Mahāvastu
21. The Birth of the Buddha Dīpaṃkara
sarveṣāṃ bodhisatvānāṃ mātaro paripūrṇe daśame māse prasūyanti || daśame māse pūrṇe sudīpā nāma devī rājānam arcimaṃ āha || deva abhiprāyo me padmavanaṃ udyānaṃ nirgantuṃ || rājā devīye sudīpāye śrutvā amātyān āha || padmavanam udyānaṃ sāntaḥpuro niṣkramiṣyāmi krīḍārtham iti ||
padminivanaṃ sucapalaṃ apagatatṛṇakhaṇḍapatrasaṃskāraṃ |
varasurabhikusumanikaraṃ karotha gandhodakasugandhaṃ ||padminivane ca vātā tamālapatragandhavāsitaśarīrā |
siñcantu amṛtagandhāṃ madajananā ca palāyantu ||agaruvaradhūpagarbhā samonamantu nabhato jaladharā taṃ |
padminivanaṃ chādetuṃ varacūrṇarasākulaṃ kṣipraṃ ||ekaikaṃ ca drumavaraṃ dukūlapaṭṭorṇakośikārehi |
kalpayatha kalpavṛkṣān* yatha divi devapradhānasya ||
devā ca devakanyā ca gandhamālyā gṛhya padminivana-udyānam arcimato āgacchanti ||
sphaṭikamaṇikuṇḍaladharā vigalitavasanā pralambamaṇihārā |
ādāya gandhamālyaṃ gaganapathagatā olīyanti ||māndāravāṇa bharitā kācit saṃgeriyo bharitvāna |
haricandanasya kācit kāci punaḥ kalpaduṣyāṇāṃ ||sthalajajalajaṃ ca mālyaṃ gṛhītvā apsarā muditacittā |
ratanā ābharaṇāni ca jambudvīpaṃ abhimukhīyo ||caturāśītim anūnaṃ chatrasahasrāṇi devakanyāyo |
kanakaratanāmayāni ādāya nabhe pralīyanti ||kūṭāgāraśatehi sphaṭikamaṇicitrehi lepanalepitaiḥ |
bharitam api antarīkṣaṃ duṣyaśatasamucchritapatākaṃ ||gajaśvasanasannikāśā śāradameghā cābhivirocanti |
varasurabhikusumagandhā kamalotpalacampakavimiśrā ||bhujagapatino pi muditā meghehi sugandhatoyabharitehi |
abhyokiranti gagaṇaṃ anyāni ca adbhutaśatāni ||
atha mahāmaudgalyāyana rājā arcimo mahātā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhiye mahatīye vibhūṣāye sāntaḥpuro padminīvanam udyānaṃ niryāsi ||
avagāhya taṃ vanavaraṃ devī sakhiparivṛtā jinajanetrī |
vicarati citrarathe devī amaravadhu yathā ratividhijñā ||
atha mahāmaudgalyāyana sudīpā devī sakhīhi saṃparivṛtā padminīye purimapaścimavedihi vitatavitānehi vicitraduṣyaparikṣiptehi osaktapaṭṭadāmakalāpehi lepanalepitehi dhūpanadhūpitehi muktapuṣpāvakīrṇehi vedikājālasaṃpratikṣiptehi ucchritacchatradhvajapatākehi nāvāyānehi prakrīḍitā || atha sudīpāye devīye nāvāyānena kaḍḍhīyantiye kila cittaṃ utpannaṃ | nāvāto otariṣyāmīti || bodhisatvānubhāvena ca madhye taḍāgasya dvīpo prādurbhūto samo aviṣamo suvarṇavālikāsaṃstṛto tṛṇāni ca jātāni mṛdūni nīlāni tūlasaṃsparśopamāni mayūragrīvāsannikāśāni caturaṅgulaṃ pṛthivīto nikṣipte pade onamanti vṛkṣāṇi cātra prādūrbhūtāni phalopetāni sumanojñāni || devī tamhi dvīpe pratiṣṭhitā || na khalu punar mahāmaudgalyāyana bodhisatvamātā śayānā niṣaṇṇikā vā bodhisatvaṃ janeti | na khalu mahāmaudgalyāyana bodhisatvamātā bodhisatvaṃ pittena vā śleṣmeṇa vā rudhireṇa vā anyatarānyatareṇa vā aśucināpariśuddhaṃ janeti atha khalu ucchāditasnāpitaviśadagātraṃ yeva bodhisatvaṃ janeti ||
