Lalitavistaraḥ |
4: dharmālokamukhaparivartaścaturthaḥ
iti hi bhikṣavo bodhisattvo janmakulaṃ vyavalokya uccadhvajaṃ nāma tuṣitālaye mahāvimānaṃ catuḥṣaṣṭiyojanānyāyāmavistāreṇa yasmin bodhisattvaḥ saṃniṣadya tuṣitebhyo devebhyo dharmaṃ deśayati sma, taṃ mahāvimānaṃ bodhisattvo ’bhirohati sma | abhiruhya ca sarvān tuṣitakāyikān devaputrānāmantrayate sma—saṃnipatantu bhavantaḥ cyutyākāraprayogaṃ nāma dharmānusmṛticaryānuśāsanīṃ paścimaṃ bodhisattvasyāntikāddharmaśravaṇaṃ śroṣyatheti | idaṃ khalvapi vacanaṃ śrutvā sarve tuṣitakāyikā devaputrāḥ sāpsarogaṇāstasmin vimāne saṃnipatanti sma ||
tatra bodhisattvena caturmahādvīpake lokadhātuvistarapramāṇo maṇḍalamātrādhiṣṭhito ’bhūt, tāvaccitrastāvaddarśanīyastāvatsvalaṃkṛtastāvatsuruciro yāvatsarve kāmāvacarā devā rūpāvacarāśca devaputrāḥ sveṣu bhavanavyūheṣu śmaśānasaṃjñāmutpādayāmāsuḥ ||
tatra bodhisattvaḥ svapuṇyavipākaniṣyandaparimaṇḍite siṃhāsane niṣīdati sma anekamaṇiratnapādapratyupte anekapuṣpasaṃstarasaṃskṛte anekadivyagandhavāsopavāsite anekasāravaragandhanirdhūpite anekavarṇadivyapuṣpagandhasaṃstarasaṃskṛte anekamaṇiratnakṛtaśatasahasraprabhojjvālitatejasi anekamaṇiratnajālasaṃchanne anekakiṃkiṇījālasamīritābhinādite anekaratnaghaṇṭāśatasahasraraṇitanirghoṣe anekaratnajālaśatasahasraparisphuṭe anekaratnagaṇaśatasahasrasaṃchādite anekapaṭṭaśatasahasrābhipralambite anekapaṭṭadāmamālyaśatasahasrasamalaṃkṛte anekāpsaraḥśatasahasranṛtyagītavāditaparigīte anekaguṇaśatasahasravarṇite anekalokapālaśatasahasrānupālite anekaśakraśatasahasranamaskṛte anekabrahmaśatasahasrapraṇate anekabodhisattvakoṭīniyutaśatasahasraparigṛhīte daśadiganekabuddhakoṭīniyutaśatasahasrasamanvāhṛte aparimitakalpakoṭīniyutaśatasahasrapāramitāsaṃbhārapuṇyavipākaniṣyandasamudgate | iti hi bhikṣava evaṃguṇasamanvāgate siṃhāsane niṣadya bodhisattvastāṃ mahatīṃ devaparṣadamāmantrayate sma—vyavalokayata mārṣā bodhisattvasya kāyaṃ śatapuṇyalakṣaṇasamalaṃkṛtam | vyavalokayata pūrvadakṣiṇapaścimottarāsvadha ūrdhvaṃ samantāddaśadikṣu aprameyāsaṃkhyeyāgaṇanāsamatikrāntān bodhisattvān, ye tuṣitavarabhavanasthāḥ sarve caramabhavābhimukhā devagaṇaparivṛtāścyavanākāraṃ devatāsaṃharṣaṇaṃ dharmālokamukhaṃ saṃprakāśayanti | adrākṣīt sā sarvā devaparṣad bodhisattvādhisthānena tān bodhisattvān | dṛṣṭvā ca punaryena bodhisattvastena sāñjaliṃ praṇamya pañcamaṇḍalairnamasyanti sma | evaṃ codānamudānayanti sma—sādhu acintyamidaṃ bodhisattvādhisthānaṃ yatra hi nāma vayaṃ vyavalokitamātreṇeyanto bodhisattvān paśyāma iti ||
