“Bhante nāgasena, buddho sabbaññū”ti? “Āma, mahārāja, bhagavā sabbaññū, na ca bhagavato satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ, āvajja­na­paṭi­baddhaṃ bhagavato sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ, āvajjitvā yadicchakaṃ jānātī”ti. “Tena hi, bhante nāgasena, buddho asabbaññūti. Yadi tassa pariyesanāya sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ hotī”ti. “Vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ aḍḍhacūḷañca vāhā vīhi­sattam­baṇāni dve ca tumbā ekac­charāk­khaṇe pavat­ta­cittassa ettakā vīhī lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyuṃ?

Tatrime sattavidhā cittā pavattanti—ye te, mahārāja, sarāgā sadosā samohā sakilesā abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tesaṃ taṃ cittaṃ garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Abhāvitattā cittassa. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa vitatassa visālassa vitthiṇṇassa saṃ­sibbi­ta­vi­sibbi­tassa sākhā­jaṭā­jaṭitassa ākaḍ­ḍhi­yantassa garukaṃ hoti āgamanaṃ dandhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Saṃ­sibbi­ta­vi­sibbi­tattā sākhānaṃ. Evameva kho, mahārāja, ye te sarāgā sadosā samohā sakilesā abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tesaṃ taṃ cittaṃ garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Saṃ­sibbi­ta­vi­sibbi­tattā kilesehi, idaṃ paṭhamaṃ cittaṃ.

Tatridaṃ dutiyaṃ cittaṃ ­vibhat­ta­mā­pajjati—ye te, mahārāja, sotāpannā pihitāpāyā diṭṭhippattā viñ­ñā­ta­satthu­sāsanā, tesaṃ taṃ cittaṃ tīsu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati. Uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Tīsu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa tipabba­gaṇṭhi­pari­suddhassa upari sākhā­jaṭā­jaṭitassa ākaḍ­ḍhi­yantassa yāva tipabbaṃ tāva lahukaṃ eti, tato upari thaddhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Heṭṭhā parisuddhattā upari sākhā­jaṭā­jaṭitattā. Evameva kho, mahārāja, ye te sotāpannā pihitāpāyā diṭṭhippattā viñ­ñā­ta­satthu­sāsanā, tesaṃ taṃ cittaṃ tīsu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Tīsu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā, idaṃ dutiyaṃ cittaṃ.

Tatridaṃ tatiyaṃ cittaṃ ­vibhat­ta­mā­pajjati—ye te, mahārāja, sakadāgāmino, yesaṃ rāgadosamohā tanubhūtā, tesaṃ taṃ cittaṃ pañcasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Pañcasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa pañca­pabba­gaṇṭhi­pari­suddhassa upari sākhā­jaṭā­jaṭitassa ākaḍ­ḍhi­yantassa yāva pañcapabbaṃ tāva lahukaṃ eti, tato upari thaddhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Heṭṭhā parisuddhattā upari sākhā­jaṭā­jaṭitattā. Evameva kho, mahārāja, ye te sakadāgāmino, yesaṃ rāgadosamohā tanubhūtā, tesaṃ taṃ cittaṃ pañcasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Pañcasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā, idaṃ tatiyaṃ cittaṃ.

Tatridaṃ catutthaṃ cittaṃ ­vibhat­ta­mā­pajjati—ye te, mahārāja, anāgāmino, yesaṃ pañ­co­rambhā­giyāni saṃyojanāni pahīnāni, tesaṃ taṃ cittaṃ dasasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Dasasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa dasa­pabba­gaṇṭhi­pari­suddhassa upari sākhā­jaṭā­jaṭitassa ākaḍ­ḍhi­yantassa yāva dasapabbaṃ tāva lahukaṃ eti, tato upari thaddhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Heṭṭhā parisuddhattā upari sākhā­jaṭā­jaṭitattā. Evameva kho, mahārāja, ye te anāgāmino, yesaṃ pañ­co­rambhā­giyāni saṃyojanāni pahīnāni, tesaṃ taṃ cittaṃ dasasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Dasasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā, idaṃ catutthaṃ cittaṃ.