sā parikilantakāyā drumasya śākhāṃ bhujāya avalambya |
pravijṛmbhitā salīlā tasya yaśavato jananakāle ||atha viṃśatiṃ sahasrā marukanyā āśu-r-eva sannipatitā |
devīṃ kṛtāṃjalipuṭāḥ idam avaca prasannasaṃkalpāḥ ||adya jarāvyādhimathanaṃ janayiṣyasi amaragarbhasukumāraṃ |
devī divi bhuvi mahitaṃ hitaṃ hitakaraṃ naramarūṇāṃ ||mā khu janayī viṣādaṃ parikarma vayaṃ tavaṃ kariṣyāmaḥ |
yaṃ kartavyam udīraya dṛśyatu kṛtam eva tat sarvaṃ ||atha caturi lokapālā saparivārā āśu-r-eva sannipatitā |
divyapraveṇihastā devim upagatā pradakṣiṇato ||sarve pi devasaṃghā devīṃ parivārayitva ākāśe |
sthitā mālyagandhahastā svaparivāreṇopaśobhanti ||
bodhisatvo smṛto saṃprajāno mātaram abādhamāno dakṣiṇena pārśvena prādurbhavati ||
dakṣiṇena hi pārśvena jāyante puruṣottamāḥ |
sarve puruṣaśārdūlā bhavanty atravihāriṇaḥ ||kin taṃ na bhidyate pārśvaṃ tasyā jinajanetriye |
janentiye naraśreṣṭhaṃ vedanā ca na jāyati ||manomayena rūpeṇa prādurbhonti tathāgatā |
evaṃ na bhidyate pārśvaṃ vedanā ca na jāyate ||garbhāvāsapariśrānto saptadhā vikramate bhuvi |
diśāṃ ca praviloketi mahāhāsaṃ ca ūhati ||atra kiṃ kāraṇam uktaṃ yaṃ sapta kramate kramān* |
na ca aṣṭa na ca ṣaṣṭi atra āgamanaṃ śṛṇu ||garbhāvāsapariśrānto sarvalokahito muniḥ |
paścimo garbhāvāso yaṃ atha vegena prakrami ||bhūmau saptakrame nyaste devasaṃghā nilīyatha |
sahasā lokapālānām aṃkehi dharito muniḥ ||atha varṣaṃ samutpadyi divyakusumaśīkaraḥ |
mandāravarajākīrṇaṃ divyacandanasaṃkulaṃ ||dīrghakālaṃ udagrāś ca suramukhyāgradhūpanaṃ |
pramuṃciṣu vibhūṣārthaṃ tasya uttamabuddhinaḥ ||yad arthañ ca viloketi diśāṃ apratipudgalaḥ |
tatrāham āgamaṃ vakṣye upadeśaṃ manoramaṃ ||na so vidyati satvānāṃ deveṣu manujeṣu ca |
yasyaivaṃ saṃbhavo bhavet* garbhokramaṇam eva ca ||khadyotakanakanirbhāsaṃ pārśvaṃ jinajanetriye |
jāyate yadā sarvajñaḥ jāyanto carame bhave ||jātamātrasya tac cittaṃ abhūt pravaravādino |
asti kaścit samabuddhi me cc’ etaṃ tarkaṃ nivartituṃ ||kecit saṃsārapāśena arttiyante yathā ahaṃ |
ityarthaṃ puruṣādityo diśāṃ sarvāṃ nirīkṣati ||atha diśā vilokento paśyati vadatāṃ varo |
devakoṭisahasrāṇi tasmāt* hāsaṃ pramuṃcati ||taṃ jātamātram ity āhu devatā mārakāyikā |
cāturdvīpo mahākośo cakravartī bhaviṣyasi ||athāsya hāso saṃbhavati na mama satvābhijānatha |
sarvajño sarvadarśī ca bhaviṣyaṃ puruṣottamaḥ ||evam etaṃ praśaṃsanti viśeṣā upadeśakāḥ |
tathā hi narasiṃhānāṃ śāsanaṃ saṃprakāśitaṃ ||yaṃ tiṣṭhantī janaye vīraṃ saṃkusumiteṣu śāleṣu |
śarīram avalambyamānā taṃ anativaraṃ jinaṃ vande ||saṃpratijāto sugato samehi padehi dharaṇiṃ avatiṣṭhet* |
