Atha kho milindo rājā yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho milindo rājā ñātukāmo sotukāmo dhāretukāmo ñāṇālokaṃ daṭṭhukāmo aññāṇaṃ bhinditukāmo ñāṇālokaṃ uppādetukāmo avij­jandha­kā­raṃ nāsetukāmo adhimattaṃ dhitiñca ussāhañca satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca—“bhante nāgasena, kiṃ pana buddho tayā diṭṭho”ti. “Na hi, mahārājā”ti. “Kiṃ pana te ācariyehi buddho diṭṭho”ti? “Na hi, mahārājā”ti. “Bhante nāgasena, na kira tayā buddho diṭṭho, nāpi kira te ācariyehi buddho diṭṭho. Tena hi, bhante nāgasena, natthi buddho, na hettha buddho paññāyatī”ti.

“Atthi pana te, mahārāja, pubbakā khattiyā, ye te tava khat­tiya­vaṃsassa pubbaṅgamā”ti? “Āma, bhante. Ko saṃsayo, atthi pubbakā khattiyā, ye mama khat­tiya­vaṃsassa pubbaṅgamā”ti. “Diṭṭhapubbā tayā, mahārāja, pubbakā khattiyā”ti? “Na hi, bhante”ti. “Ye pana taṃ, mahārāja, anusāsanti purohitā senāpatino akkhadassā mahāmattā, tehi pubbakā khattiyā diṭṭhapubbā”ti? “Na hi, bhante”ti. “Yadi pana te, mahārāja, pubbakā khattiyā na diṭṭhā, nāpi kira te anusāsakehi pubbakā khattiyā diṭṭhā, tena hi natthi pubbakā khattiyā, na hettha pubbakā khattiyā paññāyantī”ti.

“Dissanti, bhante nāgasena, pubbakānaṃ khattiyānaṃ anubhūtāni pari­bhoga­bhaṇḍāni. Seyyathidaṃ—setacchattaṃ uṇhīsaṃ pādukā vālabījanī khaggaratanaṃ mahārahāni ca sayanāni. Yehi mayaṃ jāneyyāma saddaheyyāma ‘atthi pubbakā khattiyā’”ti. “Evameva kho, mahārāja, mayampetaṃ bhagavantaṃ jāneyyāma saddaheyyāma. Atthi taṃ kāraṇaṃ, yena mayaṃ kāraṇena jāneyyāma saddaheyyāma ‘atthi so bhagavā’ti. Katamaṃ taṃ kāraṇaṃ? Atthi kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammā­sambud­dhena anubhūtāni pari­bhoga­bhaṇḍāni. Seyyathidaṃ—cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, yehi sadevako loko jānāti saddahati ‘atthi so bhagavā’ti. Iminā, mahārāja, kāraṇena iminā hetunā iminā nayena iminā anumānena ñātabbo ‘atthi so bhagavā’ti.

‘Bahū jane tārayitvā,
nibbuto upadhikkhaye;
Anumānena ñātabbaṃ,
atthi so dvipaduttamo’”ti.

“Bhante nāgasena, opammaṃ karohī”ti. “Yathā, mahārāja, nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ tāva samaṃ anunna­ta­ma­nonataṃ asak­kha­ra­pāsāṇaṃ nirupad­dava­manavaj­jaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ anuviloketvā yaṃ tattha visamaṃ, taṃ samaṃ kārāpetvā khāṇukaṇṭakaṃ visodhāpetvā tattha nagaraṃ māpeyya sobhanaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ ukkiṇṇa­pari­khā­pākāraṃ daḷha­gopuraṭ­ṭāla­koṭ­ṭakaṃ puthu­cac­cara­catuk­ka­sandhi­siṅghā­ṭakaṃ suci­samata­larāja­maggaṃ suvibhat­ta­antarā­paṇaṃ ārā­muyyāna­taḷāka­pok­kha­ra­ṇi­uda­pā­nasam­pannaṃ bahu­vidha­de­vaṭṭhā­nap­paṭimaṇ­ḍitaṃ sabba­dosa­vira­hitaṃ, so tasmiṃ nagare sabbathā vepullattaṃ patte aññaṃ desaṃ upagaccheyya, atha taṃ nagaraṃ aparena samayena iddhaṃ bhaveyya phītaṃ subhikkhaṃ khemaṃ samiddhaṃ sivaṃ anītikaṃ nirupaddavaṃ nānā­jana­samā­kulaṃ, puthū khattiyā brāhmaṇā vessā suddā hatthārohā assārohā rathikā pattikā dhanuggahā tharuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā vammino yodhino dāsikaputtā bhaṭiputtā mallakā gaṇakā āḷārikā sūdā kappakā nahāpakā cundā mālākārā suvaṇṇakārā sajjhukārā sīsakārā tipukārā lohakārā vaṭṭakārā ayokārā maṇikārā pesakārā kumbhakārā veṇukārā loṇakārā cammakārā rathakārā dantakārā rajjukārā kocchakārā suttakārā vilīvakārā dhanukārā jiyakārā usukārā cittakārā raṅgakārā rajakā tantavāyā tunnavāyā heraññikā dussikā gandhikā tiṇahārakā kaṭṭhahārakā bhatakā paṇṇikā phalikā mūlikā odanikā pūvikā macchikā maṃsikā majjikā naṭakā naccakā laṅghakā indajālikā vetālikā mallā chavaḍāhakā pupphachaḍḍakā venā nesādā gaṇikā lāsikā kumbhadāsiyo sakka­ya­vana­cī­navilātā ujjenakā bhārukacchakā kāsikosalā parantakā māgadhakā sāketakā soreyyakā pāveyyakā koṭum­baramā­thurakā alasan­da­kasmī­ra­gandhārā taṃ nagaraṃ vāsāya upagatā nānāvisayino janā navaṃ suvibhattaṃ adosa­manavaj­jaṃ ramaṇīyaṃ taṃ nagaraṃ passitvā anumānena jānanti ‘cheko vata bho so nagaravaḍḍhakī, yo imassa nagarassa māpetā’ti. Evameva kho, mahārāja, so bhagavā asamo asamasamo appaṭisamo asadiso atulo asaṅkhyeyyo appameyyo aparimeyyo amitaguṇo guṇa­pāramip­patto anantadhiti anantatejo anantavīriyo anantabalo buddha­bala­pāramiṃ gato sasenamāraṃ parājetvā diṭṭhijālaṃ padāletvā avijjaṃ khepetvā vijjaṃ uppādetvā dhammukkaṃ dhārayitvā sabbaññutaṃ pāpuṇitvā vijitasaṅgāmo dhammanagaraṃ māpesi.

