Atha kho milindo rājā katāvakāso nipacca garuno pāde sirasi añjaliṃ katvā etadavoca—“bhante nāgasena, ime titthiyā evaṃ bhaṇanti—‘yadi buddho pūjaṃ sādiyati, na parinibbuto buddho saṃyutto lokena antobhaviko lokasmiṃ lokasādhāraṇo, tasmā tassa kato adhikāro avañjho bhavati saphalo. Yadi parinibbuto visaṃyutto lokena nissaṭo sabbabhavehi, tassa pūjā nuppajjati, parinibbuto na kiñci sādiyati, asādiyantassa kato adhikāro vañjho bhavati aphalo’ti ubhato koṭiko eso pañho, neso visayo appatta­māna­sānaṃ, mahantānaṃ yeveso visayo, bhindetaṃ diṭṭhijālaṃ ekaṃse ṭhapaya, taveso pañho anuppatto, anāgatānaṃ jinaputtānaṃ cakkhuṃ dehi ­paravā­da­nig­ga­hāyā”ti.

Thero āha—“parinibbuto, mahārāja, bhagavā, na ca bhagavā pūjaṃ sādiyati, bodhimūleyeva tathāgatassa sādiyanā pahīnā, kiṃ pana anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa. Bhāsitampetaṃ, mahārāja, therena sāriputtena dhamma­senā­patinā—

‘Pūjiyantā asamasamā,
sadevamānusehi te;
Na sādiyanti sakkāraṃ,
buddhānaṃ esa dhammatā’”ti.

Rājā āha—“bhante nāgasena, putto vā pituno vaṇṇaṃ bhāsati, pitā vā puttassa vaṇṇaṃ bhāsati, na cetaṃ kāraṇaṃ paravādānaṃ niggahāya, pasādap­pakāsa­naṃ nāmetaṃ, iṅgha me tvaṃ tattha kāraṇaṃ sammā brūhi sakavādassa patiṭṭhāpanāya diṭṭhi­jāla­vini­ve­ṭhanāyā”ti.

Thero āha—“parinibbuto, mahārāja, bhagavā, na ca bhagavā pūjaṃ sādiyati, asādiyan­tas­seva tathāgatassa devamanussā dhāturatanaṃ vatthuṃ karitvā tathāgatassa ñāṇa­ratanā­ramma­ṇena sammā­paṭi­pattiṃ sevantā tisso sampattiyo paṭilabhanti.

Yathā, mahārāja, mahati­mahā­aggik­khan­dho pajjalitvā nibbāyeyya, api nu kho so, mahārāja, mahā­aggik­khan­dho sādiyati tiṇakaṭ­ṭhu­pādā­nan”ti? “Jalamānopi so, bhante, mahā­aggik­khan­dho tiṇakaṭ­ṭhu­pādā­naṃ na sādiyati, kiṃ pana nibbuto upasanto acetano sādiya”ti? “Tasmiṃ pana, mahārāja, aggikkhandhe uparate upasante loke aggi suñño hotī”ti. “Na hi, bhante, kaṭṭhaṃ aggissa vatthu hoti upādānaṃ, ye keci manussā aggikāmā, te attano thā­mabala­vīri­yena pac­cat­ta­purisa­kārena kaṭṭhaṃ manthayitvā aggiṃ nibbattetvā tena agginā aggikaraṇīyāni kammāni karontī”ti. “Tena hi, mahārāja, titthiyānaṃ vacanaṃ micchā bhavati ‘asādiyantassa kato adhikāro vañjho bhavati aphalo’ti.