sapta ca padāni agamā sarvāṃ ca diśāṃ vilokesi ||taṃ sāmaṃ caṃkramantam anvāgami vījanaṃ ca cchatraṃ ca |
mā varaviduno kāye daṃśā maśakā ca nipatensuḥ ||saṃpratijātaṃ sugataṃ devā prathamaṃ jinaṃ pratigṛhṇe |
paścāc ca taṃ manuṣyāḥ anativaraṃ aṅke dhārensuḥ ||pratyagrahensu devāḥ sugataṃ dvātriṃśalakṣaṇapradarśiṃ |
paścāc ca taṃ manuṣyā anativaraṃ aṃke dhārensuḥ ||nirvāyensu pradīpā mānuṣakā obhāsita ’bhūl lokaṃ |
saṃpratijāte sugate ulkādhāre naramarūṇāṃ ||saṃpratijāte sugate udakārthikā pradhāvinsuḥ |
atha purato udupānā pūrā mukhato viṣyandensu ||dvi vāridhārā udgami ekā śītasya ekā uṣṇasya |
yatra snapayensu sugataṃ vigrahaṃ iva jātarūpasya ||
saṃpratijāte sugate bodhisatvamātā akṣatā caiva abhūṣi avraṇā bodhisatvasyaiva tejena || sampratijāte khalu punar mahāmaudgalyāyana bodhisatve bodhisatvamātuḥ kukṣi pratipūrṇā yeva abhūṣi anārabdhā ca bodhisatvasyaiva tejena || saṃpratijāte khalu punar mahāmaudgalyāyana bodhisatve antaradvīpe candanavanaṃ prādurbhave bodhisatvasya upabhogaparibhogam āgacche bodhisatvasyaiva tejena || tatra devaputraśatasahasrāṇi saha gacchanti gandhamālyahastā bodhisatvasya pūjārthaṃ || devaputro devaputraṃ pṛcchati kahiṃ gamiṣyasīti || so tān āha ||
eṣā prasūṣyati narendravadhūttamaṃ taṃ
vatsaṃ vibuddhavarapuṣkaragarbhagauraṃ |
yo prāpsyate dharaṇimaṇḍagatottamārthaṃ
māraṃ nihatya sabalaṃ tam upemi vīraṃ ||amrakṣitā garbhamalena gātrā
jātaṃ jale paṃkajam uttamaṃ vā |
vapuṣmato bālaraviprakāśo
sabrahmakān amarān abhibhoti ||tato jātamātro kule arcimasya
atikramya dhīro padāni iha sapta |
samolokayitvā diśāṃ ūhasāsi
ayaṃ dānim eko bhavo paścimo ti ||tataś ca cchatraṃ ekaṃ vibhrājamānaṃ
maṇīmuktaśreṣṭhaṃ parābhāvibhrājaṃ |
vidhūtena dāmena mandāravāṇāṃ
bahū devaputrā nabhe dhārayensuḥ ||sabālārkaśaṃkhapratīkāśavarṇaṃ
varaṃ hemacchatraṃ nabhe dhārayensuḥ |
tato vījanīyo visṛṣṭā bhramensuḥ
kareṇa gṛhītvā jinaṃ vījayensuḥ ||tato puṇyagandhā sukhoṣṇā prabhūtā
lahuṃ premaṇīyā hitā mānuṣāṇāṃ |
śivā nandanīyā tuṣārānubaddhā
duve vāridhārā nabhe udgatāsuḥ ||tato meruśṛṃgād anekaprakārā
pramuktottarīyā samantormijātā |
bhṛśaṃ viśvagandhādhivāsānuvātā
dṛḍhaṃ ṣaḍvikāraṃ mahīṃ kampayensuḥ ||suvarṇasya rūpyamaṇīnāṃ śubhānā
vimāneṣu devā satūryāvighuṣṭā |
sujātānujātaṃ jinaṃ prekṣamāṇā
sacandrārkatāraṃ nabhaṃ śobhayensuḥ ||ayaṃ so sadevaṃ sanāgaṃ sayakṣaṃ
mahoghaṃ maharṣī jagaṃ uttaritvā |
tataḥ kṣemam ekāṃ diśaṃ prāpsyatīti
prahṛṣṭā ’sya devā nabhe vyāharensuḥ ||
