Netti

Paṭi­niddesa­vāra

Sam­pāta 2

Vicaya­hā­rasam­pāta

Tattha katamo vicayo hārasampāto? Tattha taṇhā duvidhā kusalāpi akusalāpi. Akusalā saṃsāragāminī, kusalā apacayagāminī pahānataṇhā. Mānopi duvidho kusalopi akusalopi. Yaṃ mānaṃ nissāya mānaṃ pajahati, ayaṃ māno kusalo. Yo pana māno dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusalo. Tattha yaṃ nekkhammasitaṃ domanassaṃ kudāssunāmāhaṃ taṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharissaṃ yaṃ ariyā santaṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharantīti tassa uppajjati pihā, pihāpaccayā domanassaṃ, ayaṃ taṇhā kusalā rāgavirāgā cetovimutti, tadārammaṇā kusalā avijjāvirāgā paññāvimutti.

Tassā ko pavicayo? Aṭṭha maggaṅgāni sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. So kattha daṭṭhabbo? Catutthe jhāne pāramitāya. Catutthe hi jhāne aṭṭhaṅ­ga­saman­nā­gataṃ cittaṃ bhāvayati parisuddhaṃ pariyodātaṃ anaṅgaṇaṃ viga­tū­pak­kilesaṃ mudu kammaniyaṃ ṭhitaṃ āneñjappattaṃ. So tattha aṭṭhavidhaṃ adhigacchati cha abhiññā dve ca visese, taṃ cittaṃ yato parisuddhaṃ, tato pariyodātaṃ, yato pariyodātaṃ, tato anaṅgaṇaṃ, yato anaṅgaṇaṃ, tato viga­tū­pak­kilesaṃ, yato viga­tū­pak­kilesaṃ, tato mudu, yato mudu, tato kammaniyaṃ, yato kammaniyaṃ, tato ṭhitaṃ, yato ṭhitaṃ, tato āneñjappattaṃ. Tattha aṅgaṇā ca upakkilesā ca tadubhayaṃ taṇhāpakkho. Yā ca iñjanā yā ca cittassa aṭṭhiti, ayaṃ diṭṭhipakkho.

Cattāri indriyāni dukkhindriyaṃ domanas­sindriyaṃ sukhindriyaṃ somanas­sindriyañca catutthajjhāne nirujjhanti, tassa upekkhindriyaṃ avasiṭṭhaṃ bhavati. So uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikaroti, tassa uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikaroto catutthajjhāne oḷārikā saññā saṇṭhahati ukkaṇṭhā ca paṭighasaññā, so sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭi­gha­saññā­naṃ atthaṅgamā nānat­ta­saññā­naṃ amanasikārā “anantaṃ ākāsan”ti ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiṃ sacchikatvā upasampajja viharati. Abhiñ­ñā­bhi­nīhāro rūpasaññā vokāro nānattasaññā samatikkamati paṭighasaññā cassa abbhatthaṃ gacchati, evaṃ samādhi tassa samāhitassa obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ, so samādhi ­chaḷaṅ­ga­saman­nā­gato pacca­vek­khi­tabbo. Anabhij­jhā­saha­gataṃ me mānasaṃ sabbaloke, abyāpannaṃ me cittaṃ sabbasattesu, āraddhaṃ me vīriyaṃ paggahitaṃ, passaddho me kāyo asāraddho, samāhitaṃ me cittaṃ avikkhittaṃ, upaṭṭhitā me sati asammuṭṭhā, tattha yañca anabhij­jhā­saha­gataṃ mānasaṃ sabbaloke yañca abyāpannaṃ cittaṃ sabbasattesu yañca āraddhaṃ vīriyaṃ paggahitaṃ yañca samāhitaṃ cittaṃ avikkhittaṃ, ayaṃ samatho. Yo passaddho kāyo asāraddho, ayaṃ samā­dhi­parik­khāro. Yā upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā ayaṃ vipassanā.