Bhagavato kho, mahārāja, dhammanagaraṃ sīlapākāraṃ hiriparikhaṃ ñāṇad­vāra­koṭṭha­kaṃ vīriya­aṭ­ṭālakaṃ saddhāesikaṃ satidovārikaṃ paññāpāsādaṃ suttan­ta­cac­caraṃ abhi­dham­ma­siṅghā­ṭakaṃ vinaya­vi­niccha­yaṃ sati­paṭṭhā­na­vīthi­kaṃ, tassa kho pana, mahārāja, sati­paṭṭhā­na­vīthi­yaṃ evarūpā āpaṇā pasāritā honti. Seyyathidaṃ—pupphāpaṇaṃ gandhāpaṇaṃ phalāpaṇaṃ agadāpaṇaṃ osadhāpaṇaṃ amatāpaṇaṃ ratanāpaṇaṃ sabbāpaṇan”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato pupphāpaṇan”ti? “Atthi kho pana, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammā­sambud­dhena āramma­ṇa­vibhat­tiyo akkhātā. Seyyathidaṃ—aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ādīnavasaññā pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā sabbaloke anabhi­rati­saññā sabba­saṅ­khā­resu aniccasaññā ānāpānassati uddhumā­ta­ka­saññā vinīlakasaññā vipubbakasaññā vic­chidda­ka­saññā vik­khā­yi­ta­kasaññā ­vikkhit­ta­ka­saññā hata­vikkhit­ta­ka­saññā lohitakasaññā puḷavakasaññā aṭṭhikasaññā mettāsaññā karuṇāsaññā muditāsaññā upekkhāsaññā maraṇānussati kāyagatāsati, ime kho, mahārāja, buddhena bhagavatā āramma­ṇa­vibhat­tiyo akkhātā. Tattha yo koci jarāmaraṇā muccitukāmo, so tesu aññataraṃ ārammaṇaṃ gaṇhāti, tena ārammaṇena rāgā vimuccati, dosā vimuccati, mohā vimuccati, mānato vimuccati, diṭṭhito vimuccati, saṃsāraṃ tarati, taṇhāsotaṃ nivāreti, tividhaṃ malaṃ visodheti, sabbakilese upahantvā amalaṃ virajaṃ suddhaṃ paṇḍaraṃ ajātiṃ ajaraṃ amaraṃ sukhaṃ sītibhūtaṃ abhayaṃ nagaruttamaṃ nibbānanagaraṃ pavisitvā arahatte cittaṃ vimoceti, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato pupphāpaṇan’ti.

‘Kammamūlaṃ gahetvāna,
āpaṇaṃ upagacchatha;
Ārammaṇaṃ kiṇitvāna,
tato muccatha muttiyā’”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato gandhāpaṇan”ti? “Atthi kho pana, mahārāja, tena bhagavatā sīlavibhattiyo akkhātā, yena sīlagandhena anulittā bhagavato puttā sadevakaṃ lokaṃ sīlagandhena dhūpenti sampadhūpenti, disampi anudisampi anuvātampi paṭivātampi vāyanti ativāyanti, pharitvā tiṭṭhanti. Katamā tā sīlavibhattiyo? Saraṇasīlaṃ pañcaṅgasīlaṃ aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlaṃ ­pañ­cuddesa­pariyā­pannaṃ pāti­mokkha­saṃ­vara­sīlaṃ. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato gandhāpaṇan’ti. Bhāsitampetaṃ, mahārāja, bhagavatā devātidevena—

‘Na pupphagandho paṭivātameti,
Na candanaṃ taggaramallikā vā;
Satañca gandho paṭivātameti,
Sabbā disā sappuriso pavāyati.

