavalokayāmi | sādhvārya iti pratiśrutya uttarā pūrvāṃ diśamagamat | sā tatra bodhisattvaṃ paśyati sma | tathaiva dakṣiṇām | bodhisattvameva paśyati sma | evaṃ paścimāmuttarāmeva diśaṃ gacchati sma, tatra tatra bodhisattvamevādrākṣīt | tena khalu punaḥ samayena śuddhāvāsakāyikairdevaputraiḥ sarve ’nyatīrthikā nigṛhītā abhūvan | na kaścit saṃdṛśyate sma | tataḥ sā āgatvā svāminīmevamāha—na khalvārye anyaḥ kaścid dṛśyate śramaṇo vā brāhmaṇo vā, anyatra yato yata eva gacchāmi, tatra tatra śramaṇameva sundaraṃ paśyāmi | sujātā āha—gacchottare sa eva brāhmaṇaḥ, sa eva śramaṇaḥ | tasyaivārthe ’yamārambhaḥ | tamevānayeti | sādhvārye ityuttarā gatvā bodhisattvasya caraṇayoḥ praṇipatya sujātāyā nāmnopanimantrayate sma | tato bhikṣavo bodhisattvaḥ sujātāyā grāmikaduhiturniveśanaṃ gatvā prajñapta evāsane nyaṣīdat | atha khalu bhikṣavaḥ sujātā grāmikaduhitā suvarṇamayīṃ pātrīṃ madhupāyasapūrṇāṃ bodhisattvasyopanāmayati sma ||
atha bodhisattvasyaitadabhavat—yādṛśamidaṃ sujātayā bhojanamupanāmitam, niḥsaṃśayamahamadyainaṃ bhojanaṃ bhuktvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate ||
atha bodhisattvastadbhojanaṃ pratigṛhya sujātāṃ grāmikaduhitarametadavocat—iyaṃ bhagini suvarṇapātrī | kiṃ kriyatām? sā āha—tavaiva bhavatviti | bodhisattva āha—na mamedṛśena bhājanena prayojanam | sujātā āha—yatheṣṭaṃ kriyatām | nāhaṃ vinā bhājanena kasyacidbhojanaṃ prayacchāmi ||
atha bodhisattvastaṃ piṇḍapātramādāyorubilvāyā niṣkramya nāganadīṃ pūrvāhṇakālasamaye nadīṃ nairañjanāmupasaṃkramya taṃ piṇḍapātraṃ cīvarāṇi caikānte nikṣipya nadīṃ nairañjanāmavatarati sma gātrāṇi śītalīkartum ||
bodhisattvasya khalu punarbhikṣavaḥ snāyato ’nekāni devaputraśatasahasrāṇi divyāgurucandanacūrṇavilepanairnadīmāloḍayanti sma | divyāni ca nānāvarṇāni kusumāni jale kṣipanti sma yaduta bodhisattvasya pūjākarmaṇe ||
tena khalu punaḥ samayena nairañjanā nadī divyairgandhaiḥ puṣpaiśca samākulā vahati sma | yena ca gandhodakena bodhisattvaḥ snāto ’bhūt, taṃ devaputrakoṭīniyutaśatasahasrāṇyabhyutkṣipya svakasvakāni bhavanāni nayanti sma caityārthaṃ pūjārthaṃ ca ||
yāni ca bodhisattvasya keśaśmaśrūṇyabhūvan, tāni sarvāṇi sujātā grāmikaduhitā maṅgalyānīti kṛtvā caityārthaṃ pūjārthaṃ ca parigṛhṇīte sma ||
