Mahāvastu
10. The Third Bhūmi
evam ukte āyuṣmān mahākāśyapaḥ āyuṣmantaṃ mahākātyāyanam uvāca || dvitīyā bhūmito tṛtīyāṃ bhūmiḥ saṃkramantānāṃ bodhisatvānāṃ naravarātmaja kīdṛśaṃ jāyate cittam iti ||
tataḥ kātyāyanasthaviraḥ kāśyapam idam abravīt |
śruyatāṃ bodhisatvānāṃ sandhicittam anuttamaṃ ||tyāge pravartate cittaṃ bodhisatvānam āvuso |
tṛtīyāṃ saṃkramantānāṃ dvitīyāto jinātmaja ||sukhenti sarvasatvānāṃ saṃsthitāni nareśvarāḥ |
taṃ ca na ātmasukhārthāya na api bodheḥ kathaṃcana ||kriṇanti putradāreṇa ekagāthāṃ subhāṣitāṃ |
+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + +
sādhunā bodhisatvena rājyaṃ kārayatā purā |
+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + +
vanagahanaṃ balagahanaṃ girigahanāni tyāgagrahaṇāni |
viṣamāpratisanniṣaṇṇavanāni tu manuṣyagahanāni ||tṛṇagulmakaṇṭhakalatākulāni vṛkṣagrahaṇā gahanāni |
śaṭhanikṛtipaiśunyāni tu manuṣyagahanāni ||+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + +
+ + + + + + + + + + + + bhaṇḍinā brūhi brāhmaṇa ||+ + + bodhisatvena ekā gāthā subhāṣitā |
bodhisatvena sā krītā paramārthābhikāṃkṣiṇā ||ahituṇḍikāto hastāto yatnāt krītaṃ subhāṣitaṃ |
yāvaj jīvante amuṣyāṃ pelāyāṃ duṣkṛtaṃ kṛtaṃ ||brāhmaṇo abhyupagamya ṛṣidevaṃ nareśvaraṃ |
idam uvāca prītātmā asti eṣā subhāṣitā ||tasya mūlyaṃ tava śīrṣaṃ tyaktvā śīrṣam ity abravīt* |
brūhi brāhmaṇa śīghraṃ me gāthām etāṃ subhāṣitāṃ ||yadi api kiñcit aśubhaṃ samudācaranti
saṃbodhisatvacaritāny abhikāṃkṣamāṇāḥ |
tailapradīpa iva sūryamarīcicchannaḥ
na bhrājate vipulapuṇyabalābhibhūtaṃ ||surūpaṃ nāma bhūmipatiṃ rākṣaso idam abravīt* |
asti subhāṣitā gāthā kreyā yadi krīṇāsi tāṃ ||tasyā mūlyaṃ kumāraṃ ca devīṃ tvāṃ caiva bhakṣayet* |
gṛhyatāṃ yadi te kṛtyaṃ gāthā hi dharmasaṃhitā ||so ’bravīd rājā surūpo niḥsaṃgo dharmagauravāt* |
gṛhyatāṃ dīyatāṃ gāthā yuktaṃ bhavatu mā ciraṃ ||
tatremāṃ gāthāṃ subhāṣitāṃ rākṣaso abravīt*
paridevitakaṃpaneṣu aniṣṭasaṃyogapriyahīneṣu |
uṣitaṃ narakeṣu varaṃ na ca kupuruṣasaṃśrayaniketaḥ ||amātyaṃ saṃjayaṃ nāma piśāco idam abravīt* |
svakaṃ me hṛdayaṃ dehi śṛṇu gāthāṃ subhāṣitāṃ ||svakan te hṛdayaṃ demi brūhi gāthāṃ subhāṣitāṃ |
piśācam abravīd vīro saṃjayo vigatavyatho ||
tatremāṃ gāthāṃ subhāṣitāṃ piśāco ’bravīt*
na jātu tṛṇakāṣṭhehi jvalanaḥ śāmyate jvalan* |
na jātu upabhogebhyaḥ tṛṣṇā kāmeṣu śāmyati ||śreṣṭhiṃ vasundharaṃ nāma daridro idam abravīt* |
iyaṃ subhāṣitā gāthā sarvasvena tu dīyate ||
sarvasvaṃ dadāmi eṣāṃ brūhi gāthāṃ subhaṣitāṃ |
etaṃ santaḥ praśaṃsanti dharmeṣu yat subhāṣitaṃ ||
tatremāṃ gāthāṃ subhāṣitāṃ daridro ’bravīt* ||
ākīrṇāny api śūnyāni bāliśā yatra jantavaḥ |
śūnyāny ākīrṇā ca santi ekenāpi prajānatā ||surūpaṃ nāma rājānaṃ puruṣo etad abravīt* |
jambudvīpena mūlyena śakyaṃ śrotuṃ subhāṣitaṃ ||
jambudvīpaṃ ca te demi sarvaṃ yat kiṃci icchasi |
śīghraṃ subhāṣitaṃ brūhi brūhi satyaṃ yad icchasi ||
tatremāṃ gāthāṃ subhāṣitāṃ puruṣo ’bravīt* ||
ahaṃkāramamakārā mānā yatra samupasthitā |
mānaṃ yatra nirodhāya utpadyante tathāgatāḥ ||satvaraṃ nāma hariṇaṃ lubdhaka idam abravīt* |
iyaṃ subhāṣitā gāthā dehi mānsaṃ śṛṇohi tāṃ ||yadi vināśadharmeṇa mānsenāhaṃ subhāṣitaṃ |
śṛṇomi demi te mānsaṃ kṣipraṃ brūhi subhāṣitaṃ ||
tatremāṃ subhāṣitāṃ gāthāṃ lubdhako ’bravīt* ||
satāṃ pādarajaḥ śreyo na suvarṇamayo giriḥ |
so pānsu śokahārāya so giri śokavardhana iti ||rājānaṃ nāgabhujaṃ nāma taddāso idam abravīt* |
cāturdvīpena rājyena śakyaṃ prāptuṃ subhāṣitaṃ ||
cāturdvīpaṃ ca te rājyaṃ demi kṣipram udīraya |
etāṃ subhāṣitāṃ vācāṃ mā vilamba bravīhi me ti ||
tatremaṃ ślokaṃ subhāṣitaṃ taddāso ’bravīt* ||
lomotpāṭanatulyam āhu viduṣaḥ prājñasya yā vikriyā
tasmā jñānabalaṃ sametiya punar doṣāṃ samūlāṃ nayā |
chittvā doṣavivarjitena manasā saṃbhāti saṃghaḥ śuciḥ
bhāti lokaguruḥ satām anugato ’nikṣiptabhāro śuciḥ iti ||evaṃ subhāṣitārthāya prapāte patitaḥ punaḥ |
bhūyaḥ subhāṣitārthāya potas tyakto mahārṇave ||bhūyo akṣīṇi tyaktāni śrutvā gāthāṃ subhāṣitāṃ |
agniskandhe punaḥ patitaḥ śrutvā gātḥāṃ subhāṣitāṃ ||bahūni evamādīni duṣkarāṇi jinarṣabhāḥ |
subhāṣitānām arthāya pratipadyante mahāyaśā ||
evam ukte āyuṣmān mahākāśyapaḥ āyuṣmantaṃ mahākātyāyanam uvāca || ye punar bho jinaputra bodhisatvāḥ tṛtīyāyāṃ bhūmau vartante kathaṃ caturthāyāṃ bhūmau vivartanti iti || evam ukte āyuṣmān mahākātyāyana āyuṣmantaṃ mahākāśyapam uvāca || caturdaśabhir bho dhutadharmadhara ākārair bodhisatvāḥ tṛtīyāyāṃ bhūmau vartamānāḥ caturthāyāṃ bhūmau vivartante || katamehi caturdaśehi || akṣavaṃkadyūtakrīḍānuyogam anuyuktāś ca bhavanti | atyabhīkṣṇaṃ vivekaṃ sevanti | rājyaṃ ca kārāpayamāṇā lobhenābhibhūtā