Ye me pubbe viyākaṃsu, (iccāyasmā hemako)
Huraṃ gotamasāsanā;
Iccāsi iti bhavissati,
Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;
Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ,
Nāhaṃ tattha abhiramiṃ. (1)

Ye me pubbe viyākaṃsūti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ byākaṃsu ācikkhiṃsu desayiṃsu paññapiṃsu paṭṭhapiṃsu vivariṃsu vibhajiṃsu uttānīakaṃsu pakāsesunti—ye me pubbe viyākaṃsu. Iccāyasmā hemakoti. Iccāti padasandhi … pe … padānu­pubba­tā­petaṃ—iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ … pe …. Hemakoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ … pe … abhilāpoti—iccāyasmā hemako.

Huraṃ gotamasāsanāti huraṃ gotamasāsanā paraṃ gotamasāsanā pure gotamasāsanā paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathā­gata­sāsanā arahan­ta­sāsanāti—huraṃ gotamasāsanā.

Iccāsi iti bhavissatīti evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti—iccāsi iti bhavissati.

Sabbaṃ taṃ itihītihanti sabbaṃ taṃ itihītihaṃ itikirāya paraṃparāya piṭaka­sam­padāya takkahetu nayahetu ākāra­pari­vitak­kena diṭṭhi­nij­jhā­nak­khan­tiyā na sāmaṃ saya­ma­bhiñ­ñā­taṃ na attapaccak­kha­dhammaṃ kathayiṃsūti—sabbaṃ taṃ itihītihaṃ.

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitak­ka­vaḍḍha­naṃ saṅkap­pa­vaḍ­ḍha­naṃ kāmavitak­ka­vaḍḍha­naṃ ­byāpā­da­vitak­ka­vaḍḍha­naṃ vihiṃ­sā­vitak­ka­vaḍḍha­naṃ ñāti­vitak­ka­vaḍḍha­naṃ jana­pada­vitak­ka­vaḍḍha­naṃ ama­rāvitak­ka­vaḍḍha­naṃ parā­nudaya­tā­paṭi­saṃ­yutta­vitak­ka­vaḍḍha­naṃ lābhasakkā­ra­siloka­paṭi­saṃ­yutta­vitak­ka­vaḍḍha­naṃ anavaññat­ti­paṭi­saṃ­yutta­vitak­ka­vaḍḍha­nanti—sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

Nāhaṃ tattha abhiraminti nāhaṃ tattha abhiramiṃ na vindiṃ nādhigacchiṃ na paṭilabhinti—nāhaṃ tattha abhiramiṃ. Tenāha so brāhmaṇo—

“Ye me pubbe viyākaṃsu, (iccāyasmā hemako)
Huraṃ gotamasāsanā;
Iccāsi iti bhavissati,
Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;
Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ,
Nāhaṃ tattha abhiramin”ti.

Tvañca me dhammamakkhāhi,
Taṇhā­nig­ghāta­naṃ muni;
Yaṃ viditvā sato caraṃ,
Tare loke visattikaṃ. (2)

Tvañca me dhammamakkhāhīti. Tvanti bhagavantaṃ bhaṇati. Dhammamakkhāhīti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pari­yosāna­kal­yāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevala­pari­puṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nib­bā­nagā­mi­niñca paṭipadaṃ akkhāhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—tvañca me dhammamakkhāhi.

Taṇhā­nig­ghāta­naṃ munīti. Taṇhāti—rūpataṇhā … pe … dhammataṇhā. Taṇhā­nig­ghāta­naṃ taṇhāpahānaṃ taṇhāvūpasamaṃ taṇhā­paṭi­nissag­gaṃ taṇhā­pa­ṭippas­sad­dhiṃ amataṃ nibbānaṃ. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ … pe … saṅga­jāla­maticca so munīti—taṇhā­nig­ghāta­naṃ muni.

Yaṃ viditvā sato caranti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, “sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … pe … “sabbe dhammā anattā”ti … pe … “yaṃ kiñci samuda­ya­dhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato—kāye kāyānupas­sanā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato … pe … so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti—yaṃ viditvā sato caraṃ.

Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā … pe … visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatik­kamey­yaṃ ­vīti­vat­tey­yanti—tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo—

“Tvañca me dhammamakkhāhi,
taṇhā­nig­ghāta­naṃ muni;
Yaṃ viditvā sato caraṃ,
tare loke visattikan”ti.

Idha diṭṭha­suta­muta­viñ­ñā­tesu,
Piyarūpesu hemaka;
Chanda­rāga­vinoda­naṃ,
Nib­bā­na­pada­maccutaṃ. (3)

Idha diṭṭha­suta­muta­viñ­ñā­tesūti. Diṭṭhanti cakkhunā diṭṭhaṃ; sutanti sotena sutaṃ; mutanti ghānena ghāyitaṃ jivhāya sāyitaṃ kāyena phuṭṭhaṃ; viññātanti manasā viññātanti—idha diṭṭha­suta­muta­viñ­ñā­tesu.