Yathā, mahārāja, mahati­mahā­aggik­khan­dho pajjali; evameva bhagavā dasasahassiyā lokadhātuyā buddhasiriyā pajjali. Yathā, mahārāja, mahati­mahā­aggik­khan­dho pajjalitvā nibbuto; evameva bhagavā dasasahassiyā lokadhātuyā buddhasiriyā pajjalitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto. Yathā, mahārāja, nibbuto aggikkhandho tiṇakaṭ­ṭhu­pādā­naṃ na sādiyati; evameva kho lokahitassa sādiyanā pahīnā upasantā. Yathā, mahārāja, manussā nibbute aggikkhandhe anupādāne attano thā­mabala­vīri­yena pac­cat­ta­purisa­kārena kaṭṭhaṃ manthayitvā aggiṃ nibbattetvā tena agginā aggikaraṇīyāni kammāni karonti; evameva kho devamanussā tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva dhāturatanaṃ vatthuṃ karitvā tathāgatassa ñāṇa­ratanā­ramma­ṇena sammā­paṭi­pattiṃ sevantā tisso sampattiyo paṭilabhanti, imināpi, mahārāja, kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphalo.

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi yena kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphalo. Yathā, mahārāja, mahatimahāvāto vāyitvā uparameyya, api nu kho so, mahārāja, uparato vāto sādiyati puna nibbattāpanan”ti? “Na hi, bhante, uparatassa vātassa ābhogo vā manasikāro vā puna nibbattāpanāya”. “Kiṃkāraṇaṃ”? “Acetanā sā vāyodhātū”ti. “Api nu tassa, mahārāja, uparatassa vātassa vātoti samaññā apagacchatī”ti? “Na hi, bhante, tāla­vaṇṭa­vi­dhūpa­nāni vātassa uppattiyā paccayā, ye keci manussā uṇhābhitattā pari­ḷāha­pari­pīḷitā, te tālavaṇṭena vā vidhūpanena vā attano thā­mabala­vīri­yena pac­cat­ta­purisa­kārena taṃ nibbattetvā tena vātena uṇhaṃ nibbāpenti pariḷāhaṃ vūpasamentī”ti. “Tena hi, mahārāja, titthiyānaṃ vacanaṃ micchā bhavati ‘asādiyantassa kato adhikāro vañjho bhavati aphalo’ti.

Yathā, mahārāja, mahatimahāvāto vāyi; evameva bhagavā dasasahassiyā lokadhātuyā sītala­madhu­ra­santa­su­khuma­mettā­vātena upavāyi. Yathā, mahārāja, mahatimahāvāto vāyitvā uparato; evameva bhagavā sītala­madhu­ra­santa­su­khuma­mettā­vātena upavāyitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto. Yathā, mahārāja, uparato vāto puna nibbattāpanaṃ na sādiyati; evameva lokahitassa sādiyanā pahīnā upasantā. Yathā, mahārāja, te manussā uṇhābhitattā pari­ḷāha­pari­pīḷitā; evameva devamanussā tividhag­gi­santā­pa­pari­ḷāha­pari­pīḷitā. Yathā tāla­vaṇṭa­vi­dhūpa­nāni vātassa nibbattiyā paccayā honti; evameva tathāgatassa dhātu ca ñāṇaratanañca paccayo hoti tissannaṃ sampattīnaṃ paṭilābhāya. Yathā manussā uṇhābhitattā pari­ḷāha­pari­pīḷitā tālavaṇṭena vā vidhūpanena vā vātaṃ nibbattetvā uṇhaṃ nibbāpenti pariḷāhaṃ vūpasamenti; evameva devamanussā tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva dhātuñca ñāṇaratanañca pūjetvā kusalaṃ nibbattetvā tena kusalena tividhag­gi­santā­pa­pari­ḷāhaṃ nibbāpenti vūpasamenti. Imināpi, mahārāja, kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphaloti.

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi paravādānaṃ niggahāya. Yathā, mahārāja, puriso bheriṃ ākoṭetvā saddaṃ nibbatteyya, yo so bherisaddo purisena nibbattito, so saddo antaradhāyeyya, api nu kho so, mahārāja, saddo sādiyati puna nibbattāpanan”ti? “Na hi, bhante, antarahito so saddo, natthi tassa puna uppādāya ābhogo vā manasikāro vā, sakiṃ nibbatte bherisadde antarahite so bherisaddo samucchinno hoti. Bherī pana, bhante, paccayo hoti saddassa nibbattiyā, atha puriso paccaye sati attajena vāyāmena bheriṃ akoṭetvā saddaṃ nibbattetī”ti.