Candanaṃ tagaraṃ vāpi,
uppalaṃ atha vassikī;
Etesaṃ gandhajātānaṃ,
sīlagandho anuttaro.

Appamatto ayaṃ gandho,
yvāyaṃ tagaracandanaṃ;
Yo ca sīlavataṃ gandho,
vāti devesu uttamo’”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato phalāpaṇan”ti? “Phalāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni. Seyyathidaṃ—sotā­patti­phalaṃ sakadā­gāmi­phalaṃ anāgāmiphalaṃ arahattaphalaṃ suñña­ta­phala­samā­patti animitta­phala­samā­patti appa­ṇihita­phala­samā­patti. Tattha yo koci yaṃ phalaṃ icchati, so kammamūlaṃ datvā patthitaṃ phalaṃ kiṇāti. Yadi sotā­patti­phalaṃ, yadi sakadā­gāmi­phalaṃ, yadi anāgāmiphalaṃ, yadi arahattaphalaṃ, yadi suñña­ta­phala­samā­pattiṃ, yadi animitta­phala­samā­pattiṃ, yadi appa­ṇihita­phala­samā­pattiṃ. Yathā, mahārāja, kassaci purisassa dhuvaphalo ambo bhaveyya, so na tāva tato phalāni pāteti, yāva kayikā na āgacchanti, anuppatte pana kayike mūlaṃ gahetvā evaṃ ācikkhati ‘ambho purisa, eso kho dhuvaphalo ambo, tato yaṃ icchasi, ettakaṃ phalaṃ gaṇhāhi salāṭukaṃ vā dovilaṃ vā kesikaṃ vā āmaṃ vā pakkaṃ vā’ti, so tena attanā dinnamūlena yadi salāṭukaṃ icchati, salāṭukaṃ gaṇhāti, yadi dovilaṃ icchati, dovilaṃ gaṇhāti, yadi kesikaṃ icchati, kesikaṃ gaṇhāti, yadi āmakaṃ icchati, āmakaṃ gaṇhāti, yadi pakkaṃ icchati, pakkaṃ gaṇhāti. Evameva kho, mahārāja, yo yaṃ phalaṃ icchati, so kammamūlaṃ datvā patthitaṃ phalaṃ gaṇhāti, yadi sotā­patti­phalaṃ … pe … yadi appa­ṇihita­phala­samā­pattiṃ, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato phalāpaṇan’ti.

‘Kammamūlaṃ janā datvā,
gaṇhanti amatapphalaṃ;
Tena te sukhitā honti,
ye kītā amatapphalan’”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato agadāpaṇan”ti? “Agadāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi agadehi so bhagavā sadevakaṃ lokaṃ kilesavisato parimoceti. Katamāni pana tāni agadāni? Yānimāni, mahārāja, bhagavatā cattāri ariyasaccāni akkhātāni. Seyyathidaṃ—dukkhaṃ ariyasaccaṃ duk­kha­sa­muda­yaṃ ariyasaccaṃ dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ duk­kha­nirodha­gāminī paṭipadā ariyasaccaṃ, tattha ye keci aññāpekkhā catusaccaṃ dhammaṃ suṇanti, te jātiyā parimuccanti, jarāya parimuccanti, maraṇā parimuccanti, soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyā­sehi parimuccanti, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato agadāpaṇan’ti.

‘Ye keci agadā loke,
visānaṃ paṭibāhakā;
Dhammā­ga­dasamaṃ natthi,
etaṃ pivatha bhikkhavo’”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato osadhāpaṇan”ti? “Osadhāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi osadhehi so bhagavā devamanusse tikicchati. Seyyathidaṃ—cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etehi osadhehi bhagavā micchādiṭṭhiṃ vireceti, micchā­saṅkap­paṃ vireceti, micchāvācaṃ vireceti, ­micchā­kam­mantaṃ vireceti, micchāājīvaṃ vireceti, micchāvāyāmaṃ vireceti, micchāsatiṃ vireceti, micchāsamādhiṃ vireceti, lobhavamanaṃ kāreti, dosavamanaṃ kāreti, mohavamanaṃ kāreti, mānavamanaṃ kāreti, diṭṭhivamanaṃ kāreti, vici­kicchā­vamanaṃ kāreti, uddhac­ca­vama­naṃ kāreti, thina­mid­dha­vama­naṃ kāreti, ahiri­kā­not­tappa­vamanaṃ kāreti, sabba­kile­sa­vama­naṃ kāreti, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato osadhāpaṇan’ti.

‘Ye keci osadhā loke,
vijjanti vividhā bahū;
Dham­mosadha­samaṃ natthi,
etaṃ pivatha bhikkhavo.

Dhammosadhaṃ pivitvāna,
ajarāmaraṇā siyuṃ;
Bhāvayitvā ca passitvā,
nibbutā upadhikkhaye’”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato amatāpaṇan”ti? “Amataṃ kho, mahārāja, bhagavatā akkhātaṃ, yena amatena so bhagavā sadevakaṃ lokaṃ abhisiñci, yena amatena abhisittā devamanussā jāti­jarāb­yādhi­maraṇa­soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyā­sehi parimucciṃsu. Katamaṃ taṃ amataṃ? Yadidaṃ kāyagatāsati. Bhāsitampetaṃ, mahārāja, bhagavatā devātidevena ‘amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjantī’ti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato amatāpaṇan’ti.

