Mahāvastu
37. Mañjarī Jātaka
yadā bhagavān abhiniṣkrānto anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho pravṛttapravaradharmacakro taṃ bhikṣuhi śrutaṃ || bhagavato kumārabhūtasya udyānavanagatasya kanyānām ābharaṇāni viśrāṇentasya yaśodharā hriyāyantī kumārasya allīnā || bhikṣu bhagavantaṃ pṛcchati || kathaṃ bhagavaṃ yaśodharā bhagavato kumārabhūtasya hriyāyantī allīnā || bhagavān āha || na hi bhikṣavaḥ idānīm eva yaśodharā mama hriyāyāntī allīnā | anyadāpi eṣā mama hriyāyantī allīnā || bhikṣū āhansuḥ || anyadāpi bhagavaṃ || bhagavān āha || anyadāpi bhikṣavo ||
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tītam adhvānaṃ nagare vārāṇasī kāśijanapade brāhmaṇo kauśikasagotro | so kāmeṣu ādīnavaṃ dṛṣṭvā anuhimavantaṃ ṛṣipravrajyāṃ pravrajito || tena tahiṃ anuhimavante gaṃgākūle āśramaṃ māpetvā pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharantena vāhitakena mārgeṇa catvāri dhyānāny utpāditāni paṃcābhijñā sākṣātkṛtā | candramasūryaparimārjako maharddhiko mahānubhāvo ṛṣi saṃvṛtto na ca saṃvibhāgaśīlo || tasya dāni jñātiko kāyasya bhedād gandharvakāyikeṣu deveṣūpapanno paṃcaśikho nāma gandharvaputro || so devabhūto taṃ kauśikaṃ smarati | kahiṃ kauśika ākāśe pravṛttajīvo ti mṛto ti || so samanvāharati | paśyati taṃ kauśikaṃ ṛṣipravrajyāṃ pravrajitaṃ | anuhimavante gaṃgākūle sa āśrame prativasati asaṃvibhāgaśīlo || tena śakrasya devānām indrasya ārocitaṃ || yo mama manuṣyabhūtasya jñāti priyo manāpo so ṛṣipravrajyāṃ pravrajito anuhimavante gaṃgākūle āśramapade prativasati so ca asaṃvibhāgaśīlo | tasya anugrahārthāya upasaṃkramema saṃvibhāgasmiṃ niyojema ||
śakro dāni kauśikasya ṛṣisya anugrahārthaṃ āhāradeśakāle candramasūryehi sārdhaṃ mātalinā ca saṃgrāhakena paṃcaśikhena ca devaputreṇa brāhmaṇaveśam abhinirmiṇitvā + + + + + + kauśikasya ṛṣisya āśramaṃ āhāradeśakāle ekam eko upasaṃkrānto | sa ca sunakho nānāprakārāṇi uccāvacāni varṇāni upadarśeti || kauśika āha ||
nāhaṃ kriṇāmi nāpi vikriṇāmi
na cāpi me sannidhi asti kiṃcit* |
parīttarūpaṃ mama bhojanaṃ imaṃ
syāmākaprasthaṃ nalam eṣo duvinnaṃ ||
alpāto alpakaṃ dadyāt* anumadhyāto madhyimaṃ |
bahukāto bahukaṃ dadyāt* adānaṃ nopapadyati ||natvāhaṃ kauśika brūmi bhuṃjāhi ca dadāhi ca |
āryamārgasamāpanno ekāṃśaṃ vindate sukhaṃ ||
candro pi upasaṃkrānto || kauśiko āha ||
nāhaṃ kriṇāmi nāpi vikriṇāmi
na cāpi me sannidhi asti kiṃcit* |
parīttarūpaṃ mama bhojanaṃ imaṃ
syāmākaprasthaṃ nalameṣo trayāṇāṃ ||
vaḍiśaṃ so saṃgilati dīrghasūtraṃ ayomayaṃ |
yo atithismiṃ āsīne adattvā bhuṃjati bhojanaṃ ||natvāhaṃ kauśika brūmi bhuṃjāhi ca dadāhi ca |