atha bodhisattvaḥ punarapi tāṃ mahatīṃ devaparṣadamāmantryaivamāha—tena hi mārṣāḥ śṛṇuta cyutyākāraṃ devatāsaṃharṣaṇaṃ dharmālokamukhaṃ yadete bodhisattvā ebhyo devaputrebhyo bhāṣante | aṣṭottaramidaṃ mārṣā dharmālokamukhaṃ śataṃ yadavaśyaṃ bodhisattvena cyavanakālasamaye devaparṣadi saṃprakāśayitavyam | katamattadaṣṭottaraśatam? yaduta śraddhā mārṣā dharmālokamukhamabhedyāśayatāyai saṃvartate | prasādo dharmālokamukhamāvilacittaprasādanatāyai saṃvartate | prāmodyaṃ dharmālokamukhaṃ prasiddhyai saṃvartate | prīti dharmālokamukhaṃ cittaviśuddhyai saṃvartate | kāyasaṃvaro dharmālokamukhaṃ trikāyapariśuddhyai saṃvartate | vāksaṃvaro dharmālokamukhaṃ caturvāgdoṣaparivarjanatāyai saṃvartate | manaḥsaṃvaro dharmālokamukhamabhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭiprahāṇāya saṃvartate | buddhānusmṛtidharmālokamukhaṃ buddhadarśanaviśuddhyai saṃvartate | dharmānusmṛti dharmālokamukhaṃ dharmadeśanāviśuddhyai saṃvartate | saṃghānusmṛti dharmālokamukhaṃ nyāyākramaṇatāyai saṃvartate | tyāgānusmṛti dharmālokamukhaṃ sarvopadhipratiniḥsargāyai saṃvartate | śīlānusmṛti dharmālokamukhaṃ praṇidhānaparipūrtyai saṃvartate | devatānusmṛti dharmālokamukhamudāracittatāyai saṃvartate | maitrī dharmālokamukhaṃ sarvopadhikapuṇyakriyāvastvabhibhāvanatāyai saṃvartate | karuṇā dharmālokamukhavihiṃsāparamatāyai saṃvartate | muditā dharmālokamukhaṃ sarvāratyapakarṣaṇatāyai saṃvartate | upekṣā dharmālokamukhaṃ kāmajugupsanatāyai saṃvartate | anityapratyavekṣā dharmālokamukhaṃ kāmarūpyārūpyarāgasamatikramāya saṃvartate | duḥkhapratyavekṣā dharmālokamukhaṃ praṇidhānasamucchedāya saṃvartate | anātmapratyavekṣā dharmālokamukhamātmānabhiniveśanatāyai saṃvartate | śāntapratyavekṣā dharmālokamukhamanunayāsaṃghukṣaṇatāyai saṃvartate | hrī dharmālokamukhamadhyātmopaśamāya saṃvartate | apatrāpyaṃ dharmālokamukhaṃ bahirdhāpraśamāya saṃvartate | satyaṃ dharmālokamukhaṃ devamanuṣyāvisaṃvādanatāyai saṃvartate | bhūtaṃ dharmālokamukhamātmāvisaṃvādanatāyai saṃvartate | dharmacaraṇaṃ dharmālokamukhaṃ dharmapratiśaraṇatāyai saṃvartate | triśaraṇagamanaṃ dharmālokamukhaṃ tryapāyasamatikramāya saṃvartate | kṛtajñatā dharmālokamukhaṃ kṛtakuśalamūlāvipraṇāśāya saṃvartate | kṛtaveditā dharmālokamukhaṃ parābhimanyatāyai saṃvartate | ātmajñatā dharmālokamukhamātmānutkarṣaṇatāyai saṃvartate | sattvajñatā dharmālokamukhaṃ parāpatsamānatāyai saṃvartate | dharmajñatā dharmālokamukhaṃ dharmānudharmapratipattyai saṃvartate | kālajñatā dharmālokamukhamamoghadarśanatāyai saṃvartate | nihatamānatā dharmālokamukhaṃ jñānatāparipūrtyai saṃvartate | apratihatacittatā dharmālokamukhamātmaparānurakṣaṇatāyai saṃvartate | anupanāho dharmālokamukhamakaukṛtyāya saṃvartate | adhimukti dharmālokamukhamavicikitsāparamatāyai saṃvartate | aśubhapratyavekṣā dharmālokamukhaṃ kāmavitarkaprahāṇāya saṃvartate | avyāpādo dharmālokamukhaṃ vyāpādavitarkaprahāṇāya saṃvartate | amoho dharmālokamukhaṃ sarvājñānavidhamanatāyai saṃvartate | dharmārthikatā dharmālokamukhamarthapratiśaraṇatāyai saṃvartate | dharmakāmatā dharmālokamukhaṃ lokapratilambhāya saṃvartate | śrutaparyeṣṭi dharmālokamukhaṃ yoniśodharmapratyavekṣaṇatāyai saṃvartate | samyakprayogo dharmālokamukhaṃ samyakpratipattyai saṃvartate | nāmarūpaparijñā dharmālokamukhaṃ sarvasaṅgasamatikramāya saṃvartate | hetudṛṣṭisamuddhāto dharmālokamukhaṃ vidyādhimuktipratilambhāya saṃvartate | anunayapratighaprahāṇaṃ dharmālokamukhamanunnāmāvanāmanatāyai saṃvartate | skandhakauśalyaṃ dharmālokamukhaṃ duḥkhaparijñānatāyai saṃvartate | dhātusamatā dharmālokamukhaṃ samudayaprahāṇāya saṃvartate | āyatanāpakarṣaṇaṃ dharmālokamukhaṃ mārgabhāvanatāyai saṃvartate | anutpādakṣānti dharmālokamukhaṃ nirodhasākṣātkriyāyai saṃvartate | kāyagatānusmṛti dharmālokamukhaṃ kāyavivekatāyai saṃvartate | vedanāgatānusmṛti dharmālokamukhaṃ sarvaveditapratipraśrabdhyai saṃvartate | cittagatānusmṛti dharmālokamukhaṃ māyopamacittapratyavekṣaṇatāyai saṃvartate | dharmagatānusmṛti dharmālokamukhaṃ vitimirajñānatāyai saṃvartate | catvāri samyakprahāṇāni dharmālokamukhaṃ sarvākuśaladharmaprahāṇāya sarvakuśaladharmaparipūrtyai saṃvartate | catvāra ṛddhipādā dharmālokamukhaṃ kāyacittalaghutvāya saṃvartate | śraddhendriyaṃ dharmālokamukhamaparapraṇeyatāyai saṃvartate | vīryendriyaṃ dharmālokamukhaṃ suvicintitajñānatāyai saṃvartate | smṛtīndriyaṃ dharmālokamukhaṃ sukṛtakarmatāyai saṃvartate | samādhīndriyaṃ dharmālokamukhaṃ cittavimuktyai saṃvartate | prajñendriyaṃ dharmālokamukhaṃ pratyavekṣaṇajñānatāyai saṃvartate | śraddhābalaṃ dharmālokamukhaṃ mārabalasamatikramāya saṃvartate | vīryabalaṃ dharmālokamukhamavaivartikatāyai saṃvartate | smṛtibalaṃ dharmālokamukhamasaṃhāryatāyai saṃvartate | samādhibalaṃ dharmālokamukhaṃ sarvavitarkaprahāṇāya saṃvartate | prajñābalaṃ dharmālokamukhamanavamūḍhyatāyai saṃvartate | smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ dharmālokamukhaṃ yathāvaddharmaprajānatāyai saṃvartate | dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ dharmālokamukhaṃ sarvadharmaparipūrtyai saṃvartate | vīryasaṃbodhyaṅgaṃ dharmālokamukhaṃ suvicitrabuddhitāyai saṃvartate | prītisaṃbodhyaṅgaṃ dharmālokamukhaṃ samādhyāyikatāyai saṃvartate | praśrabdhisaṃbodhyaṅgaṃ dharmālokamukhaṃ kṛtakaraṇīyatāyai saṃvartate | samādhisaṃbodhyaṅgaṃ dharmālokamukhaṃ samatānubodhāya saṃvartate | upekṣāsaṃbodhyaṅgaṃ dharmālokamukhaṃ sarvopapattijugupsanatāyai saṃvartate | samyagdṛṣṭi dharmālokamukhaṃ nyāyākramaṇatāyai saṃvartate | samyaksaṃkalpo dharmālokamukhaṃ sarvakalpavikalpaparikalpaprahāṇāya saṃvartate | samyagvāg dharmālokamukhaṃ sarvākṣararutaghoṣavākyapathapratiśrutkāsamatānubodhanatāyai saṃvartate | samyakkarmānto dharmālokamukhamakarmāvipākatāyai saṃvartate | samyagājīvo dharmālokamukhaṃ sarveṣaṇapratipraśrabdhyai saṃvartate | samyagvyāyāmo dharmālokamukhaṃ paratīragamanāya saṃvartate | samyaksmṛti dharmālokamukhamasmṛtyamanasikāratāyai saṃvartate | samyaksamādhi