rājā arcimo āṇāpesi || kumāraṃ imāye va devīye pādavandanaṃ netha || kīdṛśena yānena kumāro abhiniṣīdatīti || devehi ratanāmayī śivikā nirmitā || ko imāṃ śivikāṃ vahiṣyatīti || catvāro mahārājā upasthitā || vayaṃ satvasāraṃ vahiṣyāma bodhisatvaṃ sudīpāṃ ca devīṃ dhātrīṃ ca bodhisatvasya || śivikām ārūḍhā śakro ca devānām indro mahābrahmā ca utsāraṇaṃ karonti || evaṃ bodhisatvo mahatīye vibhūṣāye mahatīye samṛddhīye mahatīye deva-ṛddhīye mahatīye rāja-ṛddhīye padminīvanāto udyānāto dīpavatīṃ rājadhānīṃ praveśīyati devīye kalam upanītaḥ ||
naro cetiyeṣu praviṣṭo akāmo
mahālokanātho narendrāṇa śāstā |
yadā uttamāṃgena vandāpayensuḥ
tato asya pādāni prādurbhavensu ||tato devatā devatāṃ ity avocat~
na eṣo ’nurūpo mamaṃ vandamāno |
praṇāmaṃ ca eṣo yady anyasya kuryāt*
dṛḍhaṃ saptadhā asya mūrdhnaṃ phaleyā iti ||
jātamātre kumāre ’rthasiddhī sukhī sarve satvā abhūd yāvad avīciṃ | praṇāmaṃ ca kurvī devāḥ | tasya sarve prahṛṣṭāḥ ||
rājakulaṃ ca kumāre praviṣṭe uvāca purohitaṃ nṛpatiḥ |
lakṣaṇavidhiguṇakuśalāṃ viprān paryeṣatha śīghraṃ ||taṃ vijñāya ca devā maheśvarā nāma cittavaśavartī |
mā lakṣaṇā akuśalā vikalpayiṣyanti dvijasaṃghā ||vigatamadamānadarpāḥ aṣṭa sahasrā maheśvaravarāṇāṃ |
devagaṇehi gurukṛtaṃ saṃpratijātaṃ upagamensuḥ ||te rājakuladvāre śucivasanavarasthitā stimitaśabdā |
pratihārarakṣam abravīt sumadhurakaraviṃkarutaghoṣāḥ ||rājavaraṃ upagamya brūvīhi ime lakṣaṇaguṇavidhijñāḥ |
tiṣṭhanti aṣṭasahasraṃ praviśensuḥ yadi anumatan te ||sādhū ti pratiśrutvā pratihārarakṣo praviśya rājakulaṃ |
abravīt kṛtāṃjalipuṭo prītimanaso pṛthivīpālaṃ ||atulabala dīptayaśasā kāraya rājyaṃ ciraṃ nihataśatruḥ |
dvāre te amarasadṛśās tiṣṭhanti praveṣṭum icchanti ||pratipūrṇavimalanayanā madhurasvaramattavāraṇavicārī |
bhavati mama teṣu saṃkā na te manujā devaputrā te ||paricaṃkramatāṃ teṣāṃ dharaṇirajo kramavarā na saṃkirati |
na ca sāna paśyāmi padaṃ pṛthivyām idaṃ api āścaryaṃ ||gambhīrastimitaceṣṭā āryākārā praśāntadṛṣṭipathā |
vipulāṃ janenti prītiṃ janasya samudīkṣamānasya ||anyaṃ ca dāni adbhutaṃ śarīracchāyā na dṛśyate teṣāṃ |
na ca teṣu sandhiśabdo caṃkramatāṃ śrūyate kaścit* ||niḥsaṃśayaṃ upagatā putravaraṃ tava naravarādhipa draṣṭuṃ |
abhinandya ca abhivandya ca paśyāsi ayonijāṃ devāṃ ||varamālyagandhahastā līlāceṣṭā manoramaśārīrā |
dīpyantā iva śiriye asaṃśayaṃ pravaramarutas te ||taṃ arcimo niśāmya vacanam idaṃ harṣakampitaśarīro |
abravīd bhaṇe sucapalaṃ praviśantu niveśanam udāraṃ ||kiṃ kāraṇaṃ na edṛśāḥ prākṛtapuruṣāṇa bhonti ākārāḥ |
na pi mānuṣāṇa edṛśī ṛddhi bhavati yādṛśīṃ bhaṇasi ||atha so pratihārarakṣo upagamya maheśvarān idam avocat* |
prahvo kṛtāṃjalipuṭo praṇamya hṛṣṭo muditacitto ||abhinandate narapatiḥ praviśantu bhavanto devapurakalpaṃ |
rājavṛṣabhasya veśmaṃ narādhipatinā anujñātāḥ ||etaṃ śrutvā vacanaṃ aṣṭasahasraṃ maheśvaravarāṇāṃ |
praviśanti pārthivakulaṃ anihatakulavaṃśamukhyasya ||atha arcimo pi rājā maheśvarāṃ dūrato niśāmetvā |