āryamārgasamāpanno ekāṃśaṃ vindate sukhaṃ ||
sūryo pi upasaṃkrānto || kauśika āha ||
nāhaṃ kriṇāmi nāpi vikriṇāmi
na cāpi me saṃnidhi asti kiṃcit* |
parīttarūpaṃ mama bhojanaṃ imaṃ
syāmākaprasthaṃ nalameṣo caturṇāṃ ||
moghaṃ tasya hutaṃ bhoti moghaṃ cāpi samāhitaṃ |
yo atithismiṃ āsīne adattvā bhuṃjati bhojanaṃ ||natvāhaṃ kauśika brūmi bhuṃjāhi ca dadāhi ca |
āryamārgasamāpanno ekāṃśaṃ vindate sukhaṃ ||
mātali pi upasaṃkrānto || kauśika āha ||
nāhaṃ kriṇāmi nāpi vikriṇāmi
na cāpi me saṃnidhi asti kiṃci |
parīttarūpaṃ mama bhojanaṃ imaṃ
syāmākaprasthaṃ nalameṣo paṃcānāṃ ||
satyaṃ tasya hutaṃ bhoti satyaṃ cāpi samāhitaṃ |
yo atithismiṃ āsīne dattvā bhuṃjati bhojanaṃ ||natvāhaṃ kauśika brūmi bhuṃjāhi ca dadāhi ca |
āryamārgasamāpanno ekāṃśaṃ vindate sukhaṃ ||
śakro pi upasaṃkrānto || kauśika āha ||
nāhaṃ kriṇāmi nāpi vikriṇāmi
na cāpi me sannidhi asti kiṃcit* |
parīttarūpaṃ mama bhojanaṃ imaṃ
syāmākaprasthaṃ nalameṣo ṣaṇāṃ ||
sarasvatīṃ so juhoti cāhutāṃ gamaye api |
yo atithismiṃ āsīne dattvā bhuṃjati bhojanaṃ ||natvāhaṃ kauśika brūmi bhuṃjāhi ca dadāhi ca |
āryamārgasamāpanno ekāṃśaṃ vindate sukhaṃ ||
udāravarṇā iti brāhmaṇā ime
ayaṃ ca vo sunakho kisya hetu |
uccāvacāṃ varṇanibhāṃ nidarśaye
ākhyātha me ko nu bhave bhavanto ||
candro ca sūryo ca ihāgatā te
ayaṃ ca so mātali devasārathiḥ |
ahaṃ ca śakro tridaśāna īśvaro
ayaṃ ca so paṃcaśikho + + + ti ||yasyaiṣa pratigṛhṇāti annaṃ ca pānaṃ ca kauśika |
pāṇisvaraṃ kumbhathūnaṃ mṛdaṃgānāṃ svarāṇi ca |
suptaṃ na pratibodhenti pratibuddho ca nandati ||+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + +
tuvaṃ no jñātī purimāsu jātiṣu
tvaṃ kauśikā matsaripāpadharmaḥ |
tuhyānukaṃpāya ihāgatā sma
mā pāpadharmo nirathaṃ vrajesi ||ye matsarī roṣakapāpadharmā
pradveṣakā śramaṇabrāhmaṇānāṃ |
pāpāni karmāṇi samācaritvā
ito cyutāḥ te nirayaṃ vrajanti ||ye ceha dānāni dadanti paṇḍitā
prasannacittāḥ śramaṇabrāhmaṇeṣu |
puṇyāni kṛtvā iha jīvaloke
ito cyutāste sugatiṃ vrajanti ||
eṣo adyaivaṃ kariṣyāmi puṇyaṃ
dāsyāmi dānaṃ śramaṇabrāhmaṇeṣu |
etehi dadyād aham annapānaṃ
nāhaṃ adattvā amṛtaṃ pi pāsye ||evaṃ ca me dadato sarvakālaṃ
bhogā ca me ca sarvā kṣipihanti |
tato ahaṃ sugatiṃ pravrajiṣyaṃ
prahāya kāmāni tathādhikāni ||nagottame girivaragandhamādane
modenti devavarādhipātmajā |
upāgatā ṛṣivara sarvi pūjituṃ
supuṣpitāṃ drumavaraśākhāṃ gṛhṇiya ||śuciṃ sugandhāṃ tridaśehi satkṛtāṃ
supuṣpitāṃ amaravarehi sevitāṃ |
śākhāṃ dadensur nama astu māriṣa
yathaiva mo śakra tathaiva so tuvaṃ ||tāṃ yācamānāṃ anudrakṣi brāhmaṇa