‘Byādhitaṃ janataṃ disvā,
Amatāpaṇaṃ pasārayi;
Kammena taṃ kiṇitvāna,
Amataṃ ādetha bhikkhavo’”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato ratanāpaṇan”ti? “Ratanāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi ratanehi vibhūsitā bhagavato puttā sadevakaṃ lokaṃ virocanti obhāsenti pabhāsenti jalanti pajjalanti uddhaṃ adho tiriyaṃ ālokaṃ dassenti. Katamāni tāni ratanāni? Sīlaratanaṃ samādhiratanaṃ paññāratanaṃ vimuttiratanaṃ vimutti­ñāṇadas­sana­ratanaṃ paṭi­sam­bhi­dā­ratanaṃ boj­jhaṅ­ga­ratanaṃ.

Katamaṃ, mahārāja, bhagavato sīlaratanaṃ? Pāti­mokkha­saṃ­vara­sīlaṃ indriya­saṃ­vara­sīlaṃ ājīva­pāri­suddhi­sīlaṃ pac­ca­ya­sannis­sita­sīlaṃ cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlaṃ maggasīlaṃ phalasīlaṃ. Sīlaratanena kho, mahārāja, vibhūsitassa puggalassa sadevako loko samārako sabrahmako ­sassama­ṇab­rāhmaṇī pajā pihayati pattheti, sīla­ratana­piḷan­dho kho, mahārāja, bhikkhu disampi anudisampi uddhampi adhopi tiriyampi virocati ativirocati, heṭṭhato avīciṃ uparito bhavaggaṃ upādāya etthantare sabbaratanāni atikkamitvā abhibhavitvā ajjhottharitvā tiṭṭhati, evarūpāni kho, mahārāja, sīlaratanāni bhagavato ratanāpaṇe pasāritāni, idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato sīlaratanan’ti.

‘Evarūpāni sīlāni,
santi buddhassa āpaṇe;
Kammena taṃ kiṇitvāna,
ratanaṃ vo piḷandhathā’ti.

Katamaṃ, mahārāja, bhagavato samādhiratanaṃ? Savitak­ka­savi­cāro samādhi, avitak­ka­vicāra­matto samādhi, avitak­ka­avi­cāro samādhi, suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi. Samādhiratanaṃ kho, mahārāja, piḷandhassa bhikkhuno ye te kāmavitak­kab­yāpā­da­vitak­ka­vihiṃ­sā­vitak­ka­mā­nuddhac­ca­diṭṭhi­vici­kicchā­kilesa­vatthūni vividhāni ca kuvitakkāni, te sabbe samādhiṃ āsajja vikiranti vidhamanti viddhaṃsanti na saṇṭhanti na upalimpanti. Yathā, mahārāja, vāri pokkharapatte vikirati vidhamati viddhaṃsati na saṇṭhāti na upalimpati. Taṃ kissa hetu? Parisuddhattā padumassa. Evameva kho, mahārāja, samādhiratanaṃ piḷandhassa bhikkhuno ye te kāmavitak­kab­yāpā­da­vitak­ka­vihiṃ­sā­vitak­ka­mā­nuddhac­ca­diṭṭhi­vici­kicchā­kilesa­vatthūni vividhāni ca kuvitakkāni, te sabbe samādhiṃ āsajja vikiranti vidhamanti viddhaṃsanti na saṇṭhanti na upalimpanti. Taṃ kissa hetu? Parisuddhattā samādhissa. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato samādhiratanan’ti, evarūpāni kho, mahārāja, samā­dhi­ratanāni bhagavato ratanāpaṇe pasāritāni.

‘Samā­dhi­ratana­mālassa,
kuvitakkā na jāyare;
Na ca vikkhipate cittaṃ,
etaṃ tumhe piḷandhathā’ti.

Katamaṃ, mahārāja, bhagavato paññāratanaṃ? Yāya, mahārāja, paññāya ariyasāvako ‘idaṃ kusalan’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ akusalan’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ sāvajjaṃ, idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ, idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ, idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhaṃ, idaṃ sukkaṃ, idaṃ kaṇha­sukka­sap­pa­ṭibhā­gan’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ dukkhan’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ duk­kha­nirodha­gāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato paññāratanan’ti.

‘Paññā­ratana­mālassa,
na ciraṃ vattate bhavo;
Khippaṃ phasseti amataṃ,
na ca so rocate bhave’ti.