“Evameva kho, mahārāja, bhagavā sīlasamā­dhi­paññā­vimutti­vimutti­ñāṇadas­sana­pari­bhāvi­taṃ dhāturatanañca dhammañca vinayañca anusiṭṭhañca satthāraṃ ṭhapayitvā sayaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto, na ca parinibbute bhagavati sampattilābho upacchinno hoti, bhava­duk­kha­paṭi­pīḷitā sattā dhāturatanañca dhammañca vinayañca anusiṭṭhañca paccayaṃ karitvā sampattikāmā sampattiyo paṭilabhanti, imināpi, mahārāja, kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphaloti.

Diṭṭhañcetaṃ, mahārāja, bhagavatā anāga­ta­maddhā­naṃ. Kathitañca bhaṇitañca ācikkhitañca ‘siyā kho panānanda, tumhākaṃ evamassa atītasatthukaṃ pāvacanaṃ natthi no satthāti, na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ, yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’ti. Parinibbutassa tathāgatassa asādiyantassa kato adhikāro vañjho bhavati aphaloti, taṃ tesaṃ titthiyānaṃ vacanaṃ micchā abhūtaṃ vitathaṃ alikaṃ viruddhaṃ viparītaṃ dukkhadāyakaṃ dukkhavipākaṃ apāya­gamanī­yanti.

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi yena kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphalo. Sādiyati nu kho, mahārāja, ayaṃ mahāpathavī ‘sabbabījāni mayi saṃviruhantū’”ti? “Na hi, bhante”ti. “Kissa pana tāni, mahārāja, bījāni asādiyantiyā mahāpathaviyā saṃviruhitvā daḷha­mūla­jaṭāpa­tiṭ­ṭhitā khan­dha­sāra­sā­khā­pari­vitthiṇṇā pup­phaphala­dharā hontī”ti? “Asādiyantīpi, bhante, mahāpathavī tesaṃ bījānaṃ vatthu hoti paccayaṃ deti viruhanāya, tāni bījāni taṃ vatthuṃ nissāya tena paccayena saṃviruhitvā daḷha­mūla­jaṭāpa­tiṭ­ṭhitā khan­dha­sāra­sā­khā­pari­vitthiṇṇā pup­phaphala­dharā hontī”ti. “Tena hi, mahārāja, titthiyā sake vāde naṭṭhā honti hatā viruddhā, sace te bhaṇanti—‘asādiyantassa kato adhikāro vañjho bhavati aphalo’ti.

Yathā, mahārāja, mahāpathavī, evaṃ tathāgato arahaṃ sammāsambuddho. Yathā, mahārāja, mahāpathavī na kiñci sādiyati, evaṃ tathāgato na kiñci sādiyati. Yathā, mahārāja, tāni bījāni pathaviṃ nissāya saṃviruhitvā daḷha­mūla­jaṭāpa­tiṭ­ṭhitā khan­dha­sāra­sā­khā­pari­vitthiṇṇā pup­phaphala­dharā honti, evaṃ devamanussā tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva dhātuñca ñāṇaratanañca nissāya daḷ­ha­kusa­la­mū­lapatiṭ­ṭhitā samā­dhik­khan­dha­dhamma­sārasī­la­sā­khā­pari­vitthiṇṇā vimutti­puppha­sāmañ­ña­phala­dharā honti, imināpi, mahārāja, kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphaloti.

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi yena kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphalo. Sādiyanti nu kho, mahārāja, ime oṭṭhā goṇā gadrabhā ajā pasū manussā antokucchismiṃ kimikulānaṃ sambhavan”ti? “Na hi, bhante”ti. “Kissa pana te, mahārāja, kimayo tesaṃ asādiyantānaṃ antokucchismiṃ sambhavitvā bahuputtanattā vepullataṃ pāpuṇantī”ti? “Pāpassa, bhante, kammassa balavatāya asādiyan­tā­naṃ­yeva tesaṃ sattānaṃ antokucchismiṃ kimayo sambhavitvā bahuputtanattā vepullataṃ pāpuṇantī”ti. “Evameva kho, mahārāja, tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva dhātussa ca ñāṇārammaṇassa ca balavatāya tathāgate kato adhikāro avañjho bhavati saphaloti.

