Evaṃ me sutaṃ—ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi—“āvuso bhikkhavo”ti. “Āvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca—

“Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahat­tap­pattaṃ byākaroti, sabbaso catūhi maggehi etesaṃ vā aññatarena. Katamehi catūhi?

Idhāvuso, bhikkhu sama­tha­pubbaṅ­gamaṃ vipassanaṃ bhāveti. Tassa sama­tha­pubbaṅ­gamaṃ vipassanaṃ bhāvayato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ samathaṃ bhāveti. Tassa vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ samathaṃ bhāvayato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Tassa sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvayato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno dham­muddhac­ca­vig­gahitaṃ mānasaṃ hoti; hoti so, āvuso, samayo yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tassa maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahat­tap­pattaṃ byākaroti, sabbaso imehi catūhi maggehi, etesaṃ vā aññatarenā”ti.

2.1.1. Suttan­ta­niddesa

Kathaṃ sama­tha­pubbaṅ­gamaṃ vipassanaṃ bhāveti? Nekkham­ma­vasena cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi. Tattha jāte dhamme aniccato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, dukkhato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, anattato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā. Iti paṭhamaṃ samatho, pacchā vipassanā. Tena vuccati—“sama­tha­pubbaṅ­gamaṃ vipassanaṃ bhāvetī”ti. Bhāvetīti catasso bhāvanā—tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativat­ta­naṭ­ṭhena bhāvanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā, tadupaga­vīri­yavāha­naṭ­ṭhena bhāvanā, āsevanaṭṭhena bhāvanā.

Maggo sañjāyatīti kathaṃ maggo sañjāyati? Dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi maggo sañjāyati, abhini­ropa­naṭ­ṭhena sammāsaṅkappo maggo sañjāyati, parig­gahaṭ­ṭhena sammāvācā maggo sañjāyati, samuṭṭhā­naṭ­ṭhena sammākammanto maggo sañjāyati, vodānaṭṭhena sammāājīvo maggo sañjāyati, paggahaṭṭhena sammāvāyāmo maggo sañjāyati, upaṭṭhā­naṭ­ṭhena sammāsati maggo sañjāyati, avik­khepaṭ­ṭhena sammāsamādhi maggo sañjāyati—evaṃ maggo sañjāyati.

So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti āsevatīti kathaṃ āsevati? Āvajjanto āsevati, jānanto āsevati, passanto āsevati, paccavekkhanto āsevati, cittaṃ adhiṭṭhahanto āsevati, saddhāya adhimuccanto āsevati, vīriyaṃ paggaṇhanto āsevati, satiṃ upaṭṭhāpento āsevati, cittaṃ samādahanto āsevati, paññāya pajānanto āsevati, abhiññeyyaṃ abhijānanto āsevati, pariññeyyaṃ parijānanto āsevati, pahātabbaṃ pajahanto āsevati, bhāvetabbaṃ bhāvento āsevati, sacchikātabbaṃ sacchikaronto āsevati—evaṃ āsevati.

Bhāvetīti kathaṃ bhāveti? Āvajjanto bhāveti, jānanto bhāveti, passanto bhāveti, paccavekkhanto bhāveti, cittaṃ adhiṭṭhahanto bhāveti, saddhāya adhimuccanto bhāveti, vīriyaṃ paggaṇhanto bhāveti, satiṃ upaṭṭhāpento bhāveti, cittaṃ samādahanto bhāveti, paññāya pajānanto bhāveti, abhiññeyyaṃ abhijānanto bhāveti, pariññeyyaṃ parijānanto bhāveti, pahātabbaṃ pajahanto bhāveti, bhāvetabbaṃ bhāvento bhāveti, sacchikātabbaṃ sacchikaronto bhāveti—evaṃ bhāveti.

Bahulīkarotīti kathaṃ bahulīkaroti? Āvajjanto bahulīkaroti, jānanto bahulīkaroti, passanto bahulīkaroti, paccavekkhanto bahulīkaroti, cittaṃ adhiṭṭhahanto bahulīkaroti, saddhāya adhimuccanto bahulīkaroti, vīriyaṃ paggaṇhanto bahulīkaroti, satiṃ upaṭṭhāpento bahulīkaroti, cittaṃ samādahanto bahulīkaroti, paññāya pajānanto bahulīkaroti, abhiññeyyaṃ abhijānanto bahulīkaroti, pariññeyyaṃ parijānanto bahulīkaroti, pahātabbaṃ pajahanto bahulīkaroti, bhāvetabbaṃ bhāvento bahulīkaroti, sacchikātabbaṃ sacchikaronto bahulīkaroti—evaṃ bahulīkaroti.

Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti anusayā byantīhontīti kathaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti? Sotā­patti­mag­gena, sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlab­bata­parāmāso—imāni tīṇi saññojanāni pahīyanti; diṭṭhānusayo, vici­kicchā­nusayo—ime dve anusayā byantīhonti. Sakadā­gāmi­mag­gena oḷārikaṃ ­kāmarā­ga­sañño­janaṃ, paṭi­gha­sañño­janaṃ—imāni dve saññojanāni pahīyanti; oḷāriko kāmarāgānusayo, paṭighānusayo—ime dve anusayā byantīhonti. Anāgāmimaggena anusahagataṃ ­kāmarā­ga­sañño­janaṃ, paṭi­gha­sañño­janaṃ—imāni dve saññojanāni pahīyanti; anusahagato kāmarāgānusayo, paṭighānusayo—ime dve anusayā byantīhonti. Arahat­ta­mag­gena rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṃ, avijjā—imāni pañca saññojanāni pahīyanti; mānānusayo, bhava­rāgā­nusayo, avijjānusayo—ime tayo anusayā byantīhonti. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Abyāpādavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi … pe … ālo­kasaññā­vasena cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi … pe … paṭi­nissag­gā­nu­passī assāsavasena paṭi­nissag­gā­nu­passī passāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi. Tattha jāte dhamme aniccato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, dukkhato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, anattato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā. Iti paṭhamaṃ samatho, pacchā vipassanā. Tena vuccati—“sama­tha­pubbaṅ­gamaṃ vipassanaṃ bhāvetī”ti. Bhāvetīti catasso bhāvanā—tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativat­ta­naṭ­ṭhena bhāvanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā, tadupaga­vīri­yavāha­naṭ­ṭhena bhāvanā, āsevanaṭṭhena bhāvanā.

Maggo sañjāyatīti kathaṃ maggo sañjāyati? Dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi maggo sañjāyati, abhini­ropa­naṭ­ṭhena sammāsaṅkappo maggo sañjāyati … pe … avik­khepaṭ­ṭhena sammāsamādhi maggo sañjāyati. Evaṃ maggo sañjāyati.

So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti āsevatīti kathaṃ āsevati? Āvajjanto āsevati … pe … sacchikātabbaṃ sacchikaronto āsevati, evaṃ āsevati. Bhāvetīti kathaṃ bhāveti? Āvajjanto bhāveti, jānanto bhāveti … pe … sacchikātabbaṃ sacchikaronto bhāveti, evaṃ bhāveti. Bahulīkarotīti kathaṃ bahulīkaroti? Āvajjanto bahulīkaroti, jānanto bahulīkaroti … pe … sacchikātabbaṃ sacchikaronto bahulīkaroti, evaṃ bahulīkaroti.

Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhontīti kathaṃ saññojanā pahīyanti, anusayā byantīhonti? Sotā­patti­mag­gena sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlab­bata­parāmāso—imāni tīṇi saññojanāni pahīyanti; diṭṭhānusayo, vici­kicchā­nusayo—ime dve anusayā byantīhonti. Sakadā­gāmi­mag­gena oḷārikaṃ ­kāmarā­ga­sañño­janaṃ, paṭi­gha­sañño­janaṃ—imāni dve saññojanāni pahīyanti; oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayo—ime dve anusayā byantīhonti. Anāgāmimaggena anusahagataṃ ­kāmarā­ga­sañño­janaṃ, paṭi­gha­sañño­janaṃ—imāni dve saññojanāni pahīyanti; anusahagato kāmarāgānusayo, paṭighānusayo—ime dve anusayā byantīhonti. Arahat­ta­mag­gena rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṃ, avijjā—imāni pañca saññojanāni pahīyanti; mānānusayo, bhava­rāgā­nusayo, avijjānusayo—ime tayo anusayā byantīhonti. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti. Evaṃ sama­tha­pubbaṅ­gamaṃ vipassanaṃ bhāveti.