nadyuttīrṇaśca bodhisattvaḥ pulinaṃ nirīkṣate sma upaveṣṭukāmaḥ | atha yā nairañjanāyāṃ nadyāṃ nāgakanyā sā dharaṇitalādabhyudgabhya maṇimayaṃ (manoramaṃ) bhadrāsanaṃ bodhisattvāyopanāmayati sma | tatra bodhisattvo niṣadya yāvadarthaṃ taṃ madhupāyasaṃ paribhuṅkte sma sujātāyā grāmikaduhituranukampāmupādāya | paribhujya ca tāṃ suvarṇapātrīmanapekṣo vāriṇi prākṣipati sma | kṣiptamātrāṃ ca tāṃ sāgaro nāgarājaścittikārabahumānajāto gṛhītvā svabhavanābhimukhaḥ prasthito ’bhut pūjārheti kṛtvā | atha daśaśatanayanaḥ puraṃdaro garuḍarūpamabhinirmāya vajratuṇḍo bhūtvā sāgarasya nāgarājasyāntikāttāṃ suvarṇapātrīṃ hartumārabdhaḥ | yadā na śaknoti sma, tadā svarūpeṇādareṇa yācitvā trāyatriṃśadbhavanaṃ nītavān pūjārthaṃ caityārthaṃ ca | nītvā pātrīyātrāṃ nāma parvaṇi pravartitavān | adyāpi ca trāyatriṃśeṣu deveṣu pratisaṃvatsaraṃ pātrīmaho vartate | tacca bhadrāsanaṃ tayaiva nāgakanyayā parigṛhītaṃ caityārthaṃ pūjārthaṃ ca ||
samantaparibhuktaśca bhikṣavo bodhisattvenaudārika āhāraḥ | atha tatkṣaṇameva bodhisattvasya puṇyabalena prajñābalena pūrvikā kāye śubhavarṇapuṣkaratā prādurabhūt | dvātriṃśacca mahāpuruṣalakṣaṇāni aśītiścānuvyañjanāni vyāmaprabhatā ca | tatredamucyate—
ṣaḍvarṣa vrata uttaritva bhagavān evaṃ matiṃ cintayan so ’haṃ dhyānaabhijñajñānabalavānevaṃ kṛśāṅgo ’pi san |
gaccheyaṃ drumarājamūlaviṭapaṃ sarvajñatāṃ buddhituṃ no me syādanukampitā hi janatā evaṃ bhavet paścimā ||yattvaudārika bhuktva bhojanavaraṃ kāye balaṃ kṛtvanā gaccheyaṃ drumarājamūlaviṭapaṃ sarvajñatāṃ budhyitum |
mā haivetvarapuṇya devamanujā lūhena jñānekṣiṇo no śaktā siya budhyanāya amṛtaṃ kāyena te durbalāḥ ||sā ca grāmikadhīta pūrvacaritā nāmnā sujātā iti
yajñā nityu yajāti evamanasā siddhe vrataṃ nāyake |
sā devāna niśāmya codana tadā gṛhyā madhūpāyasaṃ
upagamyā naditīri hṛṣṭamanasā nairañjanāyāḥ sthitā ||so cākalpasahasracīrṇacarito śāntapraśāntendriyo
devairnāgagaṇairṛṣī parivṛto āgatya nairañjanām |
tīrṇastāraku pārasattva matimāṃ snāne matiṃ cintayan
oruhyā nadi snāpi śuddhavimalo lokānukampī muniḥ ||devā koṭisahasra hṛṣṭamanasā gandhāmbu cūrṇāni ca
oruhyā nadi loḍayanti salilaṃ snānārtha sattvottame |
snānā snātvana bodhisattva vimalastīre sthitaḥ sūrataḥ
harṣurdevasahasra snānasalilaṃ pūjārtha sattvottame ||kāṣāyāni ca vastra nirmala śubhā tā devaputro dade
kalpīyāni ca saṃnivāsya bhagavāṃstīre hi nadyāḥ sthitaḥ |
nāgākanya udagra hṛṣṭamanasā bhadrāsanaṃ sā nyaṣīt
yatrāsau niṣasāda śāntamanaso lokasya cakṣuṣkaraḥ ||dattvā bhojanu sā sujāta matimāṃ svarṇāmaye bhājane
vanditvā caraṇāni sā pramuditā paribhuṅkṣva me sārathe |
bhuktvā bhojanu yāvadartha matimān pātrīṃ jale prākṣipat
tāṃ jagrāha puraṃdaraḥ suraguruḥ pūjāṃ kariṣyāmyaham ||yada bhuktaṃ ca jinena bhojanavaraṃ odārikaṃ tatkṣaṇe
tasyā kāyabalaṃ ca tejaśiriyā pūrvaṃ yathā saṃsthitam |
dharmā kṛtva kathā sujāta maruṇāṃ kṛtvā ca arthaṃ bahuṃ
siṃho haṃsagatirgajendragamano bodhidrumaṃ saṃsthitaḥ ||
|| iti śrīlalitavistare nairañjanāparivarto nāmāṣṭādaśamo ’dhyāyaḥ ||