So samādhi pañcavidhena veditabbo. Ayaṃ samādhi “­pac­cup­pan­na­su­kho”ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi “āyatiṃ sukhavipāko”ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi “ariyo nirāmiso”ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi “akāpuri­sa­sevito”ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati, ayaṃ samādhi “santo ceva paṇīto ca paṭippas­sad­dhi­laddho ca eko­dibhā­vā­dhi­gato ca na sasaṅ­khā­ra­nig­gay­ha­vārita­gato cā”ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati. Taṃ kho panimaṃ samādhiṃ “sato samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī”ti itissa paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati. Tattha yo ca samādhi ­pac­cup­pan­na­su­kho yo ca samādhi āyatiṃ sukhavipāko ayaṃ samatho. Yo ca samādhi ariyo nirāmiso, yo ca samādhi akāpuri­sa­sevito, yo ca samādhi santo ceva paṇīto ca paṭippas­sad­dhi­laddho ca eko­dibhā­vā­dhi­gato ca na sasaṅ­khā­ra­nig­gay­ha­vārita­gato ca yañcāhaṃ taṃ kho panimaṃ samādhiṃ sato samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmīti, ayaṃ vipassanā.

So samādhi pañcavidhena veditabbo pītipharaṇatā sukhapharaṇatā cetopharaṇatā ālokapharaṇatā pacca­vek­kha­ṇā­nimittaṃ. Tattha yo ca pītipharaṇo yo ca sukhapharaṇo yo ca cetopharaṇo, ayaṃ samatho. Yo ca ālokapharaṇo yañca pacca­vek­kha­ṇā­nimittaṃ. Ayaṃ vipassanā.

Dasa kasiṇāyatanāni pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ tejokasiṇaṃ vāyokasiṇaṃ nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ lohitakasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ākāsakasiṇaṃ viññāṇakasiṇaṃ. Tattha yañca pathavīkasiṇaṃ yañca āpokasiṇaṃ evaṃ sabbaṃ, yañca odātakasiṇaṃ. Imāni aṭṭha kasiṇāni samatho. Yañca ākāsakasiṇaṃ yañca viññāṇakasiṇaṃ, ayaṃ vipassanā. Evaṃ sabbo ariyo maggo yena yena ākārena vutto, tena tena sama­tha­vi­passa­nena yojayitabbo. Te tīhi dhammehi saṅgahitā aniccatāya dukkhatāya anattatāya. So sama­tha­vi­passa­naṃ bhāvayamāno tīṇi vimokkha­mukhāni bhāvayati. Tīṇi vimokkha­mukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayati. Tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayati.

Rāgacarito puggalo animittena vimokkha­mukhena niyyāti adhi­citta­sikkhāya sikkhanto lobhaṃ akusalamūlaṃ pajahanto sukhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchanto sukhaṃ vedanaṃ parijānanto rāgamalaṃ pavāhento rāgarajaṃ niddhunanto rāgavisaṃ vamento rāgaggiṃ nibbāpento rāgasallaṃ uppāṭento rāgajaṭaṃ vijaṭento. Dosacarito puggalo appaṇihitena vimokkha­mukhena niyyāti adhi­sīla­sikkhāya sikkhanto dosaṃ akusalamūlaṃ pajahanto duk­kha­ve­danīyaṃ phassaṃ anupagacchanto dukkhavedanaṃ parijānanto dosamalaṃ pavāhento dosarajaṃ niddhunanto dosavisaṃ vamento dosaggiṃ nibbāpento dosasallaṃ uppāṭento dosajaṭaṃ vijaṭento. Mohacarito puggalo suñña­ta­vimokkha­mukhena niyyāti adhipañ­ñā­sikkhāya sikkhanto mohaṃ akusalamūlaṃ pajahanto aduk­kha­ma­su­kha­ve­danīyaṃ phassaṃ anupagacchanto aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ parijānanto mohamalaṃ pavāhento moharajaṃ niddhunanto mohavisaṃ vamento mohaggiṃ nibbāpento mohasallaṃ uppāṭento mohajaṭaṃ vijaṭento.

Tattha suñña­ta­vimokkha­mukhaṃ paññākkhandho, ani­mitta­vimokkha­mukhaṃ samā­dhik­khan­dho, appa­ṇihita­vimokkha­mukhaṃ sīlakkhandho. So tīṇi vimokkha­mukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayati, tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayati. Tattha yā ca sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ayaṃ sīlakkhandho, yo ca sammāvāyāmo yā ca sammāsati yo ca sammāsamādhi, ayaṃ samā­dhik­khan­dho, yā ca sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo, ayaṃ paññākkhandho.