Kathaṃ vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ samathaṃ bhāveti? Aniccato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, dukkhato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, anattato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā. Tattha jātānaṃ dhammānañca vosag­gā­ramma­ṇatā cittassa ekaggatā avikkhepo. Samādhi iti paṭhamaṃ vipassanā, pacchā samatho. Tena vuccati—“vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ samathaṃ bhāvetī”ti. Bhāvetīti catasso bhāvanā—āsevanaṭṭhena bhāvanā … pe … maggo sañjāyatīti kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Rūpaṃ aniccato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, rūpaṃ dukkhato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, rūpaṃ anattato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā. Tattha jātānaṃ dhammānañca vosag­gā­ramma­ṇatā cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi. Iti paṭhamaṃ vipassanā, pacchā samatho. Tena vuccati—“vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ samathaṃ bhāvetī”ti. Bhāvetīti catasso bhāvanā—āsevanaṭṭhena bhāvanā … pe … maggo sañjāyatīti kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Vedanaṃ … pe … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ aniccato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā, jarāmaraṇaṃ dukkhato … pe … anattato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā. Tattha jātānaṃ dhammānañca vosag­gā­ramma­ṇatā cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi. Iti paṭhamaṃ vipassanā, pacchā samatho. Tena vuccati— “vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ samathaṃ bhāvetī”ti. Bhāvetīti catasso bhāvanā—āsevanaṭṭhena bhāvanā … pe … maggo sañjāyatīti kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti. Evaṃ vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ samathaṃ bhāveti.

Kathaṃ sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Soḷasahi ākārehi sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Ārammaṇaṭṭhena gocaraṭṭhena pahānaṭṭhena paric­cā­gaṭ­ṭhena vuṭṭhānaṭṭhena ­vivaṭ­ṭa­naṭ­ṭhena santaṭṭhena paṇītaṭṭhena vimuttaṭṭhena anāsavaṭṭhena taraṇaṭṭhena animittaṭṭhena appa­ṇihitaṭ­ṭhena suññataṭṭhena ekarasaṭṭhena anativat­ta­naṭ­ṭhena yuganad­dhaṭ­ṭhena.

Kathaṃ ārammaṇaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhārammaṇo, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā nirodhārammaṇā. Iti ārammaṇaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“ārammaṇaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. Bhāvetīti catasso bhāvanā—āsevanaṭṭhena bhāvanā … pe … maggo sañjāyatīti kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti. Evaṃ ārammaṇaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti. (1)

Kathaṃ gocaraṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti gocaraṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“gocaraṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (2)

Kathaṃ pahānaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhac­ca­saha­gata­kilese ca khandhe ca pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjā­saha­gata­kilese ca khandhe ca pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti pahānaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati— “pahānaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (3)

Kathaṃ paric­cā­gaṭ­ṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhac­ca­saha­gata­kilese ca khandhe ca pariccajato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjā­saha­gata­kilese ca khandhe ca pariccajato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti paric­cā­gaṭ­ṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati— “paric­cā­gaṭ­ṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (4)

Kathaṃ vuṭṭhānaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhac­ca­saha­gata­kilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjā­saha­gata­kilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti vuṭṭhānaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“vuṭṭhānaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (5)

Kathaṃ ­vivaṭ­ṭa­naṭ­ṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhac­ca­saha­gata­kilesehi ca khandhehi ca vivaṭṭato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjā­saha­gata­kilesehi ca khandhehi ca vivaṭṭato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti ­vivaṭ­ṭa­naṭ­ṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati— “­vivaṭ­ṭa­naṭ­ṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (6)

Kathaṃ santaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi santo honti nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā santā hoti nirodhagocarā. Iti santaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“santaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (7)

Kathaṃ paṇītaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi paṇīto hoti nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā paṇītā hoti nirodhagocarā. Iti paṇītaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“paṇītaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (8)

Kathaṃ vimuttaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi kāmāsavā vimutto hoti nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā avijjāsavā vimuttā hoti nirodhagocarā. Iti rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā paññāvimutti vimuttaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“vimuttaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (9)

Kathaṃ anāsavaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi kāmāsavena anāsavo hoti nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā avijjāsavena anāsavā hoti nirodhagocarā. Iti anāsavaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“anāsavaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (10)

Kathaṃ taraṇaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhac­ca­saha­gata­kilese ca khandhe ca tarato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjā­saha­gata­kilese ca khandhe ca tarato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti taraṇaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati— “taraṇaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (11)

Kathaṃ animittaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi sabbanimittehi animitto hoti nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā sabbanimittehi animittā hoti nirodhagocarā. Iti animittaṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“animittaṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (12)

Kathaṃ appa­ṇihitaṭ­ṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi sabbapaṇidhīhi appaṇihito hoti nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā sabbapaṇidhīhi appaṇihitā hoti nirodhagocarā. Iti appa­ṇihitaṭ­ṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati—“appa­ṇihitaṭ­ṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. (13)

Kathaṃ suññataṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti? Uddhaccaṃ pajahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi sabbā­bhini­ve­sehi suñño hoti nirodhagocaro, avijjaṃ pajahato anu­passa­naṭ­ṭhena vipassanā sabbā­bhini­ve­sehi suññā hoti nirodhagocarā. Iti suññataṭṭhena sama­tha­vi­passanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati— “suññataṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāvetī”ti. Bhāvetīti catasso bhāvanā—āsevanaṭṭhena bhāvanā … pe … maggo sañjāyatīti kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti. Evaṃ suññataṭṭhena sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Imehi soḷasahi ākārehi sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti, evaṃ sama­tha­vi­passa­naṃ yuganaddhaṃ bhāveti. (14)

Suttan­ta­niddeso.