atrāntaravijitavāsināṃ sarvasvahāriṇo bhavanti | aparādhaṃ ca ananuyujyā vadham ākṣepayanti | badhyāṃś ca na saṃgopāyanti | puruṣāṃś ca vadhrayanti | vipratipannāś ca bhavanti | na ca bhogayātrāyāṃ saṃvibhajanti vidyamāneṣu vibhaveṣu | pravrajitvā ca samyaksaṃbuddhānāṃ bhāṣatāṃ vā bāhuśrutyaṃ na paryāpnuvanti | purā praṇidhitvā ca bāhuśrutyaṃ na deśayanti | āmiṣapratibaddhāṃś ca sevanti na dharmapratibaddhā | na cābhīkṣṇaṃ buddhavarṇaṃ bhāṣanti | samyaksaṃbuddhāṃś ca lokasamatāye deśenti | na ca samyaksaṃbuddhāṃ lokottarā iti bodhayanti || imehi bho dhutadharmadhara caturdaśabhir ākāraiḥ bodhisatvāḥ tṛtīyāyāṃ bhūmau vartamānāś caturthāyāṃ bhūmau vivartanti || ye hi kecid bho dhatudharmadhara bodhisatvāḥ tṛtīyāyāṃ bhūmau vartamānāḥ caturthāyāṃ bhūmau vivartensuḥ vivartanti vivartiṣyanti vā sarve te imehi caturdaśehir ākārair nāto bhūya iti ||
evam ukte āyuṣmān mahākāśyapa āyuṣmantaṃ mahākātyāyanam uvāca || ye punar bho jinaputra bodhisatvā avaivartiyā prathamaṃ cittam utpādayanti bodhāya kevarūpeṇa sukhena yujyanti kevattakāś ca satvā sukhasātasaṃgatā bhavantīti || evam ukte āyuṣmān mahākātyāyana āyuṣmantaṃ mahākāśyapaṃ gāthābhir adhyabhāṣi ||
sarvasatva sukhasātasaṃgatā
saṃbhavanti yad acintyam adbhutaṃ |
jāyate yada mano maharṣiṇāṃ
bodhimārgaparibhāvanātmakaṃ ||saptarātram iti niścayāś ca ye
ye pi te nirayadāruṇālayā |
ye ca pretabhavaneṣu prāṇino
te bhavanti sukhitāś ca nāma ||saptarātraṃ na cyavanti prāṇino
bodhisatvakuśalānukaṃpayā |
kṣubhyate ca vasudhā sasamudrā
saprabho bhramati merumastakaḥ ||bhūmi sandhiṣu ayaṃ pravartate
niścalā nabhasi naātra saṃśayaḥ |
teṣu sarvaśubhakarmarāśināṃ
tejasā bhramati sarvasaṃtataṃ ||
atha khalu nāmatidevo nāma trāyastriṃśako bodhisatvo bhūto ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavanto dṛṣṭo tenāṃjaliṃ praṇamayya bhagavantam abhistutaḥ saṃmukhaṃ vaśībhūtagaṇasya imaiḥ ślokaiḥ ||
yasya rūpaṃ hemābhāsaṃ taruṇaravi-avihatavapuṃ virājitatejasā
dvātriṃśadbhiḥ pūrṇaiḥ pūrṇaṃ kuśalacarapuruṣakathitaiḥ sulakṣaṇalakṣaṇaiḥ |
śīlenāgryaṃ saṃpūrṇābhaṃ dharaṇinagagurutarabalaṃ balottamadhāriṇaṃ
te vande śāntaṃ te dāntaṃ + + + smṛtivinayakuśalaṃ surāsurasatkṛtaṃ ||dīrghaṃ kālaṃ citrācāro kuśala ativipulaphalado bhavakṣayakāṃkṣayā
ślāghyair nānaiḥ maitrīpūrvair bahuvividhajanitakuśalaiḥ śamābhimukho muniḥ |