Tattha sīlakkhandho ca samā­dhik­khan­dho ca samatho, paññākkhandho vipassanā. Yo sama­tha­vi­passa­naṃ bhāveti, tassa dve bhavaṅgāni bhāvanaṃ gacchanti kāyo cittañca, bhava­nirodha­gāminī paṭipadā dve padāni sīlaṃ samādhi ca. So hoti bhikkhu bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño. Kāye bhāviyamāne dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammākammanto sammāvāyāmo ca, sīle bhāviyamāne dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammāvācā sammāājīvo ca, citte bhāviyamāne dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammāsati sammāsamādhi ca, paññāya bhāviyamānāya dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo ca.

Tattha yo ca sammākammanto yo ca sammāvāyāmo siyā kāyiko siyā cetasiko, tattha yo kāyasaṅgaho, so kāye bhāvite bhāvanaṃ gacchati, yo cittasaṅgaho, so citte bhāvite bhāvanaṃ gacchati. So sama­tha­vi­passa­naṃ bhāvayanto pañcavidhaṃ adhigamaṃ gacchati, khippādhigamo ca hoti, vimuttādhigamo ca hoti, mahādhigamo ca hoti, vipulādhigamo ca hoti, anava­sesā­dhi­gamo ca hoti. Tattha samathena khippādhigamo ca mahādhigamo ca vipulādhigamo ca hoti, vipassanāya vimuttādhigamo ca anava­sesā­dhi­gamo ca hoti.

Tattha yo desayati, so dasa­bala­saman­nā­gato satthā ovādena sāvake na visaṃvādayati. So tividhaṃ idaṃ karotha iminā upāyena karotha idaṃ vo kurumānānaṃ hitāya sukhāya bhavissati, so tathā ovadito tathānusiṭṭho tathākaronto tathāpa­ṭi­pajjanto taṃ bhūmiṃ na pāpuṇissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So tathā ovadito tathānusiṭṭho sīlakkhandhaṃ aparipūrayanto taṃ bhūmiṃ anupā­puṇis­satīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So tathā ovadito tathānusiṭṭho sīlakkhandhaṃ paripūrayanto taṃ bhūmiṃ anupā­puṇis­satīti ṭhānametaṃ vijjati.

Sammā­sambud­dhassa te sato ime dhammā ana­bhisam­buddhāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sabbā­sava­parik­khī­ṇassa te sato ime āsavā aparikkhīṇāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yassa te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā duk­khak­kha­yā­yāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sāvako kho pana te dhammā­nu­dhammap­paṭi­panno sāmīcip­paṭi­panno anudhammacārī so pubbena aparaṃ uḷāraṃ visesādhigamaṃ na ­sacchi­karis­satīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

Ye kho pana dhammā antarāyikā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ye kho pana dhammā aniyyānikā, te niyyanti takkarassa sammā duk­khak­kha­yā­yāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ye kho pana dhammā niyyānikā, te niyyanti takkarassa sammā duk­khak­kha­yā­yāti ṭhānametaṃ vijjati. Sāvako kho pana te saupādiseso anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ anupā­puṇis­satīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

Diṭṭhisampanno mātaraṃ jīvitā voropeyya hatthehi vā pādehi vā suhataṃ kareyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano mātaraṃ jīvitā voropeyya hatthehi vā pādehi vā suhataṃ kareyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Evaṃ pitaraṃ, arahantaṃ, bhikkhuṃ. Diṭṭhisampanno puggalo saṃghaṃ bhindeyya saṃghe vā saṃgharājiṃ janeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano saṃghaṃ bhindeyya saṃghe vā saṃgharājiṃ janeyyāti ṭhānametaṃ vijjati, diṭṭhisampanno tathāgatassa duṭṭhacitto lohitaṃ uppādeyya, parinibbutassa vā tathāgatassa duṭṭhacitto thūpaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Puthujjano tathāgatassa duṭṭhacitto lohitaṃ uppādeyya, parinibbutassa vā tathāgatassa duṭṭhacitto thūpaṃ bhindeyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Diṭṭhisampanno aññaṃ satthāraṃ apadiseyya api jīvitahetūti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano aññaṃ satthāraṃ apadiseyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Diṭṭhisampanno ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puthujjano ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti ṭhānametaṃ vijjati, diṭṭhisampanno ­kutū­hala­maṅga­lena suddhiṃ pacceyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Puthujjano ­kutū­hala­maṅga­lena suddhiṃ pacceyyāti ṭhānametaṃ vijjati.