Katamaṃ, mahārāja, bhagavato vimuttiratanaṃ? Vimuttiratanaṃ kho, mahārāja, arahattaṃ vuccati, arahattaṃ patto kho, mahārāja, bhikkhu ‘vimuttiratanaṃ piḷandho’ti vuccati. Yathā, mahārāja, puriso muttā­kalā­pa­maṇi­ka­lāpa­pavāḷa­kalā­pā­bhara­ṇap­paṭimaṇ­ḍito agalu­tagara­tālī­saka­lohita­canda­nā­nu­litta­gatto nāga­punnā­ga­sālasa­laḷa­campa­ka­yūthi­kāti­mutta­ka­pāṭa­luppa­la­vassi­ka­mal­likā­vicitto sesajane atikkamitvā virocati ativirocati obhāsati pabhāsati sampabhāsati jalati pajjalati abhibhavati ajjhottharati mālā­gandha­ra­tanā­bhara­ṇehi; evameva kho, mahārāja, arahattaṃ patto khīṇāsavo vimutti­ratana­piḷan­dho upādāyupādāya vimuttānaṃ bhikkhūnaṃ atikkamitvā samatikkamitvā virocati ativirocati obhāsati pabhāsati sampabhāsati jalati pajjalati abhibhavati ajjhottharati vimuttiyā. Taṃ kissa hetu? Aggaṃ, mahārāja, etaṃ piḷandhanaṃ sabba­pi­ḷandha­nā­naṃ, yadidaṃ vimutti­pi­ḷandha­naṃ. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato vimuttiratanan’ti.

‘Maṇimālādharaṃ geha,
jano sāmiṃ udikkhati;
Vimutti­ratana­mālantu,
udikkhanti sadevakā’ti.

Katamaṃ, mahārāja, bhagavato vimutti­ñāṇadas­sana­ratanaṃ? Pacca­vek­kha­ṇa­ñāṇaṃ, mahārāja, bhagavato vimutti­ñāṇadas­sana­ratananti vuccati, yena ñāṇena ariyasāvako ­magga­phala­nib­bā­nāni pahīna­kile­sāvasiṭ­ṭha­kilese ca paccavekkhati.

‘Yena ñāṇena bujjhanti,
ariyā katakiccataṃ;
Taṃ ñāṇaratanaṃ laddhuṃ,
vāyametha jinorasā’ti.

Katamaṃ, mahārāja, bhagavato paṭi­sam­bhi­dā­ratanaṃ? Catasso kho, mahārāja, paṭisambhidāyo atthapa­ṭi­sam­bhidā dhamma­paṭi­sam­bhidā nirutti­paṭi­sam­bhidā paṭibhā­na­paṭi­sam­bhi­dāti. Imehi kho, mahārāja, catūhi paṭi­sam­bhi­dā­rata­nehi samalaṅkato bhikkhu yaṃ yaṃ parisaṃ upasaṅkamati, yadi khat­tiya­parisaṃ, yadi brāhma­ṇa­parisaṃ, yadi gaha­pati­parisaṃ, yadi samaṇaparisaṃ, visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto abhīru acchambhī anutrāsī vigata­loma­haṃso parisaṃ upasaṅkamati.

Yathā, mahārāja, yodho saṅgāmasūro sannad­dha­pañcā­vudho acchambhito saṅgāmaṃ otarati, ‘sace amittā dūre bhavissanti usunā pātayissāmi, tato orato bhavissanti sattiyā paharissāmi, tato orato bhavissanti kaṇayena paharissāmi, upagataṃ santaṃ maṇḍalaggena dvidhā chindissāmi, kāyūpagataṃ churikāya vini­vijjhis­sāmī’ti; evameva kho, mahārāja, catu­paṭi­sam­bhi­dā­ratana­maṇ­ḍito bhikkhu acchambhito parisaṃ upasaṅkamati.

‘Yo koci maṃ atthapa­ṭi­sam­bhide pañhaṃ pucchissati, tassa atthena atthaṃ kathayissāmi, kāraṇena kāraṇaṃ kathayissāmi, hetunā hetuṃ kathayissāmi, nayena nayaṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañha­vey­yāka­ra­ṇena.

Yo koci maṃ dhamma­paṭi­sam­bhide pañhaṃ pucchissati, tassa dhammena dhammaṃ kathayissāmi, amatena amataṃ kathayissāmi, asaṅkhatena asaṅkhataṃ kathayissāmi, nibbānena nibbānaṃ kathayissāmi, suññatena suññataṃ kathayissāmi, animittena animittaṃ kathayissāmi, appaṇihitena appaṇihitaṃ kathayissāmi, anejena anejaṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañha­vey­yāka­ra­ṇena.

Yo koci maṃ nirutti­paṭi­sam­bhide pañhaṃ pucchissati, tassa niruttiyā niruttiṃ kathayissāmi, padena padaṃ kathayissāmi, anupadena anupadaṃ kathayissāmi, akkharena akkharaṃ kathayissāmi, sandhiyā sandhiṃ kathayissāmi, byañjanena byañjanaṃ kathayissāmi, anubyañjanena anubyañjanaṃ kathayissāmi, vaṇṇena vaṇṇaṃ kathayissāmi, sarena saraṃ kathayissāmi, paññattiyā paññattiṃ kathayissāmi, vohārena vohāraṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañha­vey­yāka­ra­ṇena.

Yo koci maṃ paṭibhā­na­paṭi­sam­bhide pañhaṃ pucchissati, tassa paṭibhānena paṭibhānaṃ kathayissāmi, opammena opammaṃ kathayissāmi, lakkhaṇena lakkhaṇaṃ kathayissāmi, rasena rasaṃ kathayissāmi, nissaṃsayaṃ karissāmi, vimatiṃ vivecessāmi, tosayissāmi pañha­vey­yāka­ra­ṇenā’ti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato paṭi­sam­bhi­dā­ratanan’ti.