ityabrīṣi kalahaṃ udīraye |
na mahyaṃ puṣpehi ihārtha vidyati
yā yeva vo śreyatarā (gṛhṇātu) ||tadiyaṃ tvaṃ eva samīkṣa brāhmaṇa
jānāhi mo māriṣa yā nu śreyā |
yasyaiva no māriṣa tāṃ dayiṣyasi
sā eva no śreyatarā bhaviṣyati ||akāryam etaṃ vacanaṃ sugātrikā
sa brāhmaṇo krodhaśabdaṃ viyāhare |
gatvāna bhūtādhipatiṃ hi pṛcchatha
so eva vo jñāsyati yā nu śreyā ||tadāpi tāyo paramārthadarśino
udārikā varṇavareṇa arthikā |
gatvāna vocantridaśādhipasya
jānāhi mo māriṣa kā nu śreyā ||tān dṛṣṭvā aṇāttamanā puraṃdaro
ityabravīt* āttamano sarveṣu |
+ + + yuṣme sadṛśā sugātrikā
ko thehapūrvaṃ kalahaṃ udīraye ||yo sarvaloke carati mahāmuniḥ
nāmena so nārado satyavikramo |
so abravīt parvate gandhamādane
gatvāna bhūtādhipatiṃ hi pṛcchatha ||ito so uttarato diśāyāṃ
gaṃgāya kūle himavantapārśve |
so kauśiko dullabhapānabhojano
tasya sudhāṃ preṣayi devasārathiḥ ||agniṃ juhantasya pratiṣṭhato mama
prabhaṃkaro lokatamonudo yathā |
ādityalokasmiṃ tatheva īryasi
kā devatā kisya ihāgato si ||śaṃkhopamaṃ śveta-atulyasannibhaṃ
manojñagandhaṃ priyarūpadarśanaṃ |
na dṛṣṭapūrvaṃ maya cakṣuṣedṛśaṃ
kā devatā kin tu dadāsidaṃ mama ||ahaṃ mahendreṇa maharṣi preṣito
sudhāhariṃ tvāṃ tvaritaṃ upāgami |
jānāhi māṃ mātaliṃ devasārathiṃ
bhuṃjāhimāṃ kāṃkṣiṣu bhogamuttamaṃ ||bhuktvā himāṃ dvādaśa + + + hi pāpakā
kṣudhāpipāsāṃ aratiṃ jvaraṃ kramā |
krodhopanāhaṃ ca vivādapaiśūnyaṃ
śītoṣṇatandrītarasaṃ ca uttamaṃ ||na mātale kalpati mahya bhuṃjituṃ
pūrve adattvā iti bruvan anuttamaṃ |
na cāpi ekasya na mahya varṇitaṃ
asaṃvibhāgo hi sukhaṃ na vindati ||mitraṃ opāyikaṃ pāripanthikā
strīghātakā ye paharanti arthaṃ |
sarve pi te matsarine samā matā
prāptaṃ adattvā amṛtaṃ pi nāse ||tā preṣitā devarājena ātmajā
kanyā catasro tapanīyasannibhā |
sudhāṃ pi ādāya pratigrahārhāṃ
taṃ āśramaṃ yatra abhūṣi kauśikaḥ ||dṛṣṭvā tu tāḥ arthadarśo matīmāṃ
prabhāsayantīyo anantarāśritāḥ |
sthitā catasro pramadā caturdiśaṃ
so dāni kauśika adhyabhāṣitha ||purimāṃ diśan tiṣṭhasi devate tvaṃ
alaṃkṛtā tāravarā ca oṣadhī |
pṛcchāmi te kāṃcanavedivigrahe
ākhyāhi me tvaṃ katamāsi devatā ||śiro ham asmi manujeṣu saṃmatā
akṣudrasattvā parisevino sadā |
sukheṣiṇī tuhya sukāśamāgatā
taṃ māṃ sudhāye varaprajña bhāgaya ||śīlenupetaṃ caraṇena buddhiye
upetasattvaṃ praguṇena karmaṇā |
tvayā upeto śirijātimantiyā
preṣeti dāsaṃ viya bhogavāṃ sukhī ||atho pi dāse alaso aśilpako
sudurgato vāpi naro arūpavāṃ |
tvayā upeto śirijātimantiyā
tad idam asādhu yad idaṃ tvayā kṛtaṃ ||prabhāsayantī yaśasā yaśasvinī