Itthī rājā cakkavattī siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso rājā cakkavattī siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī sakko devānamindo siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso sakko devānamindo siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī māro pāpimā siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso māro pāpimā siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī mahābrahmā siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso mahābrahmā siyāti ṭhānametaṃ vijjati; itthī tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti ṭhānametaṃ vijjati.

Dve tathāgatā arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ ekissā lokadhātuyā uppajjeyyuṃ vā dhammaṃ vā deseyyunti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, ekova tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekissā lokadhātuyā uppajjissati vā dhammaṃ vā desessatīti ṭhānametaṃ vijjati.

Tiṇṇaṃ duccaritānaṃ iṭṭho kanto piyo manāpo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tiṇṇaṃ duccaritānaṃ aniṭṭho akanto appiyo amanāpo vipāko bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Tiṇṇaṃ sucaritānaṃ aniṭṭho akanto appiyo amanāpo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tiṇṇaṃ sucaritānaṃ iṭṭho kanto piyo manāpo vipāko bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati.

Aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vā kuhako lapako nemittako kuha­nalapa­na­ne­mitta­kattaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pañca nīvaraṇe appahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu anupaṭ­ṭhitas­sati viharanto satta bojjhaṅge abhāvayitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisam­bujjhis­satīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vā sabba­do­sāpagato pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu upaṭṭhitassati viharanto satta bojjhaṅge bhāvayitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisam­bujjhis­satīti ṭhānametaṃ vijjati. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso idaṃ vuccati ṭhā­nāṭṭhā­na­ñāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ. (1)

Iti ṭhā­nāṭṭhā­na­gatā sabbe khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā keci saggūpagā keci apāyūpagā keci nibbānūpagā, evaṃ bhagavā āha—

“Sabbe sattā marissanti,
maraṇantaṃ hi jīvitaṃ;
Yathākammaṃ gamissanti,
puñña­pāpa­phalū­pagā;
Nirayaṃ pāpakammantā,
puññakammā ca suggatiṃ
;
Apare ca maggaṃ bhāvetvā,
pari­nib­ban­ti­nāsavā”ti.

Sabbe sattāti ariyā ca anariyā ca sakkā­ya­pariyā­pannā ca sakkā­ya­vī­tivattā ca. Marissantīti dvīhi maraṇehi dandhamaraṇena ca adandha­mara­ṇena ca, sakkā­ya­pariyā­pannā­naṃ adandhamaraṇaṃ sakkā­ya­vī­tivat­tā­naṃ dandhamaraṇaṃ. Maraṇantaṃ hi jīvitanti khayā āyussa indriyānaṃ uparodhā jīvita­pariyanto maraṇa­pariyanto. Yathākammaṃ gamissantīti kammassakatā. Puñña­pāpa­phalū­pagāti kammānaṃ phaladassāvitā ca avippavāso ca.

Nirayaṃ pāpakammantāti apuññasaṅkhārā. Puññakammā ca suggatinti puññasaṅkhārā sugatiṃ gamissanti. Apare ca maggaṃ bhāvetvā, pari­nib­ban­ti­nāsavāti sabba­saṅ­khā­rā­naṃ samatikkamanaṃ. Tenāha bhagavā—“sabbe … pe … nāsavā”ti.

“Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ. Yathākammaṃ gamissanti, puñña­pāpa­phalū­pagā. Nirayaṃ pāpakammantā”ti āgāḷhā ca nijjhāmā ca paṭipadā. “Apare ca maggaṃ bhāvetvā, pari­nib­ban­ti­nāsavā”ti majjhimā paṭipadā. “Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ, yathākammaṃ gamissanti, puñña­pāpa­phalū­pagā, nirayaṃ pāpakammantā”ti ayaṃ saṃkileso. Evaṃ saṃsāraṃ nibbattayati. “Sabbe sattā marissanti … pe … nirayaṃ pāpakammantā”ti ime tayo vaṭṭā dukkhavaṭṭo kammavaṭṭo kilesavaṭṭo. “Apare ca maggaṃ bhāvetvā, pari­nib­ban­ti­nāsavā”ti tiṇṇaṃ vaṭṭānaṃ vivaṭṭanā. “Sabbe sattā marissanti … pe … nirayaṃ pāpakammantā”ti ādīnavo, “puññakammā ca suggatin”ti assādo, “apare ca maggaṃ bhāvetvā, pari­nib­ban­ti­nāsavā”ti nissaraṇaṃ. “Sabbe sattā marissanti … pe … nirayaṃ pāpakammantā”ti hetu ca phalañca, pañcakkhandhā phalaṃ, taṇhā hetu, “apare ca maggaṃ bhāvetvā, pari­nib­ban­ti­nāsavā”ti maggo ca phalañca. “Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ. Yathākammaṃ gamissanti, puñña­pāpa­phalū­pagā, nirayaṃ pāpakammantā”ti ayaṃ saṃkileso, so saṃkileso tividho taṇhāsaṃkileso diṭṭhi­saṃ­kileso ­ducca­rita­saṃ­kile­soti.

Tattha taṇhāsaṃkileso tīhi taṇhāhi niddisitabbo—kāmataṇhāya bhavataṇhāya vibhavataṇhāya. Yena yena vā pana vatthunā ajjhosito, tena teneva niddisitabbo, tassā vitthāro chattiṃsāya taṇhāya jāliniyā vicaritāni. Tattha diṭṭhi­saṃ­kileso ucche­da­sassa­tena niddisitabbo, yena yena vā pana vatthunā diṭṭhivasena abhinivisati, “idameva saccaṃ moghamaññan”ti tena teneva niddisitabbo, tassā vitthāro dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Tattha ­ducca­rita­saṃ­kileso cetanā cetasi­ka­kam­mena niddisitabbo, tīhi duccaritehi kāya­ducca­ritena vacī­ducca­ritena mano­ducca­ritena, tassā vitthāro dasa akusala­kamma­pathā. Apare ca maggaṃ bhāvetvā, pari­nibban­ti­nāsavāti idaṃ vodānaṃ.

Tayidaṃ vodānaṃ tividhaṃ; taṇhāsaṃkileso samathena visujjhati, so samatho samā­dhik­khan­dho, diṭṭhi­saṃ­kileso vipassanāya visujjhati, sā vipassanā paññākkhandho, ­ducca­rita­saṃ­kileso sucaritena visujjhati, taṃ sucaritaṃ sīlakkhandho.

“Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ, yathākammaṃ gamissanti, puñña­pāpa­phalū­pagā, nirayaṃ pāpakammantā”ti apuññap­paṭi­padā, “puññakammā ca suggatin”ti puññappaṭipadā, “apare ca maggaṃ bhāvetvā, pari­nib­ban­ti­nāsavā”ti puñña­pāpa­sa­matik­kamap­paṭi­padā, tattha yā ca puññappaṭipadā yā ca apuññap­paṭi­padā, ayaṃ ekā paṭipadā sabbat­tha­gāminī ekā apāyesu, ekā devesu, yā ca puñña­pā­pasama­tik­kamā paṭipadā ayaṃ tattha tattha gāminī paṭipadā.

Tayo rāsī—micchat­ta­niyato rāsi, sammattaniyato rāsi, aniyato rāsi, tattha yo ca micchat­ta­niyato rāsi yo ca sammattaniyato rāsi ekā paṭipadā tattha tattha gāminī, tattha yo aniyato rāsi, ayaṃ sabbat­tha­gāminī paṭipadā. Kena kāraṇena? Paccayaṃ labhanto niraye upapajjeyya, paccayaṃ labhanto tiracchā­na­yonīsu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto pettivisayesu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto asuresu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto devesu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto manussesu upapajjeyya, paccayaṃ labhanto parinibbāyeyya, tasmāyaṃ sabbat­tha­gāminī paṭipadā, yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ vuccati sabbat­tha­gāminī paṭipadā ñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ. (2)