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi yena kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphalo. Sādiyanti nu kho, mahārāja, ime manussā ime aṭṭhanavuti rogā kāye nibbattantū”ti? “Na hi, bhante”ti. “Kissa pana te, mahārāja, rogā asādiyantānaṃ kāye nipatantī”ti? “Pubbe katena, bhante, duccaritenā”ti. “Yadi, mahārāja, pubbe kataṃ akusalaṃ idha vedanīyaṃ hoti, tena hi, mahārāja, pubbe katampi idha katampi kusalākusalaṃ kammaṃ avañjhaṃ bhavati saphalanti. Imināpi, mahārāja, kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphaloti.

Sutapubbaṃ pana tayā, mahārāja, nandako nāma yakkho theraṃ sāriputtaṃ āsādayitvā pathaviṃ paviṭṭho”ti? “Āma, bhante, suyyati, loke pākaṭo eso”ti. “Api nu kho, mahārāja, thero sāriputto sādiyi nandakassa yakkhassa mahā­patha­vi­gilanan”ti. “Ubbattiyantepi, bhante, sadevake loke patamānepi chamāyaṃ candimasūriye vikirantepi sineru­pabba­ta­rāje thero sāriputto na parassa dukkhaṃ sādiyeyya. Taṃ kissa hetu? Yena hetunā thero sāriputto kujjheyya vā dusseyya vā, so hetu therassa sāriputtassa samūhato samucchinno, hetuno samug­ghāti­tattā, bhante, thero sāriputto jīvitahārakepi kopaṃ na kareyyā”ti. “Yadi, mahārāja, thero sāriputto nandakassa yakkhassa pathavigilanaṃ na sādiyi, kissa pana nandako yakkho pathaviṃ paviṭṭho”ti? “Akusalassa, bhante, kammassa balavatāyā”ti. “Yadi, mahārāja, akusalassa kammassa balavatāya nandako yakkho pathaviṃ paviṭṭho, asādiyan­tas­sāpi kato aparādho avañjho bhavati saphalo. Tena hi, mahārāja, akusalassapi kammassa balavatāya asādiyantassa kato adhikāro avañjho bhavati saphaloti. Imināpi, mahārāja, kāraṇena tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphaloti.

Kati nu kho te, mahārāja, manussā, ye etarahi mahāpathaviṃ paviṭṭhā, atthi te tattha savaṇan”ti? “Āma, bhante, suyyatī”ti. “Iṅgha tvaṃ, mahārāja, sāvehī”ti? “Ciñcamāṇavikā, bhante, suppabuddho ca sakko, devadatto ca thero, nandako ca yakkho, nando ca māṇavakoti. Sutametaṃ, bhante, ime pañca janā mahāpathaviṃ paviṭṭhā”ti. “Kismiṃ te, mahārāja, aparaddhā”ti? “Bhagavati ca, bhante, sāvakesu cā”ti. “Api nu kho, mahārāja, bhagavā vā sāvakā vā sādiyiṃsu imesaṃ mahā­patha­vipa­visanan”ti? “Na hi, bhante”ti. “Tena hi, mahārāja, tathāgatassa parinibbutassa asādiyan­tas­seva kato adhikāro avañjho bhavati saphalo”ti. “Suviññāpito, bhante nāgasena, pañho gambhīro uttānīkato, guyhaṃ vidaṃsitaṃ, gaṇṭhi bhinno, gahanaṃ agahanaṃ kataṃ, naṭṭhā paravādā, bhaggā kudiṭṭhī, nippabhā jātā kutitthiyā, tvaṃ gaṇivara­pavara­māsajjā”ti.

Katādhikā­ra­sa­pha­la­pañho paṭhamo.