pratyutthito saparivāro gauravabalabhāvitaśarīro ||tān avaca rājavṛṣabho svāgatam anurāgataṃ vaḥ sarveṣāṃ |
prīto ’smi darśanena praśamadamabalena ca bhavatāṃ ||saṃvidyante imāni asmākaṃ āsanapradhānāni |
āstāṃ tāva bhavanto asmākam anugrahārthāya ||atha te teṣv āsaneṣu bahuratanaviśuddhacitrapādeṣu |
vigatamadamānadarpā niṣīdi anavadyakarmāntāḥ ||te kaṃcid eva kālaṃ āgamayitvā narādhipam avocat* |
śṛṇvatu bhavāṃ prayojanaṃ yaṃ asmākam iha gamanāye ||sarvānavadyagātraḥ utpanno lokasundaro tuhyaṃ |
putro kila manujapate lakṣaṇaguṇapāramīprāpto ||vayam api lakṣaṇakuśalāḥ samarthā guṇadoṣalakṣaṇaṃ jñātuṃ |
yadi na gurutvaṃ bhavato paśyema mahāpuruṣarūpaṃ ||so avaca haṃta paśyatha suvyapadeśakṣemaṃ mama putraṃ |
marumanujaharṣajananaṃ lakṣaṇaguṇapāramiprāptaṃ ||atha sa mṛdukācilindikapraveṇiyaṃ guṇadharaṃ grahetvāna |
aṃkena vādicandraṃ upanāmayati suravarāṇāṃ ||ālokayitva dūrāt* maheśvarāḥ varakramān daśabalasya |
mūrdhani vigalitamukuṭā nipatensu mahītale hṛṣṭā ||
te dāni rājānam ārocenti || lābhā te mahārāja sulabdhā yasya te yaṃ mahāpuruṣo kule utpanno dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgato || tadyathā ||
samā heṣṭā ca dīrghā ca āyatā ca ucchaṃga paṃcamā |
eṇi vṛhac ca tiṣṭhanto kośa nyagrodha te daśā ||mṛdu jālā ca pratipūrṇā ekā ūrdhvāgra paṃcamā |
ślakṣṇacchavi haṃsāntarā ca utsadā ca te daśa ||rasaṃ suvarṇa sīho ca samā śuklā ca paṃcamā |
samā prabhūtā brahmā ca nīlā gopakṣma te daśa ||ūrṇā uṣṇīṣa śīrṣaṃ ca nātho dvātriṃśalakṣaṇo | te dāni brāhmaṇā rājñā arcimena ucyanti ||
yaṃ kumārasya nāmaṃ anurūpaṃ taṃ karotha || te brāhmaṇā āhansu || mahārāja kumāre jāyamāne dīpo prādurbhūto mahāṃ obhāso tasmāt kumāro dīpaṃkaro nāma bhavatu || evaṃ kumārasya śuddhāvāsehi devehi brāhmaṇaveśaṃ nirmiṇitvā dīpaṃkaro ti nāma kṛtaṃ ||
tasya sadṛśīyo dhātrīyo kumāraṃ upasthihanti saṃvardhayanti || yadā ca bodhisatvo yauvanaprāpto rājñā trayo prāsādā kāritā kumārasya krīḍārthaṃ paricārārthaṃ vistīrṇaṃ ca antaḥpuraṃ upasthāpitaṃ || bodhisatvo mahatā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhīye mahatā rājavibhūṣāye sāntaḥpuro padminīvanam udyānabhūmiṃ nirgato krīḍārthaṃ || rājñā arcimenāntaḥpuram āṇattaṃ || suṣṭhu kumāraṃ krīḍāpetha || bodhisatvo nāvāyānehi purimapaścimavedihi vedikājālehi vedikājālaparikṣiptehi vitatavitānehi citraduṣyaparikṣiptehi osaktapaṭṭadāmakalāpehi dhūpanadhūpitehi muktapuṣpāvakīrṇehi hārārdhahāracandrasucitrehi ucchritacchatradhvajapatākehi nāvāyānehi niṣpuruṣe taṭe otarati || kilāntaṃ antaḥpuram āsuptaṃ kāci hanukām upragrahiyāṇa kācit paṇavam upaguhya kācid veṇuṃ kācid vīṇāṃ kācid vallakīṃ kācit sughoṣakīṃ kācin nūpuraṃ kācit* mṛdaṃgaṃ kācil lālāgharan ti || bodhisatvasya tāṃ dṛṣṭvā śmaśānasaṃjñā prādurbhūtā ||