Peṭakopadesa

Hāra­sam­pāta­bhūmi

Yāni cattāri jhānāni, tesaṃ jhānānaṃ imāni aṅgāni, tesaṃ aṅgānaṃ samūho assa aṅgā, ayaṃ jhānabhūmi ko visesoti assa viseso. Ime sambhārā tehi ayaṃ samudāgamo, tassa samudāgamassa ayaṃ upanisā, tāya upanisāya ayaṃ bhāvanā. Tassā bhāvanāya ayaṃ ādīnavo. Tena ayaṃ parihāni. Kassa parihānīti tadupagaj­jhāyino. Taṃ yathā bhaṇitaṃ paccavekkhanto ayaṃ viseso. Tena visesena ayaṃ assādo, so kassa assādo ajhāniyā jhāyino, tassā ajhāniyā jhāyino, idaṃ kallitā kosalle ṭhitajjhānaṃ anomaddiyataṃ gacchati jhānabalaṃ, jhānabale ṭhitassa ayaṃ pāramip­pattassa imāni jhānaṅgāni anāvi­la­saṅkappo paṭhame jhāne jhānaṅgāni bhāvī. So pīti tada­nusā­rit­tāva paṭhame jhāne jhānaṅgaṃ tassaṅguno ca dhammā ­tada­bhi­sanni­tāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅ­ga­dhammatā kho pana tathā pavattassa sahagataṃ jhānaṅ­ga­dhammaṃ sasukhatāya ajjhattaṃ sampasādo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ mano­sam­pasā­da­natāya ­tada­bhi­sanni­tāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ ajjhattaṃ sampasādanaṃ samādhitā pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, cetaso ekodibhāvo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā phassatā tatiye jhāne jhānaṅgaṃ, sukhaṃ tassa aṅganti ca. Cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā adukkhamasukhā catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, abhinisābhūmi upekkhā­sati­pāri­suddhi catutthe jhāne jhānaṅgaṃ. Satipārisuddhi ca anekaj­jhāna­bhūmīsu jhānaṅ­ga­samā­yuttā pīti cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ.

Tattha katamā jhānabhūmi? Savitakke savicāre vivekā anugatā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Avitakke avicāre ajjhattaṃ sampasādanaṃ janitaṃ pītimanugatā dutiye jhāne jhānabhūmi. Sukha­sāta­samo­hitā sappītikā tatiye jhāne jhānabhūmi. Tassa sukha­duk­kha­saha­gatā abhi­nīhā­ra­saha­gatā catutthe jhāne jhānabhūmi. Appa­māṇa­saha­gatā sattārammaṇā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Abhi­bhū­mi­āyata­na­saha­gatā rūpasaññīsu dutiye jhāne jhānabhūmi. Vimokkha­saha­gatā­naṃ vimokkhesu tatiye jhāne jhānabhūmi. Anu­passa­nā­saha­gatā kāyasaṅkhārā sammā catutthassa jhānassa bhūmi.

Tattha katame jhānavisesā? Vivicceva kāmehi vivicca pāpakehi akusalehi dhammehi citta­ce­tasi­ka­saha­gatā kāma­dhātu­sa­matik­kama­na­tāpi, ayaṃ jhānaviseso. Avitakkā ceva avicārā ca sappītikāya satisahagatāya pītisahagatā sañ­ñāmana­sikārā samudācaranti. Ayaṃ jhānaviseso. Avitakkāya bhūmiyā avicāreyeva sati anugatā upekkhā­saha­gatā manasikārā samudācaranti. Tadanu­dhamma­tāya ca sati saṇḍahati. Tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Sati­pāri­suddhi­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saha­gatāya bhūmiyaṃ ākiñ­cañ­ñā­yatana­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso.