Tatridaṃ pañcamaṃ cittaṃ ­vibhat­ta­mā­pajjati—ye te, mahārāja, arahanto khīṇāsavā dhotamalā vantakilesā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anup­patta­sadat­thā parik­khī­ṇa­bhavasaṃ­yojanā pat­tapaṭi­sam­bhidā sāvakabhūmīsu parisuddhā, tesaṃ taṃ cittaṃ sāvakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, pac­ce­ka­buddha­bhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sāvakavisaye, aparisuddhattā pac­ce­ka­buddha­visaye. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa sabba­pabba­gaṇṭhi­pari­suddhassa ākaḍ­ḍhi­yantassa lahukaṃ hoti āgamanaṃ adandhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Sabba­pabba­gaṇṭhi­pari­suddhattā agahanattā vaṃsassa. Evameva kho, mahārāja, ye te arahanto khīṇāsavā dhotamalā vantakilesā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anup­patta­sadat­thā parik­khī­ṇa­bhavasaṃ­yojanā pat­tapaṭi­sam­bhidā sāvakabhūmīsu parisuddhā, tesaṃ taṃ cittaṃ sāvakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, pac­ce­ka­buddha­bhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sāvakavisaye, aparisuddhattā pac­ce­ka­buddha­visaye, idaṃ pañcamaṃ cittaṃ.

Tatridaṃ chaṭṭhaṃ cittaṃ ­vibhat­ta­mā­pajjati—ye te, mahārāja, paccekabuddhā sayambhuno anācariyakā ekacārino khag­ga­visāṇa­kappā sakavisaye pari­suddha­vimala­cittā, tesaṃ taṃ cittaṃ sakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, sabbañ­ñu­buddha­bhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sakavisaye mahantattā sabbañ­ñu­buddha­visayassa. Yathā, mahārāja, puriso sakavisayaṃ parittaṃ nadiṃ rattimpi divāpi yadicchakaṃ acchambhito otareyya, atha parato mahāsamuddaṃ gambhīraṃ vitthataṃ agādhamapāraṃ disvā bhāyeyya, dandhāyeyya na visaheyya otarituṃ. Kiṃ kāraṇā? Tiṇṇattā sakavisayassa, mahantattā ca mahāsamuddassa. Evameva kho, mahārāja, ye te paccekabuddhā sayambhuno anācariyakā ekacārino khag­ga­visāṇa­kappā sakavisaye pari­suddha­vimala­cittā, tesaṃ taṃ cittaṃ sakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, sabbañ­ñu­buddha­bhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sakavisaye mahantattā sabbañ­ñu­buddha­visayassa, idaṃ chaṭṭhaṃ cittaṃ.

Tatridaṃ sattamaṃ cittaṃ ­vibhat­ta­mā­pajjati—ye te, mahārāja, sammāsambuddhā sabbaññuno dasabaladharā catu­ve­sāraj­ja­vi­sāradā aṭṭhārasahi buddhadhammehi samannāgatā anantajinā anāvaraṇañāṇā, tesaṃ taṃ cittaṃ sabbattha lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Sabbattha parisuddhattā. Api nu kho, mahārāja, nārācassa sudhotassa vimalassa niggaṇṭhissa sukhuma­dhārassa ajimhassa avaṅkassa akuṭilassa daḷha­cāpa­sa­mārūḷ­hassa khomasukhume vā kappāsasukhume vā kambalasukhume vā balava­nipāti­tassa dandhāyitattaṃ vā lagganaṃ vā hotī”ti? “Na hi, bhante”. “Kiṃ kāraṇā? Sukhumattā vatthānaṃ sudhotattā nārācassa nipātassa ca balavattāti; evameva kho, mahārāja, ye te sammāsambuddhā sabbaññuno dasabaladharā catu­ve­sāraj­ja­vi­sāradā aṭṭhārasahi buddhadhammehi samannāgatā anantajinā anāvaraṇañāṇā, tesaṃ taṃ cittaṃ sabbattha lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Sabbattha parisuddhattā, idaṃ sattamaṃ cittaṃ.