Piyarūpesu hemakāti kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaṃ loke … pe … ghānaṃ loke … jivhā loke … kāyo loke … mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddā loke … gandhā loke … rasā loke … phoṭṭhabbā loke … dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; cakkhuviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ghānaviññāṇaṃ loke … jivhāviññāṇaṃ loke … kāyaviññāṇaṃ loke … manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, cak­khu­samphasso loke … sotasamphasso loke … ghānasamphasso loke … jivhāsamphasso loke … kāyasamphasso loke … manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; cak­khu­samphas­sajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ … sota­samphas­sajā vedanā … ghāna­samphas­sajā vedanā … jivhā­samphas­sajā vedanā … kāya­samphas­sajā vedanā … mano­samphas­sajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpasaññā loke … saddasaññā loke … gandhasaññā loke … rasasaññā loke … ­phoṭṭhab­ba­saññā loke … dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpasañcetanā loke … saddasañcetanā loke … gandha­sañ­cetanā loke … rasasañcetanā loke … ­phoṭṭhab­ba­sañ­cetanā loke … dhamma­sañ­cetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpataṇhā loke … saddataṇhā loke … gandhataṇhā loke … rasataṇhā loke … ­phoṭṭhab­ba­taṇhā loke … dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpavitakko loke … saddavitakko loke … gandhavitakko loke … rasavitakko loke … ­phoṭṭhab­ba­vitakko loke … dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddavicāro loke … gandhavicāro loke … rasavicāro loke … ­phoṭṭhab­ba­vicāro loke … dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpanti—piyarūpesu hemaka.

Chanda­rāga­vinoda­nanti. Chandarāgoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ. Chanda­rāga­vinoda­nanti ­chanda­rāgap­pahānaṃ ­chanda­rāga­vū­pasa­maṃ ­chanda­rāga­paṭi­nissag­gaṃ ­chanda­rāga­pa­ṭippas­sad­dhaṃ amataṃ nibbānanti—­chanda­rāga­vinoda­naṃ.

Nib­bā­na­pada­maccutanti nibbānapadaṃ tāṇapadaṃ leṇapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ. Accutanti niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avi­pari­ṇāma­dhammanti—nib­bā­na­pada­maccutaṃ. Tenāha bhagavā—

“Idha diṭṭha­suta­muta­viñ­ñā­tesu,
Piyarūpesu hemaka;
Chanda­rāga­vinoda­naṃ,
Nib­bā­na­pada­maccutan”ti.

Etadaññāya ye satā,
diṭṭha­dhammā­bhi­nibbutā;
Upasantā ca te sadā,
tiṇṇā loke visattikaṃ. (4)

Etadaññāya ye satāti. Etanti amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabba­saṅ­khā­ra­sama­tho sabbū­padhipa­ṭi­nissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Aññāyāti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. “Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … “sabbe dhammā anattā”ti … pe … “yaṃ kiñci samuda­ya­dhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Yeti arahanto khīṇāsavā. Satāti catūhi kāraṇehi satā—kāye kāyānupas­sanā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvitattā satā … pe … te vuccanti satāti—etadaññāya ye satā.

Diṭṭha­dhammā­bhi­nibbutāti. Diṭṭhadhammāti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā ­vibhā­vi­ta­dhammā. “Sabbe saṅkhārā aniccā”ti diṭṭhadhammā … pe … “yaṃ kiñci samuda­ya­dhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā ­vibhā­vi­ta­dhammā. Abhinibbutāti rāgassa nibbāpitattā nibbutā, dosassa nibbāpitattā nibbutā, mohassa nibbāpitattā nibbutā, kodhassa … pe … upanāhassa … sabbā­kusa­lābhi­saṅ­khā­rā­naṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippas­sad­dhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippas­sad­dhāti— diṭṭha­dhammā­bhi­nibbutā.

Upasantā ca te sadāti. Upasantāti rāgassa upasamitattā nibbāpitattā upasantā … pe … dosassa … mohassa … kodhassa … upanāhassa … pe … sabbā­kusa­lābhi­saṅ­khā­rā­naṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippas­sad­dhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippas­sad­dhāti upasantā. Teti arahanto khīṇāsavā. Sadāti sadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhā­nu­poṅkhaṃ udakūmikajātaṃ avīci­santa­ti­sahitaṃ phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandheti—upasantā ca te sadā.

Tiṇṇā loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā … pe … visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke … pe … āyatanaloke. Tiṇṇā loke visattikanti loke vesā visattikā loke vetaṃ visattikaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nitthiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti—tiṇṇā loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā—

“Etadaññāya ye satā,
diṭṭha­dhammā­bhi­nibbutā;
Upasantā ca te sadā,
tiṇṇā loke visattikan”ti.

Saha gāthā­pari­yosānā … pe … satthā me, bhante, bhagavā, sāvako­ha­masmīti.

Hema­ka­māṇa­va­pucchā­niddeso aṭṭhamo.