manorameśāhūyanāṃ diśāṃ prati |
pṛcchāmi tvāṃ kāṃcanavedivigrahe
ācikṣa me tvaṃ katamāsi devatā ||śraddhāham asmi manujeṣu sammatā
akṣudrasattvā pratisevinī sadā |
sukheṣiṇī tuhya sakāśam āgatā
taṃ māṃ sudhāye varaprajña bhāgaya ||bhāryāpi me kho sadṛśā hi satkṛtā
kalyāṇadharmā ca pativratā ca |
prahāya svakulaṃ dhītarā ca
karoti śraddhāṃ puna kumbhakāśiye ||śīlaṃ śrutaṃ cāpi athāpi saṃyamaṃ
śraddhā satī yatra + + + ekadā |
naiṣā sāvadyena vighātadarśanā
tad idam asādhu yad idaṃ tvayā kṛtaṃ ||sā me va santike api ca vadyase
vijāne mūḍhāsi dhūrtānuvartinī |
na edṛśī arhati āsanodakaṃ
kuto sudhāṃ gaccha na me tvaṃ rocasi ||jahāti rātrī aruṇasmiṃ udgate
sā tiṣṭhase tāravarā va oṣadhī |
pṛcchāmi te kāṃcanavedivigrahe
ācikṣa me tvaṃ katamāsi devatā ||mṛgīva bhrāntā sarabhāya varjitā
nirākṛtā mandaṃ mamaṃ avekṣase |
kā te sahāyā mṛdugātri lakṣate
na bhāyase ekikā tuvaṃ devatā ||na me sahāyā iha āgatā kauśika
+ + + pravarāsmi devatā |
āśā sudhāye iha āgatāsmi
tan me sudhāye varaprajña bhāgaya ||āśāya kṣetrāṇi kṛṣanti karṣakā
saputradārā saṃghaṭanti ekato |
naṃ varṣa harati asanī ca utthitā
tad idam asādhu yad idaṃ tvayā kṛtaṃ ||āśāye eke manujā dhanārthikā
nāvāṃ samāruhya taranti (sāgaraṃ) |
ālambane tatra sīdanti athāpi ca
duḥkhaṃ nigacchanti vinaṣṭapuṇyāḥ ||sā me va santike api ca vadyase
vijāne mūḍhāsi dhūrtānuvartinī |
na edṛśī arhati āsanodakaṃ
kuto sudhāṃ gaccha na me tvaṃ rocasi ||kā dṛṣṭāsi + + + pinaddhamañjarī ||
sīhāṃgadā kāṃcipramṛṣṭadhāraṇī |
kuśāgraraktā supinaddhakuṇḍalā
uśīravarṇā pratibhāya śobhasi ||gate yathā prāvṛṣi atra sārade
alaṃkṛtā lohitamālinī + + + |
pṛcchāmi tvāṃ kāṃcanavedivigrahe
ācikṣa me tvaṃ katamāsi devatā ||hirīyamasmi manujāna sammatā
akṣudrasattvapratisevinī sadā |
sukheṣiṇī tuhya sakāśam āgatā
na tu tvāṃ śakromi maharṣi yācituṃ ||kāvarṇadhātu iha strī na vidyati
jānāmi dharmeṇa sugātri lakṣase |
te tāṃ ayācantiye prasavāmy ahaṃ
sudhāmahaṃ jīvitaṃ taṃ dadāmi te ||tvām evahaṃ kāṃcanavedivigrahe
āmantrayitvāna pravekṣyi āśramaṃ |
tvām evahaṃ sarvaguṇena pūjaye
tava adattvā amṛtaṃ pi no alaṃ ||taṃ āśramaṃ puṣpavicitrasaṃstṛtaṃ
dvijehi ghuṣṭaṃ rucirasvarehi |
sā succhavī taṃ ca praviṣṭā āśrama
udakupetaṃ phalamūlaśobhitaṃ ||vṛkṣāgraṇīnāṃ bahavo nupuṣpitā
sālā piyālā panasā ca tindukā |
śobhāṃjanā loghra + + + pāṭalā
supuṇyagandhā mucilindakā ca ||kuvalā tamālā bahavo nuveśanaṃ
aśvatthanyagrodha tathaivudumbarā |
tilakā kadambā ca tathaiva campakā
prasātikā śyāmaka tatra taṇḍulā ||tatrāpinaddhaprāvṛto kuśāmayo
supuṇyagandho ajinopasevito |