‘Paṭisambhidā kiṇitvāna,
Ñāṇena phassayeyya yo;
Acchambhito anubbiggo,
Atirocati sadevake’ti.

Katamaṃ, mahārāja, bhagavato boj­jhaṅ­ga­ratanaṃ? Sattime, mahārāja, bojjhaṅgā, sati­sam­boj­jhaṅgo dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅgo vīriya­sam­boj­jhaṅgo pīti­sam­boj­jhaṅgo passad­dhi­sam­boj­jhaṅgo samā­dhi­sam­boj­jhaṅgo upekkhā­sam­boj­jhaṅgo. Imehi kho, mahārāja, sattahi boj­jhaṅ­ga­rata­nehi paṭimaṇḍito bhikkhu sabbaṃ tamaṃ abhibhuyya sadevakaṃ lokaṃ obhāseti pabhāseti ālokaṃ janeti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato boj­jhaṅ­ga­ratanan’ti.

‘Boj­jhaṅ­ga­ratana­mālassa,
uṭṭhahanti sadevakā;
Kammena taṃ kiṇitvāna,
ratanaṃ vo piḷandhathā’”ti.

“Bhante nāgasena, katamaṃ buddhassa bhagavato sabbāpaṇan”ti? “Sabbāpaṇaṃ kho, mahārāja, bhagavato navaṅgaṃ buddhavacanaṃ sārīrikāni pāribhogikāni cetiyāni saṃgha­ratanañca. Sabbāpaṇe, mahārāja, bhagavatā jātisampatti pasāritā, bhogasampatti pasāritā, āyusampatti pasāritā, ārogyasampatti pasāritā, vaṇṇasampatti pasāritā, paññāsampatti pasāritā, mānusi­ka­sam­patti pasāritā, dibbasampatti pasāritā, nib­bā­na­sam­patti pasāritā. Tattha ye taṃ taṃ sampattiṃ icchanti, te kammamūlaṃ datvā ­patthi­ta­patthi­taṃ sampattiṃ kiṇanti, keci sīlasamādānena kiṇanti, keci uposa­tha­kam­mena kiṇanti, appa­matta­kenapi kammamūlena upādāyupādāya sampattiyo paṭilabhanti. Yathā, mahārāja, āpaṇikassa āpaṇe tilamuggamāse parittakenapi ­taṇḍu­la­muggamā­sena appakenapi mūlena upādāyupādāya gaṇhanti; evameva kho, mahārāja, bhagavato sabbāpaṇe appa­matta­kenapi kammamūlena upādāyupādāya sampattiyo paṭilabhanti. Idaṃ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato sabbāpaṇan’ti.

‘Āyu arogatā vaṇṇaṃ,
saggaṃ uccākulīnatā;
Asaṅkhatañca amataṃ,
atthi sabbāpaṇe jine.

Appena bahukenāpi,
kammamūlena gayhati;
Kiṇitvā saddhāmūlena,
samiddhā hotha bhikkhavo’ti.

Bhagavato kho, mahārāja, dhammanagare evarūpā janā paṭivasanti, suttantikā venayikā ābhidhammikā dhammakathikā jātakabhāṇakā dīghabhāṇakā maj­jhima­bhāṇakā saṃ­yutta­bhāṇakā aṅgut­ta­rabhā­ṇakā khudda­ka­bhāṇakā sīlasampannā samā­dhi­sam­pannā paññāsampannā boj­jhaṅ­ga­bhāva­nā­ratā vipassakā sadat­tha­manu­yuttā āraññikā rukkhamūlikā abbhokāsikā palālapuñjikā sosānikā nesajjikā paṭipannakā phalaṭṭhā sekkhā phalasamaṅgino sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino arahanto tevijjā chaḷabhiññā iddhimanto paññāya pāramiṅgatā sati­paṭṭhā­na­sammap­pa­dhā­na­iddhi­pāda­indriya­bala­boj­jhaṅ­ga­magga­vara­jhāna­vimokkha­rū­pārūpa­santa­su­kha­samā­patti­kusalā, tehi arahantehi ākulaṃ samākulaṃ ākiṇṇaṃ samākiṇṇaṃ naḷava­na­sa­ravana­miva dhammanagaraṃ ahosi. Bhavatīha—

‘Vītarāgā vītadosā,
vītamohā anāsavā;
Vītataṇhā anādānā,
dhammanagare vasanti te.

Āraññikā dhutadharā,
jhāyino lūkhacīvarā;
Vivekābhiratā dhīrā,
dhammanagare vasanti te.

Nesajjikā santhatikā,
athopi ṭhānacaṅkamā;
Paṃsukūladharā sabbe,
dhammanagare vasanti te.

Ticīvaradharā santā,
camma­khaṇ­ḍa­catut­thakā;
Ratā ekāsane viññū,
dhammanagare vasanti te.

Appicchā nipakā dhīrā,
appāhārā alolupā;
Lābhālābhena santuṭṭhā,
dhammanagare vasanti te.

Jhāyī jhānaratā dhīrā,
santacittā samāhitā;
Ākiñcaññaṃ patthayānā,
dhammanagare vasanti te.