Iti sabbat­tha­gāminī paṭipadā anekadhātuloko, tattha tattha gāminī paṭipadā nānādhātuloko. Tattha katamo anekadhātuloko? Cakkhudhātu rūpadhātu cak­khu­viñ­ñā­ṇa­dhātu, sotadhātu saddadhātu sota­viñ­ñā­ṇa­dhātu, ghānadhātu gandhadhātu ghāna­viñ­ñā­ṇa­dhātu, jivhādhātu rasadhātu jivhā­viñ­ñā­ṇa­dhātu, kāyadhātu ­phoṭṭhab­ba­dhātu kāya­viñ­ñā­ṇa­dhātu, manodhātu dhammadhātu mano­viñ­ñā­ṇa­dhātu, pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu, kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu, dukkhadhātu, domanassadhātu, avijjādhātu, sukhadhātu, somanassadhātu, upekkhādhātu, rūpadhātu, arūpadhātu, nirodhadhātu, saṅkhāradhātu, nibbānadhātu, ayaṃ anekadhātuloko.

Tattha katamo nānādhātuloko? Aññā cakkhudhātu, aññā rūpadhātu, aññā cak­khu­viñ­ñā­ṇa­dhātu, evaṃ sabbā, aññā nibbānadhātu. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ vuccati anekadhātu nānādhātu ñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ. (3)

Iti anekadhātu nānādhātukassa lokassa yaṃ yadeva dhātuṃ sattā adhimuccanti, taṃ tadeva adhiṭṭhahanti abhinivisanti, keci rūpādhimuttā, keci saddādhimuttā, keci gandhādhimuttā, keci rasādhimuttā, keci ­phoṭṭhab­bā­dhi­muttā, keci dhammādhimuttā, keci itthādhimuttā, keci purisādhimuttā, keci cāgādhimuttā, keci hīnādhimuttā, keci paṇītādhimuttā, keci devādhimuttā, keci ­manus­sā­dhi­muttā, keci nib­bānā­dhi­muttā. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, ayaṃ veneyyo, ayaṃ na veneyyo, ayaṃ saggagāmī, ayaṃ duggatigāmīti, idaṃ vuccati sattānaṃ nānādhi­mutti­katā ñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ. (4)

Iti te yathādhimuttā ca bhavanti, taṃ taṃ kammasamādānaṃ samādiyanti. Te chabbidhaṃ kammaṃ samādiyanti—keci lobhavasena, keci dosavasena, keci mohavasena, keci saddhāvasena, keci vīriyavasena, keci paññāvasena. Taṃ vibhajjamānaṃ duvidhaṃ—saṃsāragāmi ca nibbānagāmi ca.

Tattha yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ. Tattha yaṃ saddhāvasena kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ. Tattha yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena saddhāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇha­sukka­vipākaṃ. Tattha yaṃ vīriyavasena paññāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇha­asukka­vipākaṃ kammuttamaṃ kammaseṭṭhaṃ kammakkhayāya saṃvattati.

Cattāri kamma­sa­mādā­nāni—atthi kammasamādānaṃ ­pac­cup­pan­na­su­khaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ, atthi kammasamādānaṃ ­pac­cup­pan­na­duk­khaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ, atthi kammasamādānaṃ ­pac­cup­pan­na­duk­khañ­ceva āyatiñca dukkhavipākaṃ, atthi kammasamādānaṃ ­pac­cup­pan­na­su­khañ­ceva āyatiṃ ca sukhavipākaṃ. Yaṃ evaṃ jātiyaṃ kammasamādānaṃ, iminā puggalena akusala­kamma­sa­mādā­naṃ upacitaṃ avipakkaṃ vipākāya paccupaṭṭhitaṃ na ca bhabbo abhinibbidhā gantunti taṃ bhagavā na ovadati. Yathā devadattaṃ kokālikaṃ sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ, ye vā panaññepi sattā micchat­ta­niyatā imesañca puggalānaṃ upacitaṃ akusalaṃ na ca tāva pāripūriṃ gataṃ, purā pāripūriṃ gacchati. Purā phalaṃ nibbattayati, purā magga­mā­vāra­yati, purā veneyyattaṃ samatik­kama­tīti te bhagavā asamatte ovadati. Yathā puṇṇañca govatikaṃ acelañca kukkuravatikaṃ.

