Rājā āha—“bhante nāgasena, kiṃ tumhe atītassa dukkhassa pahānāya vāyamathā”ti? “Na hi, mahārājā”ti. “Kiṃ pana, bhante, anāgatassa dukkhassa pahānāya vāyamathā”ti? “Na hi, mahārājā”ti. “Kiṃ pana paccuppannassa dukkhassa pahānāya vāyamathā”ti? “Na hi, mahārājā”ti. “Yadi tumhe na atītassa dukkhassa pahānāya vāyamatha, na anāgatassa dukkhassa pahānāya vāyamatha, na paccuppannassa dukkhassa pahānāya vāyamatha, atha kimatthāya vāyamathā”ti. Thero āha—“‘kinti, mahārāja, idañca dukkhaṃ nirujjheyya, aññañca dukkhaṃ nuppajjeyyā’ti etadatthāya vāyamāmā”ti.

“Atthi pana te, bhante nāgasena, anāgataṃ dukkhan”ti? “Natthi, mahārājā”ti. “Tumhe kho, bhante nāgasena, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṃ anāgatānaṃ dukkhānaṃ pahānāya vāyamathā”ti? “Atthi pana te, mahārāja, keci paṭirājāno paccatthikā paccāmittā paccupaṭṭhitā hontī”ti? “Āma, bhante, atthī”ti. “Kiṃ nu kho, mahārāja, tadā tumhe parikhaṃ khaṇāpeyyātha, pākāraṃ cināpeyyātha gopuraṃ kārāpeyyātha, aṭṭālakaṃ kārāpeyyātha, dhaññaṃ atiha­rāpeyyā­thā”ti? “Na hi, bhante, paṭikacceva taṃ paṭiyattaṃ hotī”ti. “Kiṃ tumhe, mahārāja, tadā hatthismiṃ sikkheyyātha, assasmiṃ sikkheyyātha, rathasmiṃ sikkheyyātha, dhanusmiṃ sikkheyyātha, tharusmiṃ sikkheyyāthā”ti? “Na hi, bhante, paṭikacceva taṃ sikkhitaṃ hotī”ti. “Kissatthāyā”ti? “Anāgatānaṃ, bhante, bhayānaṃ paṭi­bā­hanat­thāyā”ti. “Kiṃ nu kho, mahārāja, atthi anāgataṃ bhayan”ti? “Natthi, bhante”ti. “Tumhe ca kho, mahārāja, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṃ anāgatānaṃ bhayānaṃ paṭi­bā­hanat­thāya paṭiyādethā”ti.

“Bhiyyo opammaṃ karohī”ti. “Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadā tvaṃ pipāsito bhaveyyāsi, tadā tvaṃ udapānaṃ khaṇāpeyyāsi, pokkharaṇiṃ khaṇāpeyyāsi, taḷākaṃ khaṇāpeyyāsi ‘pānīyaṃ pivissāmī’”ti? “Na hi, bhante, paṭikacceva taṃ paṭiyattaṃ hotī”ti. “Kissatthāyā”ti? “Anāgatānaṃ, bhante, pipāsānaṃ paṭi­bā­hanat­thāya paṭiyattaṃ hotī”ti. “Atthi pana, mahārāja, anāgatā pipāsā”ti? “Natthi, bhante”ti. “Tumhe kho, mahārāja, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṃ anāgatānaṃ pipāsānaṃ paṭi­bā­hanat­thāya taṃ paṭiyādethā”ti.

“Bhiyyo opammaṃ karohī”ti. “Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadā tvaṃ bubhukkhito bhaveyyāsi, tadā tvaṃ khettaṃ kasāpeyyāsi, sāliṃ vapāpeyyāsi ‘bhattaṃ bhuñjissāmī’”ti? “Na hi, bhante, paṭikacceva taṃ paṭiyattaṃ hotī”ti. “Kissatthāyā”ti. “Anāgatānaṃ, bhante, bubhukkhānaṃ paṭi­bā­hanat­thāyā”ti. “Atthi pana, mahārāja, anāgatā bubhukkhā”ti? “Natthi, bhante”ti. “Tumhe kho, mahārāja, atipaṇḍitā, ye tumhe asantānaṃ anāgatānaṃ bubhukkhānaṃ paṭi­bā­hanat­thāya paṭiyādethā”ti.

“Kallosi, bhante nāgasenā”ti.

Duk­khap­pahā­na­vāyama­pañho tatiyo.