dharmālokamukhamakopyacetaḥsamādhipratilambhāya saṃvartate | bodhicittaṃ dharmālokamukhaṃ triratnavaṃśānupacchedāya saṃvartate | āśayo dharmālokamukhaṃ hīnayānāspṛhaṇatāyai saṃvartate | adhyāśayo dharmālokamukhamudārabuddhadharmādyālambanatāyai saṃvartate | prayogo dharmālokamukhaṃ sarvakuśaladharmaparipūrtyai saṃvartate | dānapāramitā dharmālokamukhaṃ lakṣaṇānuvyañjanabuddhakṣatrapariśuddhyai matsarisattvaparipācanatāyai saṃvartate | śīlapāramitā dharmālokamukhaṃ sarvākṣaṇāpāyasamatikramāya duḥśīlasattvaparipācanatāyai saṃvartate | kṣāntipāramitā dharmālokamukhaṃ sarvavyāpādakhiladoṣamānamadadarpaprahāṇāya vyāpannacittasattvaparipācanatāyai saṃvartate | vīryapāramitā dharmālokamukhaṃ sarvakuśalamūladharmāraṅgottāraṇāya kuśīdasattvaparipācanatāyai saṃvartate | dhyānapāramitā dharmālokamukhaṃ sarvajñānābhijñotpādāya vikṣiptacittasattvaparipācanatāyai saṃvartate | prajñāpāramitā dharmālokamukhamavidyāmohatamondhakāropalambhadṛṣṭiprahāṇāya duṣprajñasattvaparipācanatāyai saṃvartate | upāyakauśalaṃ dharmālokamukhaṃ yathādhimuktasattveryāpathasaṃdarśanāya sarvabuddhadharmāvidhamanatāyai saṃvartate | catvāri saṃgrahavastūni dharmālokamukhaṃ sattvasaṃgrahāya saṃbodhiprāptasya ca dharmasaṃpratyavekṣaṇatāyai saṃvartate | sattvaparipāko dharmālokamukhamātmasukhānadhyavasānāyāparikhedatāyai saṃvartate | saddharmaparigraho dharmālokamukhaṃ sarvasattvasaṃkleśaprahāṇāya saṃvartate | puṇyasaṃbhāro dharmālokamukhaṃ sarvasattvopajīvyatāyai saṃvartate | jñānasaṃbhāro dharmālokamukhaṃ daśabalapratipūrtyai saṃvartate | śamathasaṃbhāro dharmālokamukhaṃ tathāgatasamādhipratilambhāya saṃvartate | vidarśanāsaṃbhāro dharmālokamukhaṃ prajñācakṣuḥpratilambhāya saṃvartate | pratisaṃvidavatāro dharmālokamukhaṃ dharmacakṣuḥpratilambhāya saṃvartate | pratiśaraṇāvatāro dharmālokamukhaṃ buddhacakṣuḥpariśuddhyai saṃvartate | dhāraṇīpratilambho dharmālokamukhaṃ sarvabuddhabhāṣitādhāraṇatāyai saṃvartate | pratibhānapratilambho dharmālokamukhaṃ sarvasattvasubhāṣitasaṃtoṣaṇāyai saṃvartate | ānulomikadharmakṣānti dharmālokamukhaṃ sarvabuddhadharmānulomanatāyai saṃvartate | anutpattikadharmakṣānti dharmālokamukhaṃ vyākaraṇapratilambhāya saṃvartate | avaivartikabhūmi dharmālokamukhaṃ sarvabuddhadharmapratipūrtyai saṃvartate | bhūmerbhūmisaṃkrāntijñānaṃ dharmālokamukhaṃ sarvajñajñānābhiṣekatāyai saṃvartate | abhiṣekabhūmi dharmālokamukhamavakramaṇajanmābhiniṣkramaṇaduṣkaracaryābodhimaṇḍopasaṃkramaṇamāra—dhvaṃsanabodhivibodhanadharmacakrapravartanamahāparinirvāṇasaṃdarśanatāyai saṃvartate | idaṃ tanmārṣā aṣṭottaraṃ dharmālokamukhaśataṃ yadavaśyaṃ bodhisattvena cyavanakālasamaye devaparṣadi saṃprakāśayitavyam ||