Paṭipannā phalaṭṭhā ca,
sekkhā phalasamaṅgino;
Āsīsakā uttamatthaṃ,
dhammanagare vasanti te.

Sotāpannā ca vimalā,
sakadāgāmino ca ye;
Anāgāmī ca arahanto,
dhammanagare vasanti te.

Sati­paṭṭhā­na­kusalā,
boj­jhaṅ­ga­bhāva­nā­ratā;
Vipassakā dhammadharā,
dhammanagare vasanti te.

Iddhipādesu kusalā,
samā­dhi­bhāva­nā­ratā;
Sammap­pa­dhā­nā­nu­yuttā,
dhammanagare vasanti te.

Abhiñ­ñā­pāramip­pattā,
pettike gocare ratā;
Antalikkhamhi caraṇā,
dhammanagare vasanti te.

Okkhittacakkhū mitabhāṇī,
guttadvārā susaṃvutā;
Sudantā uttame damme,
dhammanagare vasanti te.

Tevijjā chaḷabhiññā ca,
Iddhiyā pāramiṃ gatā;
Paññāya pāramippattā,
Dhammanagare vasanti te’ti.

Ye kho te, mahārāja, bhikkhū apari­mita­ñā­ṇava­ra­dharā asaṅgā atulaguṇā atulayasā atulabalā atulatejā dhamma­cakkā­nup­pa­vat­takā paññāpāramiṃ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhamma­senā­patino’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū iddhimanto adhi­gatap­paṭi­sam­bhi­dā­patta­ve­sārajjā gaganacarā durāsadā duppasahā anālambacarā sasā­gara­mahi­dhara­pa­thavi­kam­pakā canda­sūriya­parimaj­jakā vikub­ba­nā­dhiṭṭhā­nā­bhi­nīhāra­kusalā iddhiyā pāramiṃ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘purohitā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhutaṅ­ga­manugatā appicchā santuṭṭhā viñ­ñat­ti­ma­nesa­na­jigucchakā piṇḍāya sapadānacārino bhamarāva gandha­manu­ghāyitvā pavisanti vivittakānanaṃ, kāye ca jīvite ca nirapekkhā arahat­ta­manup­pattā dhutaṅgaguṇe agganikkhittā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘akkhadassā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū parisuddhā vimalā nikkilesā cutū­papāta­kusalā dibbacakkhumhi pāramiṃ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘nagarajotakā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā sithi­la­dhani­ta­dīgha­rassa­garuka­lahu­kak­kha­ra­paric­cheda­kusalā navaṅ­ga­sāsa­na­dharā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhammarakkhā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū vinayaññū vinayakovidā ṭhā­nāṭṭhā­na­kusalā āpattā­nā­patti­garuka­lahuka­sa­tekiccha­a­tekiccha­vuṭṭhā­na­desanā­nig­ga­ha­paṭikam­ma­osāra­ṇa­nissā­ra­ṇa­paṭi­sāra­ṇa­kusalā vinaye pāramiṃ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘rūparakkhā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū vimutti­vara­kusuma­māla­baddhā vara­pavara­mahag­gha­seṭṭha­bhāva­manup­pattā bahu­jana­kanta­mabhi­patthitā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘pupphāpaṇikā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū catu­saccā­bhisa­mayap­paṭi­viddhā diṭṭhasaccā viññātasāsanā catūsu sāmaññaphalesu tiṇ­ṇavici­kicchā paṭi­laddha­phala­su­khā aññesampi paṭipannānaṃ te phale saṃvibhajanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘phalāpaṇikā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū sīla­saṃ­vara­gandha­manu­littā aneka­vidha­bahu­guṇa­dharā kilesa­mala­duggan­dha­vi­dhamakā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘gandhāpaṇikā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhammakāmā piyasamudāhārā abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjā araññagatāpi rukkha­mūla­gatāpi suññā­gāra­gatāpi dhamma­vara­rasaṃ pivanti, kāyena vācāya manasā dhamma­vara­rasa­mo­gāḷhā adhi­matta­pa­ṭibhānā dhammesu dham­mesanap­paṭi­pannā ito vā tato vā yattha yattha appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyā­rambha­kathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimutti­ñāṇadas­sana­kathā, tattha tattha gantvā taṃ taṃ kathārasaṃ pivanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘soṇḍā pipāsā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū pubba­rattā­pa­ra­rattaṃ jāgari­yā­nuyoga­manu­yuttā nisaj­jaṭ­ṭhāna­caṅka­mehi rattindivaṃ vītināmenti, bhāva­nā­nuyoga­manu­yuttā kile­sapaṭi­bāha­nāya sadat­thap­pasutā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘nagaraguttikā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū navaṅgaṃ buddhavacanaṃ atthato ca byañjanato ca nayato ca kāraṇato ca hetuto ca udāharaṇato ca vācenti anuvācenti bhāsanti anubhāsanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhammāpaṇikā’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhamma­rata­na­bho­gena āgama­pariyat­ti­suta­bho­gena bhogino dhanino nid­diṭṭha­sarab­yañ­jana­lak­kha­ṇap­paṭi­vedhā viññū pharaṇā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘dhammaseṭṭhino’ti vuccanti.