2. Dham­muddhac­ca­vāranid­desa

Kathaṃ dham­muddhac­ca­vig­gahitaṃ mānasaṃ hoti? Aniccato manasikaroto obhāso uppajjati, obhāso dhammoti obhāsaṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena vig­gahita­mānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tena vuccati—“dham­muddhac­ca­vig­gahita­mānaso hoti so samayo, yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tassa maggo sañjāyatī”ti kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati, evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Aniccato manasikaroto ñāṇaṃ uppajjati, pīti uppajjati, passaddhi uppajjati, sukhaṃ uppajjati, adhimokkho uppajjati, paggaho uppajjati, upaṭṭhānaṃ uppajjati, upekkhā uppajjati, nikanti uppajjati, “nikanti dhammo”ti nikantiṃ āvajjati. Tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena vig­gahita­mānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tena vuccati— “dham­muddhac­ca­vig­gahita­mānaso hoti so samayo, yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tassa maggo sañjāyatī”ti. Kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati, evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

Dukkhato manasikaroto … pe … anattato manasikaroto obhāso uppajjati … pe … ñāṇaṃ uppajjati, pīti uppajjati, passaddhi uppajjati, sukhaṃ uppajjati, adhimokkho uppajjati, paggaho uppajjati, upaṭṭhānaṃ uppajjati, upekkhā uppajjati, nikanti uppajjati, “nikanti dhammo”ti nikantiṃ āvajjati. Tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena vig­gahita­mānaso anattato upaṭṭhānaṃ, aniccato upaṭṭhānaṃ, dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tena vuccati—“dham­muddhac­ca­vig­gahita­mānaso … pe … evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti”.

Rūpaṃ aniccato manasikaroto … pe … rūpaṃ dukkhato manasikaroto … rūpaṃ anattato manasikaroto … vedanaṃ … pe … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ aniccato manasikaroto … pe … jarāmaraṇaṃ dukkhato manasikaroto, jarāmaraṇaṃ anattato manasikaroto obhāso uppajjati … pe … ñāṇaṃ uppajjati, pīti uppajjati, passaddhi uppajjati, sukhaṃ uppajjati, adhimokkho uppajjati, paggaho uppajjati, upaṭṭhānaṃ uppajjati, upekkhā uppajjati, nikanti uppajjati, “nikanti dhammo”ti nikantiṃ āvajjati. Tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena vig­gahita­mānaso. Jarāmaraṇaṃ anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Jarāmaraṇaṃ aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, jarāmaraṇaṃ dukkhato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tena vuccati—“dham­muddhac­ca­vig­gahita­mānaso hoti. So samayo, yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tassa maggo sañjāyatī”ti. Kathaṃ maggo sañjāyati … pe … evaṃ maggo sañjāyati. Evaṃ saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti. Evaṃ dham­muddhac­ca­vig­gahitaṃ mānasaṃ hoti.

Obhāse ceva ñāṇe ca,
pītiyā ca vikampati;
Passaddhiyā sukhe ceva,
yehi cittaṃ pavedhati.

Adhimokkhe ca paggāhe,
upaṭṭhāne ca kampati;
Upekkhā­vajja­nāya ceva,
upekkhāya ca nikantiyā.

Imāni dasa ṭhānāni,
paññā yassa pariccitā;
Dham­muddhac­ca­kusalo hoti,
na ca sammoha gacchati.

Vikkhipati ceva kilissati ca,
Cavati cittabhāvanā;
Vikkhipati na kilissati,
Bhāvanā parihāyati.

Vikkhipati na kilissati,
Bhāvanā na parihāyati;
Na ca vikkhipate cittaṃ na kilissati,
Na cavati cittabhāvanā.

Imehi catūhi ṭhānehi cittassa saṅ­khe­pavik­khepa­vig­gahitaṃ dasa ṭhāne sampajānātīti.

Yuganad­dha­kathā niṭṭhitā.