Jhānasambhārā nekkham­ma­vitakko sambhāro kāmavitak­ka­vinoda­nādhip­pāyatā. Abyāpā­da­vitakko sambhāro ­byāpā­da­vitak­ka­paṭi­vinoda­nā­dhip­pāyatā. Avihiṃ­sā­vitakko sambhāro vihiṃ­sā­vitak­ka­paṭi­vinoda­nā­dhip­pāyatā. Indriyesu guttadvāratā appicchatā sambhāro parisuddhājīvo catunnaṃ samāpattīnaṃ sambhāro akammassa vihāritā. Maggasambhāro samā­patti­pajja­natā. Phalasambhāro jhāna­nib­bat­ti­tāya jhāna­sa­mudā­gamo. Kusalahetu yaṃ jhānaṃ samudayaṃ gacchanti ko ca na kutoci nekkham­map­pattā samudā­gacchanti. Ālamba­nirodha­samā­dhi santo samudā­gacchanti. Avītikkantā samudā­gacchanti. Sukhindriyaṃ somanas­sindriyaṃ pahānāya te ca abyāpajjatāya samudā­gacchanti. Taṃ pana sandhāya samudā­gacchanti. Aparidāhanāya samudā­gacchanti. Ayaṃ ñāṇasamudāgamo.

Tattha katamā upanisā? Kalyāṇamittatā jhānassa upanisā. Kal­yāṇa­sampa­vaṅkatā jhānassa upanisā. Indriyesu guttadvāratā jhānassa upanisā. Asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu jhānassa upanisā. Saddham­mas­savanaṃ jhānassa upanisā. Saṃvejaniye ṭhāne saṃviggassa yoniso padhānaṃ. Ayaṃ jhānopanisā.

Tattha katamā bhāvanā? Mettāsevanā abyāpā­da­vitak­ka­bhāvanā. Karuṇāsevanā avihiṃ­sā­vitak­ka­bhāvanā. Muditābhāvanā pīti­su­kha­sam­pajaññā kāritā. Upekkhābhāvanā passavatā upekkhābhāvanā apassavatā upekkhā ca ajjhupekkhā ca, asu­bhasaññā­bhāvanā dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā ­bhavasan­dhā­bhiññā bhavasandhānaṃ, sā chabbidhā bhāvanā bhāvitā bahulīkatā anuṭṭhitā vatthukatā yānīkatā paricitā susamāraddhā. Ayaṃ bhāvanā.

Evaṃ bhāvayantassa ayaṃ ādīnavo. Paṭhame jhāne saṅ­khā­ra­saman­nā­gato eso dhammo assuto sāsavo. Sace esa dhammo ayaṃ sīlo āsanna­paṭi­pak­kho ca esa dhammo kāmo paticāro pativicāro samāpattīnaṃ ca sabboḷāriko esa dhammo vitakkavicāro ca. Tattha cittaṃ khobhenti, kāyo cettha kilamati, kāyamhi cettha kilante cittaṃ vihaññati. Anabhi­nī­hārak­kha­mova abhiññānaṃ ime ādīnavā paṭhame jhāne.

Dutiye jhāne ime ādīnavā pīti­phara­ṇa­saha­gato ca eso dhammo, na samudā­cāras­seti cittaṃ. Asodhayaṃ upagamo cesa dhammo upaga­mi­pa­rissayo domanas­sa­pac­catthiko cesa dhammo. Tattha tattha yuttīnaṃ pīti parajjato cesa dhammo dukkaraṃ hoti, avat­tasan­tā­sa­bhūmi­pari­vajja­yanto catūsu dukkhatāsu esa dhammo anu­viddhā­pana­saddhāya dukkhatāya ca na pali­bodha­duk­kha­tāya ca abhiñ­ñā­duk­kha­tāya ca rogadukkhatāya ca, ime ādīnavā dutiye jhāne.

Tattha katame ādīnavā tatiye jhāne? Upekkhā­su­kha­saha­gatāya tattha sātāvīnaṃ pañcannaṃ upekkhāsukhaṃ parivattito esa dhammo tena nicca­saññi­tā­nañca yaṃ hoti. Dukkhopaniyaṃ sukhaṃ cittassa saṅkhobhataṃ upādāya sukhadukkhāya gato savati. Sukha­duk­khā­nu­ka­tañca upādāya anabhi­hārak­kha­maṃ cittaṃ hoti. Abhiññāya sacchikiriyāsu sabbepi cete dhammā tīsu jhāna­samā­pattīsu catūhi ca dukkhatāhi anuviddhānaṃ sā bhayā dukkhatāya pali­bodha­duk­kha­tāya ca abhiññāya dukkhatāya ca ime ādīnavā tatiye jhāne.