Ye pana te, mahārāja, bhikkhū uḷā­radesa­nā­paṭi­vedhā pari­ciṇṇā­ramma­ṇa­vibhat­ti­niddesā sikkhā­guṇa­pāramip­pattā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare ‘vis­su­ta­dham­mikā’ti vuccanti.

Evaṃ suvibhattaṃ kho, mahārāja, bhagavato dhammanagaraṃ evaṃ sumāpitaṃ evaṃ suvihitaṃ evaṃ suparipūritaṃ evaṃ suva­vatthā­pitaṃ evaṃ surakkhitaṃ evaṃ sugopitaṃ evaṃ duppasayhaṃ paccatthikehi paccāmittehi, iminā, mahārāja, kāraṇena iminā hetunā iminā nayena iminā anumānena ñātabbaṃ atthi so bhagavāti.

‘Yathāpi nagaraṃ disvā,
suvibhattaṃ manoramaṃ;
Anumānena jānanti,
vaḍḍhakissa mahattanaṃ.

Tatheva lokanāthassa,
disvā dhammapuraṃ varaṃ;
Anumānena jānanti,
atthi so bhagavā iti.

Anumānena jānanti,
ūmiṃ disvāna sāgare;
Yathāyaṃ dissate ūmi,
mahanto so bhavissati.

Tathā buddhaṃ sokanudaṃ,
sabbat­tha­maparā­jitaṃ;
Taṇ­hak­kha­ya­manup­pattaṃ,
bhava­saṃsā­ra­mocanaṃ.

Anumānena ñātabbaṃ,
ūmiṃ disvā sadevake;
Yathā dham­mūmi­vip­phāro,
aggo buddho bhavissati.

Anumānena jānanti,
disvā accuggataṃ giriṃ;
Yathā accuggato eso,
himavā so bhavissati.

Tathā disvā dhammagiriṃ,
sītībhūtaṃ nirūpadhiṃ;
Accuggataṃ bhagavato,
acalaṃ suppatiṭṭhitaṃ.

Anumānena ñātabbaṃ,
disvāna dhammapabbataṃ;
Tathā hi so mahāvīro,
aggo buddho bhavissati.

Yathāpi gajarājassa,
padaṃ disvāna mānusā;
Anumānena jānanti,
mahā eso gajo iti.

Tatheva buddhanāgassa,
padaṃ disvā vibhāvino;
Anumānena jānanti,
uḷāro so bhavissati.

Anumānena jānanti,
bhīte disvāna kummige;
Migarājassa saddena,
bhītāme kummigā iti.

Tatheva titthiye disvā,
vitthate bhītamānase;
Anumānena ñātabbaṃ,
dhammarājena gajjitaṃ.

Nibbutaṃ pathaviṃ disvā,
haritapattaṃ mahodikaṃ;
Anumānena jānanti,
mahāmeghena nibbutaṃ.

Tathevimaṃ janaṃ disvā,
āmodi­ta­pamodi­taṃ;
Anumānena ñātabbaṃ,
dhammameghena tappitaṃ.

Laggaṃ disvā bhusaṃ paṅkaṃ,
kalaladdagataṃ mahiṃ;
Anumānena jānanti,
vārikkhandho mahā gato.

Tathevimaṃ janaṃ disvā,
raja­paṅka­samo­hitaṃ;
Vahitaṃ dhammanadiyā,
visaṭṭhaṃ dhammasāgare.

Dhammā­mata­gataṃ disvā,
sadevakamimaṃ mahiṃ;
Anumānena ñātabbaṃ,
dhammakkhandho mahā gato.

Anumānena jānanti,
ghāyitvā gandhamuttamaṃ;
Yathāyaṃ vāyate gandho,
hessanti pupphitā dumā.

Tathevāyaṃ sīlagandho,
pavāyati sadevake;
Anumānena ñātabbaṃ,
atthi buddho anuttaro’ti.

Evarūpena kho, mahārāja, kāraṇasatena kāraṇa­sahas­sena hetusatena hetusahassena nayasatena nayasahassena opammasatena opamma­sahas­sena sakkā buddhabalaṃ upadassayituṃ. Yathā, mahārāja, dakkho mālākāro nānā­puppha­rāsimhā ācari­yānu­siṭṭhiyā pac­cat­ta­purisa­kārena vicittaṃ mālāguṇarāsiṃ kareyya; evameva kho, mahārāja, so bhagavā vicit­ta­puppha­rāsi viya anantaguṇo appameyyaguṇo, ahametarahi jinasāsane mālākāro viya pupphaganthako pubbakānaṃ ācariyānaṃ maggenapi mayhaṃ buddhibalenapi asaṅ­khyey­yenapi kāraṇena anumānena buddhabalaṃ dīpayissāmi, tvaṃ panettha chandaṃ janehi savanāyā”ti.

“Dukkaraṃ, bhante nāgasena, aññesaṃ evarūpena kāraṇena anumānena buddhabalaṃ upadassayituṃ, nibbutosmi, bhante nāgasena, tumhākaṃ parama­vicit­tena pañha­vey­yāka­ra­ṇenā”ti.

Anumānapañho paṭhamo.