Tatra, mahārāja, yadidaṃ sabbañ­ñu­buddhā­naṃ cittaṃ, taṃ channampi cittānaṃ gaṇanaṃ atikkamitvā asaṅkhyeyyena guṇena parisuddhañca lahukañca. Yasmā ca bhagavato cittaṃ parisuddhañca lahukañca, tasmā, mahārāja, bhagavā yamaka­pāṭi­hīraṃ dasseti. Yamakapāṭihīre, mahārāja, ñātabbaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ cittaṃ evaṃ lahupari­vattanti, na tattha sakkā uttariṃ kāraṇaṃ vattuṃ, tepi, mahārāja, pāṭihīrā sabbañ­ñu­buddhā­naṃ cittaṃ upādāya gaṇanampi saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upenti, āvajja­na­paṭi­baddhaṃ, mahārāja, bhagavato sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ, āvajjetvā yadicchakaṃ jānāti.

Yathā, mahārāja, puriso hatthe ṭhapitaṃ yaṃ kiñci dutiye hatthe ṭhapeyya vivaṭena mukhena vācaṃ nicchāreyya, mukhagataṃ bhojanaṃ gileyya, ummīletvā vā nimīleyya, nimīletvā vā ummīleyya, samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, cirataraṃ etaṃ, mahārāja, lahutaraṃ bhagavato sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ, lahutaraṃ āvajjanaṃ, āvajjetvā yadicchakaṃ jānāti, āvajja­na­vikala­matta­kena na tāvatā buddhā bhagavanto asabbaññuno nāma hontī”ti.

“Āvajjanampi, bhante nāgasena, pariyesanāya kātabbaṃ, iṅgha maṃ tattha kāraṇena saññāpehī”ti. “Yathā, mahārāja, purisassa aḍḍhassa mahaddhanassa mahābhogassa pahūta­jāta­rūpa­rajatassa pahūta­vit­tūpaka­ra­ṇassa pahūta­dhana­dhaññassa sāli­vīhi­yava­taṇḍu­la­tila­muggamā­sa­pubbaṇ­ṇāparaṇ­ṇa­sappi­tela­navanī­ta­khīra­dadhi­madhu­guḷa­phāṇitā ca kha­ḷopi­kumbhi­pīṭha­ra­koṭṭha­bhāja­na­gatā bhaveyyuṃ, tassa ca purisassa pāhunako āgaccheyya bhattāraho bhattā­bhi­kaṅ­khī, tassa ca gehe yaṃ randhaṃ bhojanaṃ, taṃ pariniṭṭhitaṃ bhaveyya, kumbhito taṇḍule nīharitvā bhojanaṃ randheyya, api ca kho so, mahārāja, tāvatakena ­bhoja­na­vekal­la­matta­kena adhano nāma kapaṇo nāma bhaveyyā”ti? “Na hi, bhante, cakka­vatti­rañño gharepi, bhante, akāle ­bhoja­na­vekal­laṃ hoti, kiṃ pana gahapatikassā”ti? “Evameva kho, mahārāja, tathāgatassa āvajja­na­vikala­mattakaṃ sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ āvajjetvā yadicchakaṃ jānāti.

Yathā vā pana, mahārāja, rukkho assa phalito oṇatavinato piṇḍi­bhāra­bharito, na kiñci tattha patitaṃ phalaṃ bhaveyya, api nu kho so, mahārāja, rukkho tāvatakena patita­phala­vekal­la­matta­kena aphalo nāma bhaveyyā”ti? “Na hi, bhante, patana­paṭi­baddhāni tāni rukkhaphalāni, patite yadicchakaṃ labhatī”ti. “Evameva kho, mahārāja, tathāgatassa āvajja­na­paṭi­baddhaṃ sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ āvajjetvā yadicchakaṃ jānātī”ti.

“Bhante nāgasena, āvajjetvā āvajjetvā buddho yadicchakaṃ jānātī”ti? “Āma, mahārāja, bhagavā āvajjetvā āvajjetvā yadicchakaṃ jānātīti.

Yathā, mahārāja, cakkavattī rājā yadā cakkaratanaṃ sarati ‘upetu me cakkaratanan’ti, sarite cakkaratanaṃ upeti; evameva kho, mahārāja, tathāgato āvajjetvā āvajjetvā yadicchakaṃ jānātī”ti. “Daḷhaṃ, bhante nāgasena, kāraṇaṃ, buddho sabbaññū, sampaṭicchāma buddho sabbaññū”ti.

Buddha­sabbañ­ñu­bhāva­pañho dutiyo.