Tattha katame ādīnavā catutthe jhāne? Ākiñ­cañ­ñā­samā­pattikā te dhammā­nu­samā­pattikā etissā ca bhūmiyaṃ sātānaṃ bāla­puthuj­janā­naṃ anekavidhāni diṭṭhigatāni uppajjanti. Oḷārikā sukhumehi ca rūpasaññāhi anuvidhāni etāni jhānāni sadā anudaya­mettā­jhānaka­lā­nuda­nu­kalāya sādhāraṇā, dukkarā ca sabbe cattāro mahāsambhārā samudāgatāni ca etāni jhānāni aññamaññaṃ nissāya samudā­gacchanti. Ettha samudāgatā ca ete dhammā na samattā honti. Asamug­ga­hita­nimittā ca ete dhammā parihāyanti. Nirujjhanti ca ete dhammā na upādiyanti nirujjhaṅgāni ca, etesaṃ dhammānaṃ jhānāni nimittāni na jhāna­nimitta­saññā vokirati. Appaṭi­laddha­pubbā ca jhāyīvasena ca bhavati. Imehi ādīnavehi ayaṃ jhānaparihāni.

Nirodha­samā­pattiyā apaṭisaṅkhāya avasesasaññino ākiñ­cañ­ñā­yatana­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā samudācaranti, so nirodha­samā­pattito parihāyati. Āneñjasaññino asaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñ­cañ­ñā­yatana­saha­gatā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ samāpannassa viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saññā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ samāpannassa rūpasañ­ñā­saha­gatā. Vitthārena … pe … yāva paṭhame jhāne kāmasaññā­saha­gatā kātabbā. Sakassa parihāyati, kalaṅkajjhāne kalaṅkaṃ jhāyati, parisamantato jhāyati, bhindanto jhāyati, na sajjhāyati, āyūhanto jhāyati, kiñci ca niparicito jhāyati. Atividhāvanto jhāyati, atimaññanto jhāyati, kāyasaṅkhāre appaṭisambhāre jhāyati, pari­yuṭ­ṭhā­nassa nissaraṇaṃ ajānanto jhāyati, nīvara­ṇā­bhi­bhūto jhāyati, assāpat­ti­ma­nasika­ronto jhānassa assādo ­kāmarā­ga­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ pahānaṃ jhānassa assādo ­kāmarā­ga­hetū­naṃ dhammānaṃ udayanti, nirujjhaṅgāni etesaṃ dhammānaṃ jhānāni uparimā sukhupekkhā ­kāmakam­ma­kilesā­naṃ pahānaṃ assādo, evaṃ kho puna jhānassa assādo mahāsaṃ­vāsa­map­pī­ḷite lokasannivāse asambodhokāsā vigamessamidaṃ jhānappahānā. Ayaṃ paliro­dhamap­pali­rodha­lo­kasanni­vāse esanidhamidaṃ jhānaṃ anamatag­ga­saṃsā­ra­samā­pannā­naṃ sattānaṃ ­saṃsā­rap­pahānanā ānisaṃso, yamidaṃ jhānassa assādo kāyassa ajhāniya­jhāyino bhavati. Ajhāniya­jhāniya­jhāyīhi aparāmasanto ajhāniya­jhāyi­taṃ jhāyati, yāni kalaṅ­kaj­jhāyino padāni, tāni anudhitāni paṭipakkhe.

