“Bhante nāgasena, idha yo koci gihī pārājikaṃ ajjhāpanno bhaveyya, so aparena samayena pabbājeyya, attanāpi so na jāneyya ‘gihipārājikaṃ ajjhāpannosmī’ti, napi tassa añño koci ācikkheyya ‘gihipārājikaṃ ajjhāpannosī’ti. So ca tathattāya paṭipajjeyya, api nu tassa dhammā­bhisa­mayo bhaveyyā”ti? “Na hi, mahārājā”ti. “Kena, bhante, kāraṇenā”ti? “Yo tassa hetu dhammā­bhisa­mayāya, so tassa samucchinno, tasmā dhammā­bhisa­mayo na bhavatī”ti.

“Bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha—‘jānantassa kukkuccaṃ hoti, kukkucce sati āvaraṇaṃ hoti, āvaṭe citte dhammā­bhisa­mayo na hotī’ti. Imassa pana ajānantassa akukkuc­ca­jātassa santacittassa viharato kena kāraṇena dhammā­bhisa­mayo na hoti, visamena visameneso pañho gacchati, cintetvā visajjethā”ti.

“Ruhati, mahārāja, sukaṭṭhe sukalale maṇḍakhette sāradaṃ sukhasayitaṃ bījan”ti? “Āma, bhante”ti. “Api nu, mahārāja, taññeva bījaṃ ghana­selasi­lātale ruheyyā”ti? “Na hi, bhante”ti. “Kissa pana, mahārāja, taññeva bījaṃ kalale ruhati, kissa ghanasele na ruhatī”ti? “Natthi, bhante, tassa bījassa ruhanāya ghanasele hetu, ahetunā bījaṃ na ruhatī”ti. “Evameva kho, mahārāja, yena hetunā tassa dhammā­bhisa­mayo bhaveyya, so tassa hetu samucchinno, ahetunā dhammā­bhisa­mayo na hoti.

Yathā vā pana, mahārāja, daṇḍa­leḍḍu­laguḷa­muggarā pathaviyā ṭhāna­mupa­gacchanti, api nu, mahārāja, teyeva daṇḍa­leḍḍu­laguḷa­muggarā gagane ṭhāna­mupa­gacchantī”ti? “Na hi, bhante”ti. “Kiṃ panettha, mahārāja, kāraṇaṃ, yena kāraṇena teyeva daṇḍa­leḍḍu­laguḷa­muggarā pathaviyā ṭhāna­mupa­gacchanti, kena kāraṇena gagane na tiṭṭhantī”ti? “Natthi, bhante, tesaṃ daṇḍa­leḍḍu­laguḷa­mugga­rā­naṃ patiṭṭhānāya ākāse hetu, ahetunā na tiṭṭhantī”ti. “Evameva kho, mahārāja, tassa tena dosena abhisamayahetu samucchinno, hetusamugghāte ahetunā abhisamayo na hotīti.

Yathā vā pana, mahārāja, thale aggi jalati, api nu kho, mahārāja, soyeva aggi udake jalatī”ti? “Na hi, bhante”ti. “Kiṃ panettha, mahārāja, kāraṇaṃ, yena kāraṇena soyeva aggi thale jalati, kena kāraṇena udake na jalatī”ti? “Natthi, bhante, aggissa jalanāya udake hetu, ahetunā na jalatī”ti. “Evameva kho, mahārāja, tassa tena dosena abhisamayahetu samucchinno, hetusamugghāte ahetunā dhammā­bhisa­mayo na hotī”ti.

“Bhante nāgasena, punapetaṃ atthaṃ cintehi, na me tattha cittasaññatti bhavati, ajānantassa asati kukkucce āvaraṇaṃ hotīti, kāraṇena maṃ saññāpehī”ti. “Api nu, mahārāja, visaṃ halāhalaṃ ajānantena khāyitaṃ jīvitaṃ haratī”ti? “Āma, bhante”ti. “Evameva kho, mahārāja, ajānantenapi kataṃ pāpaṃ abhisa­mayan­tarā­yakaraṃ hoti.

Api nu, mahārāja, aggi ajānitvā akkamantaṃ ḍahatī”ti? “Āma, bhante”ti. “Evameva kho, mahārāja, ajānantenapi kataṃ pāpaṃ abhisa­mayan­tarā­yakaraṃ hoti.

Api nu, mahārāja, ajānantaṃ āsīviso ḍaṃsitvā jīvitaṃ haratī”ti? “Āma, bhante”ti. “Evameva kho, mahārāja, ajānantenapi kataṃ pāpaṃ abhisa­mayan­tarā­yakaraṃ hoti.

Nanu, mahārāja, kāliṅgarājā samaṇakolañño satta­ratana­pari­kiṇṇo hat­thira­ta­na­mabhiruyha kuladassanāya gacchanto ajānantopi nāsakkhi bodhimaṇḍassa uparito gantuṃ, idamettha, mahārāja, kāraṇaṃ, yena kāraṇena ajānantenapi kataṃ pāpaṃ abhisa­mayan­tarā­yakaraṃ hotī”ti? “Jinabhāsitaṃ, bhante nāgasena, kāraṇaṃ na sakkā paṭikkosituṃ, esovetassa attho tathā sampaṭicchāmī”ti.

Abhisa­mayan­tarā­yakara­pañho sattamo.