tyaktvā āvāsaṃ nityaṃ vidvān asurasuramahitaṃ sukhitaṃ satvapratibodhane
ikṣvākūnāṃ vaṃśodbhūto dharaṇitalam avatari yaśaḥsthito acalādhṛtiḥ ||māyāyā devyāḥ kukṣismiṃ praviśiṣu sa kumudasadṛśo varo gajarūpavāṃ
evaṃ + + + lokālokaḥ tuṣitavarabhavananilayaṃ vihāya ihāgataḥ |
satvāṃ mattāṃ andhāṃ dṛṣṭvā vimatipathaviṣamapatitāṃ samuddharituṃ prajāḥ
tasmiṃ kāle ratnākīrṇā vividhanidhinicayabharitā cacāla vasundharā
taṃ śākyendraṃ cāritrāḍhyaṃ smṛtinibhṛtam adhiguṇacitaṃ avandi mahāmuniṃ ||prāsādāgre devī māyā surapatipravarabhavane vā sukhaiḥ pravicāryate
nṛtyair gītair lāsyair vādyaiḥ śravaṇahṛdinayanasubhagaiḥ sureṣv iva devatā |
sā devī rājānaṃ khinnaṃ vadati vanavaraṃ mahipate vrajeyaṃ yad’ icchasi
lumbodyānaṃ puṣpākīrṇaṃ madhumadhuraparabhṛtarutaṃ manohṛdinandanaṃ ||gatvā tasmiṃ strībhiḥ sārdhaṃ pravicarati muditasukhitā vane vanalolayā
sā codyānaṃ paryaṇvantī taruṇalatakiśalayadharāṃ dadarśa ’tha lumbinīṃ |
tasyāḥ śākhāṃ + + + gṛhyāna paramaratisukhamuditā salīla-avasthitā
sā tatra śākhāṃ rakṣantī janayi jinam ajitamanasaṃ mahāmunim uttamaṃ ||śītoṣṇe ca dve vāridhāre pravarakusumabharite jinaṃ yatra snapayiṃsu taṃ
devā jāyantaṃ jātamātraṃ nṛpatiṃ surabhuvanamahitaṃ trilokamaheśvaraṃ |
sānukrośaṃ lokātītaṃ śaraṇam iha divi ca bhuvi cā jarāmaraṇāntakaṃ
aprāptaṃ taṃ bhūmau dhīraṃ kamaladalasadṛśanayanaṃ surāsuranandanaṃ ||hṛṣṭā tuṣṭā devā sarve tridaśaprabhṛtibhavanacyutā pratisthihiṣur vanaṃ
ikṣvākūnāṃ vaṃśodbhūto dharaṇitalam avatari yaśasthito acalādhṛti |
vikramāṃś ca sapta pūrṇaṃ mṛgavṛṣarājāmatir iva rasamānīkaṃ
jyeṣṭho śreṣṭho lokāgro haṃ na ca mama puna jaramaraṇā hato bhav’ upadravaḥ ||chatraṃ daivaṃ ratnākīrṇaṃ sphaṭikarucirakusumacitraṃ sitābhrasitaprabhaṃ
hastā muktaṃ sthāye sāmaṃ samabhicchadi nṛpatitanayaṃ vihāyase utthitaṃ |
vālaiś cougraiḥ śaṃkhājābhair mṛdubhir upacitam anupamaṃ divaukasanirmitaṃ
uccair daṇḍaṃ muktāśvetaṃ bhramati maṇikanakavikṛtaṃ sucāmaravījanaṃ ||dundubhyo cā meghonnādā pavanakhagagaganaparigā nadanti mahatsvarāḥ
puṣpaughāś cā divyā sṛṣṭā marubhi jinabalavaramukhe sacandanacūrṇitāḥ |
saṃtoṣātīśayayuktebhiḥ suramarū jayati sukhakaro rase ravaṇīśataiḥ
kṣubdhāsannā nānāratnā udadhibhuvi talasalilayos tathāgatatejasā iti ||
iti śrīmahāvastu-avadāne tṛtīyā bhūmiḥ samāptā