Imassa ca puggalassa akusala­kamma­sa­mādā­naṃ paripūramānaṃ maggaṃ āvārayissati purā pāripūriṃ gacchati, purā phalaṃ nibbattayati, purā magga­mā­vāra­yati, purā veneyyattaṃ samatik­kama­tīti taṃ bhagavā asamattaṃ ovadati. Yathā āyasmantaṃ aṅgulimālaṃ.

Sabbesaṃ mudu­maj­jhādhi­mattatā. Tattha mudu āneñjā­bhi­saṅ­khārā majjhaṃ ava­sesa­kusala­saṅ­khārā, adhimattaṃ akusa­la­saṅ­khārā, yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ diṭṭha­dhamma­ve­danīyaṃ, idaṃ upa­pajja­ve­danīyaṃ, idaṃ aparā­pariya­ve­danīyaṃ, idaṃ niraya­ve­danīyaṃ, idaṃ tiracchā­na­ve­danīyaṃ, idaṃ petti­visa­ya­ve­danīyaṃ, idaṃ asuravedanīyaṃ, idaṃ devavedanīyaṃ, idaṃ ­manus­sa­ve­danīyanti, idaṃ vuccati atītā­nāgata­pac­cup­pan­nā­naṃ kamma­sa­mādā­nā­naṃ hetuso ṭhānaso anodhiso vipāka­vemat­tatā ñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ. (5)

Iti tathā samādinnānaṃ kammānaṃ samādinnānaṃ jhānānaṃ vimokkhānaṃ samādhīnaṃ samāpattīnaṃ ayaṃ saṃkileso, idaṃ vodānaṃ, idaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṅkilissati, evaṃ vodāyati, evaṃ vuṭṭhahatīti ñāṇaṃ anāvaraṇaṃ.

Tattha kati jhānāni? Cattāri jhānāni. Kati vimokkhā? Ekādasa ca aṭṭha ca satta ca tayo ca dve ca. Kati samādhī? Tayo samādhī—savitakko savicāro samādhi, avitakko vicāramatto samādhi, avitakko avicāro samādhi. Kati samāpattiyo? Pañca samāpattiyo—saññāsamāpatti asaññā­samā­patti neva­saññā­nā­sañ­ñāsamā­patti vibhū­ta­sañ­ñāsamā­patti nirodha­samā­patti.

Tattha katamo saṃkileso? Paṭha­maj­jhānassa ­kāmarā­gab­yāpādā saṃkileso. Ye ca kukkuṭajhāyī dve paṭhamakā yo vā pana koci hānabhāgiyo samādhi, ayaṃ saṃkileso. Tattha katamaṃ vodānaṃ, nīvara­ṇa­pāri­suddhi, paṭhamassa jhānassa ye ca kukkuṭajhāyī dve pacchimakā yo vā pana koci visesabhāgiyo samādhi, idaṃ vodānaṃ. Tattha katamaṃ vuṭṭhānaṃ? Yaṃ samā­patti­vuṭṭhā­na­kosal­laṃ, idaṃ vuṭṭhānaṃ. Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso, idaṃ vuccati sabbesaṃ jhāna­vimokkha­samā­dhi­samā­pattī­naṃ saṃ­kilesa­vo­dāna­vuṭṭhā­nañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ. (6)