āśītakurvī harate niṣaṇṇo
niṣīda kalyāṇasukhena āsane ||tasyetavāye kuṣicāya kauśikaḥ
jayettamānaye jaṭāyantaṃ dhanena |
nehi pātrehi sudhāṃ svayaṃ dade
sā adhyabhāṣi tvaritā mahāmuniṃ ||taṃ saṃprati gṛhyāṇa prītamānasā
ityabravī āttamanā jaṭādharaṃ |
kṛtā tvayā kauśika mahya pūjā
gacchāmi dāni tridaśāna sevituṃ ||sā kauśikenānumatā dyutīmatā
jigīṣamāṇā tridaśāṃ upāgami |
gatvāna sā avaca sahasradarśanaṃ
iyaṃ sudhā vāsava yo hi me jayo ||so tatra yo preṣita eva mātali
parivṛtto devasabhāya agrato |
hirī sudhāṃ kenabhilabdhe hetunā
ityabravī tvaṃ punar evam āhūya ||taṃ so vatārād vinivartayed rathaṃ
jāmbūnadaṃ santapanīyasannibhaṃ |
prajvālyamānaṃ ravikarasaṃnibhaṃ
alaṃkṛtaṃ suvarṇabimbavicitraṃ ||gatāś ca hastikapivyāghradvīpiyo
mṛgā ca vaiḍūryamayā upāgatā |
taṃ puṣkalā jyotīrasamayā śubhā
maṇīvaiḍūryamayā ca īdṛśā ||heṣṭā manesī upariṃ ca kupsaraṃ
suvarṇacandrā ca rathe upāgatā |
taṃ yānaśreṣṭhaṃ abhiruhya mātali
daśa diśāyo abhinandayet* mahīṃ ||nagāṃś ca śailāṃś ca vanaspatīṃ ca
sasāgarāṃ kampamānāṃ vasundharāṃ |
so kṣipram eva tvaritaṃ upāgami
tam āśramaṃ yatra abhūṣi kauśiko ||so mātali + + + + + +
dūto ahaṃ pṛcchati te puraṃdaro |
śirīya śraddhāya ca āśāyāpi ca
hirī śreyā kena guṇena manyasi ||+ + + + + + + + + + + +
+ + + śirī me pratibhāti mātali |
śraddhā anityā puna devasārathi
āśā visaṃvādikasaṃyatā mama ||hirī manāpā pariśuddhakevalā
saṃgrāmaśīrṣe na ratā pravarjitā |
vipaśyamānā surabhī upadrutā
hirir nivāreti svacittamātmano ||hirīha śreṣṭhā manujeṣu mātali
dahare kāṃkṣyati mahallike ca |
priyaṃ ca bhrātṛvyaṃ karoti caṇḍaṃ
hirir nivāreti svacittamātmano ||ko te imāṃ kauśika dṛṣṭam* + + +
ugro hi indro athavā sahāṃpati |
indro tava indrasagotra kāṃkṣati
tasyaiva bhāvasahavratānuja ||sa kauśikaḥ taṃ jahiyāna ucchrayaṃ
śīlopapeto asadhuryabhūto |
puṇyāni kṛtvā vipulāni āśrame
kāyasya bhedāt svargeṣu modati ||
syāt khalu punaḥ bhikṣavo yuṣmākam evaṃ anyo so tena kālena teva samayena nārado nāma ṛṣi kauśikasagotro | na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ | tat kasya hetoḥ | ahaṃ so bhikṣavas tena kālena tena samayena nārado nāma ṛṣir abhūṣi kauśikagotro || syāt khalu punar bhikṣavo evam asyā anyā sā tena kālena tena samayena śakrasya devānām indrasya hirī nāma dhītā āsi | na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ | tat kasya hetor bhikṣavo | eṣā eva yaśodharā tena kālena tena samayena śakrasya devānām indrasya hirī nāma dhītā abhūṣi | tadāpi eṣā mama hrīyāyantī allīnā | etarahiṃ pi mama eṣā hrīyāyantī allīnā ||
samāptaṃ maṃjarījātakaṃ ||