Tattha katamaṃ jhānakosallaṃ? Samā­patti­kosal­laṃ jhānakosallaṃ, jhāna­visesa­kosal­laṃ jhānakosallaṃ, ­jhānanta­rika­kosal­laṃ jhānakosallaṃ, samā­patti­vuṭṭhā­na­kosal­laṃ jhānakosallaṃ, jhāne sabhā­va­kosal­laṃ jhānakosallaṃ, jhāne ādīna­va­kosal­laṃ jhānakosallaṃ, jhāne ­nissa­ra­ṇa­kosal­laṃ jhānakosallaṃ, jhānaphalena upādāya kosallaṃ, jhānaphalena paṭi­saṅ­khā­na­phale apari­hā­na­dham­matā nibbattijhāne ca kīḷitāpi visesabhāgiyaṃ jhānaṃ paṭilabbhati. Idaṃ panassāti bhavahāritā ca āramma­ṇā­nimittag­gāho anabhi­nīhā­ra­balaṃ, cittekaggatā nimittāsu gatisahitā samathabalena asaṃsīdanañca jhāne maggaphalaṃ samathaṃ pavatte samādhino upekkhā­pali­pubbā­para­nimittā­sayo paggāhino satibalaṃ taṃ pavattitānañca vipassanānaṃ samaññābale.

Tattha katamā jhānapāramitā? Supāramitā mettā kāmesu sattā kāmasaṅga­sattāti yamhi sutte desanāya vohārena dve saccāni niddiṭṭhāni, dukkhañca samudayo ca, vicayena hārena ye saṃyojanīyesu dhammesu vajjaṃ na passanti, te oghaṃ tarissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na tarissantīti atthi esā yutti ca vicayo ca idaṃ nu kissa padaṭṭhānaṃ, kāmesu sattāti pañca kāmaguṇā, taṃ kāmataṇhāya padaṭṭhānaṃ. Saṃyojane vajja­ma­passamā­nāti avijjāya padaṭṭhānaṃ, na hi jātu saṃ­yoja­na­saṅga­sattā oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantanti upādānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmesu sattāti kāmā dvidhā—vatthukāmā ca kilesakāmā ca, tattha kilesakāmā kāmataṇhā kāmataṇhāya yuttā bhavanti rūpataṇhā bhavataṇhā lakkhaṇena hārena, saṃyojane vajja­ma­passamā­nāti saṃyojanassa. Yo tattha chandarāgo tassa kiṃ padaṭṭhānaṃ? Sukhā vedanā dve ca indriyāni—sukhindriyañca somanas­sindriyañca. Iti sukhāya vedanāya gahitāya tayopi vedanā gahitā honti. Vedanākkhandhe gahite sabbe pañcakkhandhā gahitā honti. Rūpa­sadda­gandha­ra­sa­phoṭṭhabbā gahitā, vatthukāmesu gahitesu sabbāni cha bāhirāni āyatanāni gahitāni honti. Ajjhat­tika­bāhi­resu āyatanesu yo sato, ayaṃ vuccate lakkhaṇo hāro, tattha yo oḷārikamhi kilese ajjhāvasito sabbakilesesu yo na tato sukhumataresu na vītarāgo bhavati. Tattha bāhira­saṃ­yoja­naṃ mamanti ajjhat­ta­saṃ­yoja­naṃ ahanti. Tattha bhagavato ko adhippāyo? Ye oghaṃ taritukāmā te saṃyojanīyesu dhammesu ādīna­vānupas­sino viharissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Kāmesu sattāti yesu ca sattā yena ca sattā yesañca sattā ayaṃ catubbidho ākāro sabbesaṃ hārabhāgiyo.