asmin khalu punarbhikṣavo dharmālokamukhaparivarte bodhisattvena nirdiśyamāne tasyāṃ devaparṣadi caturaśīterdevaputrasahasrāṇāmanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittānyutpadyante | dvātriṃśateśca devaputrasahasrāṇāṃ pūrvaparikarmakṛtānāmanutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambho ’bhūt | ṣaṭtriṃśateśca devaputranayutānāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddham | sarvāvacca tuṣitavarabhavanaṃ jānumātraṃ divyaiḥ puṣpaiḥ saṃchāditamabhūt ||
iti hi bhikṣavo bodhisattvastasyā devaparṣado bhūyasyā mātrayā saṃharṣaṇārthaṃ tasyāṃ velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata—
tuṣitavarabhavananilayādyadā cyavati nāyakaḥ puruṣasiṃhaḥ |
āmantrayate devān pramādamakhilaṃ visarjayata ||yā kāci rativiyūhā divyā mahasā vicintitā śrīmān |
sarvaśubhakarmahetoḥ phalamidaṃ śṛṇurasya karmasya ||tasmādbhavata kṛtajñā apūrvaśubhasaṃcayaṃ kṣapitveha |
mā gacchata punarapāyānasādhvasukhavedanā yatra ||dharmaśca yaḥ śruto ’yaṃ mamāntike gauravamupajanitvā |
tatra pratipadyathā prāpsyatha niyataṃ sukhamanantam ||sarvamanitya kāmā adhruvaṃ na ca śāśvatā api na kalpāḥ |
māyāmarīcisadṛśā vidyutphenopamā capalāḥ ||na ca kāmaguṇaratībhiḥ tṛptirlavaṇodakaṃ yathā pītvā |
te tṛpta yeṣa prajñā āryā lokottarā virajā ||na taraṅgatulyakalpāḥ saṃgīti ca apsarobhi saṃvāsaḥ |
anyonyagamayuktā yathaiva sāmāyi kāmaṃ ca ||na ca saṃskṛte sahāyā na mitra jñātījano ca parivārāḥ |
anyatra karma sukṛtādanubandhati pṛṣṭhato yāti ||tasmātsahitasamagrā anyonyaṃ maitracitta hitacittāḥ |
dharmacaraṇaṃ carethāḥ sucaritacaraṇā na tapyante ||buddhamanusmarethā dharmaṃ saṃghaṃ tathāpramādaṃ ca |
śrutaśīladānaniratā kṣāntyā saurabhyasaṃpannāḥ ||duḥkhamanityamanātmā nirīkṣathā yoniśo imā dharmā |
hetupratyayayuktā vartante ’svāmikā jaḍābuddhyā ||yā kāci ṛddhi mahyaṃ paśyata pratibhāṃ ca jñānaguṇatāṃ ca |
sarvaśubhakarmahetoḥ śīlena śrutena cāpramādena ||anuśiṣyadhvaṃ mahyaṃ śīlena śrutena cāpramādena |
dānadamasaṃyamenā sattvārtha hitārtha mitrārthaḥ ||na ca vākyarutaraveṇā śakyāḥ saṃpādituṃ kuśaladharmān |
pratipattimārabhethā yathā ca vadathā tatha karothā ||mā khalu parāvakāśaṃ svayaṃ yatadhvaṃ sadā prayatnena |
na ca kaści kṛtva dadate na cāpyakṛtvā bhavati siddhiḥ ||samanusmarathā pūrve yadduḥkhaṃ saṃsāre ciramanubhūtam |
na ca nirvṛtī virāgo samanugato mithya niyataiva ||tasmātkṣaṇaṃ labhitvā mitraṃ pratirūpa deśavāsaṃ ca |
śreṣṭhaṃ ca dharmaśravaṇaṃ śametha rāgādikān kleśān ||mānamadadarpavigatāḥ sadārjavāmandavāśca aśaṭhāśca |
nirvāṇagatiparāyaṇa yujyata mārgābhisamayāya ||mohakaluṣāndhakāraṃ prajñāpradīpena vidhamathā sarvam |
sānuśayadoṣajālaṃ vidārayata jñānavajreṇa ||kimapi subahu vadeyaṃ dharmaṃ yuṣmākamarthasaṃyuktam |
na ca tatravatiṣṭhethā na tatra dharmasya aparādhaḥ ||bodhiryathā mi prāptā (syād) dharmaṃ ca pravarṣayedamṛtagāmim |
punarapi viśuddhacittā upetha varadharmaśravaṇāya ||
iti ||
iti śrīlalitavistare dharmālokamukhaparivarto nāma caturtho ’dhyāyaḥ ||