Iti tasseva samādhissa tayo dhammā parivārā indriyāni balāni vīriyamiti, tāniyeva indriyāni vīriyavasena balāni bhavanti, ādhipa­teyyaṭ­ṭhena indriyāni, akampiyaṭṭhena balāni, iti tesaṃ mudu­maj­jhādhi­mattatā ayaṃ mudindriyo ayaṃ majjhindriyo ayaṃ tikkhindriyoti. Tattha bhagavā tikkhindriyaṃ saṃkhittena ovādena ovadati, majjhindriyaṃ bhagavā saṃ­khitta­vitthā­rena ovadati, mudindriyaṃ bhagavā vitthārena ovadati. Tattha bhagavā ­tikkhin­dri­yassa mudukaṃ dhammadesanaṃ upadisati, maj­jhindriyassa bhagavā mudu­tik­kha­dhamma­desanaṃ upadisati, mudindriyassa bhagavā tikkhaṃ dhammadesanaṃ upadisati. Tattha bhagavā ­tikkhin­dri­yassa samathaṃ upadisati, maj­jhindriyassa bhagavā sama­tha­vi­passa­naṃ upadisati, mudindriyassa bhagavā vipassanaṃ upadisati. Tattha bhagavā ­tikkhin­dri­yassa nissaraṇaṃ upadisati, maj­jhindriyassa bhagavā ādīnavañca nissaraṇañca upadisati, mudindriyassa bhagavā assādañca ādīnavañca nissaraṇañca upadisati. Tattha bhagavā ­tikkhin­dri­yassa adhipañ­ñā­sikkhāya paññāpayati, maj­jhindriyassa bhagavā adhi­citta­sikkhāya paññāpayati, mudindriyassa bhagavā adhi­sīla­sikkhāya paññāpayati.

Yaṃ ettha ñāṇaṃ hetuso ṭhānaso anodhiso ayaṃ imaṃ bhūmiṃ bhāvanañca gato, imāya velāya imāya anusāsaniyā evaṃ dhātuko cāyaṃ ayaṃ cassa āsayo ayañca anusayo iti, idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriya­paro­pariyat­ta­vemat­tatā ñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ. (7)

Iti tattha yaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ—ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jāti­sata­sahas­sampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jāti­sata­sahas­sāni anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃ­vaṭṭa­vi­vaṭṭa­kappe. Amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsu­kha­duk­khap­paṭi­saṃ­vedī evamā­yu­pariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsu­kha­duk­khap­paṭi­saṃ­vedī evamā­yu­pariyanto, so tato cuto idhūpapannoti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

Tattha saggūpagesu ca sattesu manussūpagesu ca sattesu apāyūpagesu ca sattesu imassa puggalassa lobhādayo ussannā alobhādayo mandā, imassa puggalassa alobhādayo ussannā lobhādayo mandā, ye vā pana ussannā ye vā pana mandā imassa puggalassa imāni indriyāni upacitāni imassa puggalassa imāni indriyāni anupacitāni amukāya vā kappakoṭiyaṃ kappa­sa­ta­sahasse vā kappasahasse vā kappasate vā kappe vā antarakappe vā upaḍḍhakappe vā saṃvacchare vā upaḍ­ḍha­saṃ­vacchare vā māse vā pakkhe vā divase vā muhutte vā iminā pamādena vā pasādena vāti. Taṃ taṃ bhavaṃ bhagavā anussaranto asesaṃ jānāti, tattha yaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atik­kanta­mānusa­kena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti ime vata bhonto sattā kāya­ducca­ritena samannāgatā vacī­ducca­ritena samannāgatā mano­ducca­ritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchā­diṭṭhi­kamma­sa­mādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā.

Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammā­diṭṭhi­kam­masamā­dānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā, tattha saggūpagesu ca sattesu manussūpagesu ca sattesu apāyūpagesu ca sattesu iminā puggalena evarūpaṃ kammaṃ amukāya kappakoṭiyaṃ upacitaṃ kappa­sa­ta­sahasse vā kappasahasse vā kappasate vā kappe vā antarakappe vā upaḍḍhakappe vā saṃvacchare vā upaḍ­ḍha­saṃ­vacchare vā māse vā pakkhe vā divase vā muhutte vā iminā pamādena vā pasādena vāti. Imāni bhagavato dve ñāṇāni— pubbe­nivāsā­nus­sati­ñāṇañca dibbacakkhu ca aṭṭhamaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ. (8–‍9)

Iti tattha yaṃ sabbaññutā pattā viditā sabbadhammā virajaṃ vītamalaṃ uppannaṃ sabbañ­ñu­ta­ñāṇaṃ nihato māro bodhimūle, idaṃ bhagavato dasamaṃ balaṃ sabbā­sava­parik­kha­yaṃ ñāṇaṃ. Dasa­bala­saman­nā­gatā hi buddhā bhagavantoti. (10)

Niyutto vicayo hārasampāto.