Tattha katamāni tīṇi vipallāsāni padaṭṭhānāni ca? Citta­vi­pallā­sassa diṭṭhi­vi­pallā­sassa saññā­vi­pallā­sassa tayo vipallāsā tīṇi akusalamūlāni padaṭṭhānaṃ. Tīṇi akusalamūlāni hīnap­paṇīta­kāriya­kammassa padaṭṭhānaṃ. Catunnañca upādānānaṃ doso akusalamūlaṃ dissati. Hīnap­paṇīta­kāriya­kammassa padaṭṭhānaṃ. Yathā mātuyā vā pituno vā aññatarassa vā puna uḷārassa bhikkhuno abhayaṃ deti. Tattha añño micchā paṭipajjeyya kāyena vā vācāya vā. Tattha so ­byāpā­da­mu­pādāya tesaṃ uḷārānaṃ ­rak­khā­varaṇa­guttiyā anupālayanto yo uḷārānaṃ abhayaṃ deti. Tesaṃ abhaye dinne yo tattha micchā paṭipajjeyya. Tattha so byāpādaṃ upādāyanto dosajaṃ kammaṃ karoti. Yo tattha asādhu indriyā nīvaraṇaṃ yaṃ tesaṃ abhayaṃ dakkhiṇato saññaṃ idaṃ paṇītaṃ kāraṇaṃ mayā puna tattha micchā­paṭi­patti ayaṃ byāpādo hīnagami­va­kammaṃ lobho moho ca imāni nīvaraṇāni vacanāni tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi yo so upādāno itthī vā puriso vā tesaṃ pañ­cak­khan­dhā­naṃ teyeva upādāno samudayo idaṃ dukkhañca samudayo ca soyeva desanāhāro.

Tattha kāmesu ye na pajjanti, te ādīna­vānu­passa­nāya pajjanti. Itissā kāmadhātuyā nikkha­mi­tu­kāmatā, ayaṃ vuccati nekkham­mac­chando. Yo tattha anabhi­saṅ­khā­rā­naṃ kiñci visodheti tassa dhāvarā vā, ayaṃ abyāpā­dac­chando. Kiñci vihiṃsati, ayaṃ vihiṃsāchando. Iti nekkham­mā­bhi­nīhatā tayo chandā— nekkham­mac­chando abyāpā­dac­chando avihiṃsāchando. Tattha nekkham­mac­chando alobho; abyāpā­dac­chando adoso; avihiṃsāchando amoho. Imāni tīṇi kusalamūlāni aṭṭhasu sampattesu parahitāni, tesaṃyeva catunnaṃ upādānānaṃ nirodhāya saṃvattanti. Sace vā puna kammaṃ kareyya kaṇhaṃ vā sukkaṃ vā tassa vipākahānāya saṃvattanti. Idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Tattha yo tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ nirodho, ayaṃ nirodho. Soyeva maggo tattha paṭipadāni imāni dve saccāni imāni cattāri saccāni āvaṭṭo hāro.

Kāmesu sattāti ye sekkhā, te ekenevākārena sattā. Ye puthujjanā, te dvīhākārehi sattā, tassāyaṃ pañho ­vibhaj­jab­yākara­ṇīyo vattabbo. Kiñcāpi sotāpanno paṭisevanāya, no ca kho abhinivese satto yo hi apacayāya padahati, na upacayāya. Sekkho hi kilesavasena kāme paṭisevati. Puthujjano pana kilesa­sa­muṭṭhā­nāya kāme paṭisevati. Tattha kāmesu sattānaṃ catuoghaṃ tarissatīti ­vibhaj­jab­yākara­ṇīyo, ayaṃ vibhatti.

Parivattanoti kāme ye neva sajjanti na ca saṃyojanehi saṃyuttā, te oghaṃ tarissanti vipulaṃ mahantanti. Ayaṃ suttassa paṭipakkho.

Vevacananti yo kāmesu satto yo ca tattha kāmānaṃ guṇo, tattha viso satto. Yepi kāmānaṃ āhārā dhammā, tattha viso satto. Tatthimaṃ kāmānaṃ vevacanaṃ pāko rajo sallaṃ gaṇḍo īti upaddavoti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni tattha viso sattoti vevacanaṃ. Satto bandho mucchito gadhito ajjhosito kāme ajjhāpannā parimutto tab­bahu­la­vihārīti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni, ayaṃ vevacano nāma. Kāmappa­cāra­paññat­tiyā kilesa­gocara­paññat­tiyā paññattā cittanti vevacanaṃ. Satto tab­bahu­la­vihārīti yāni vā pana aññāni. Ime kāmappa­cāra­paññat­tiyā kilesa­gocara­paññat­tiyā paññattā, bījapaññattiyā paññattā, saṅkhārā saṃ­yoja­na­paññat­tiyā paññattā, upādānaṃ hetupaññattiyā paññattaṃ, puggalo puthu­paññat­tiyā paññatto.

Otaraṇoti imāya paṭic­ca­samup­pādo dukkhañca samudayo ca. Ye kilesā ye saṅkhārā saṃyojanāni ca pañcasu khandhesu saṅ­khā­rak­khan­dho dhammāyatanesu akusalā dhammāyatanāni indriyesu sukhindriyañca, somanas­sindriyañca, ayaṃ indriyotaraṇo.

Sodhanoti ettako. Eseva ārambho niddisitabbo suttattho.

Adhiṭṭhānoti ime dhammā atthi ekattatāya paññattā atthi vemattatāya. Ye saññā bāhiro kāme, te vemattatāya paññattā. Pañcasu kāmaguṇesu sattāti pari­yuṭ­ṭhā­na­vi­pallāsā vemattatāya paññattā oghaṃ tareyyuṃ. Vipulaṃ mahantanti avijjā ekattatāya paññattā.

Parikkhāroti tassa ko hetu ko paccayo? Āramma­ṇa­pac­ca­ya­tāya paccayo. Ayoniso ca manasikāro sannissayassa paccayatāya paccayo. Avijjā samananta­ra­pac­ca­ya­tāya paccayo. Rāgānusayo hetu­pac­ca­ya­tāya paccayo. Ayaṃ hetu, ayaṃ paccayo.

Samāropano paccayoti ye kāmesu sattā sugatā surūpāti ayaṃ kāmadhātuyā chando rāgo te apuññamayā saṅkhārā. Te kiṃ paccayā? Avijjā paccayā. Te kissa paccayā? Viññāṇassa paccayā. Iti avijjāpaccayā saṅkhārā. Saṅ­khā­ra­pac­cayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ evametassa kevalassa mahato duk­khak­khan­dhassa samudayo hoti ekaṃ suttaṃ gataṃ. Pañca­nīvara­ṇikaṃ suttaṃ kātabbaṃ.

Tattha katamo desanāhāro nāma? Yā ca abhijjhā yo ca byāpādo yañca uddhaccaṃ, ayaṃ taṇhā. Yañca thinamiddhaṃ, yañca kukkuccaṃ yā ca vicikicchā, ayaṃ diṭṭhi. Yā pana kāyassa akammaniyatā kiñcāpi taṃ middhaṃ no tu sabhā­va­kilesa­tāya kileso, iti yā ca cittasallīyanā yā ca kāyā­kamma­niyatā, ayaṃ pakkhopakileso na tu sabhāvakileso. Tattha attasaññā­nupa­cittaṃ kilamatho kukkuc­cā­nupa­cittaṃ thinaṃ yā cittassa līyanā, iti ime pañca nīvaraṇā cattāri nīvaraṇāni sabhāvakilesā thinamiddhaṃ nīvara­ṇa­pak­kho­pa­kileso. Yathā cattāro āsavā sabhā­va­āsava­tāya āsavā no tu citta­sāsava­tāya āsavā. Sabhāvatāya āsavā. Pakkhe āsavatāya āsavā. Atha panāha suttantaṃ yena te sampayuttā vā vippayuttā vā āsavā, teyeva ete vattabbā sāsavā vā anāsavā vā. (1)

Tattha katamo vicayo. Abhijjhā kāmataṇhā rūpataṇhā bhavataṇhā. Yaṃ vā pana kiñci ajjhosānagataṃ sāsavā abhijjhitassa mettānupassiya yo anatthaṃ carati. Tattha yo byāpādaṃ uppādeti, acari carissatīti. Evaṃ nava āghātavatthūni kattabbāni, tassevaṃ byāpā­dānupas­sissa kileso yo paridāho kāyakilamatho akammaniyatā middhaṃ. Cit­tānupas­sissa paṭighātena khiyanā, idaṃ thinamiddhaṃ. Tattha adhika­ra­ṇa­avū­pasamo, idaṃ uddhaccaṃ. Yaṃ kiṃ kasathamīti idaṃ kukkuccaṃ. Yaṃ yathā idaṃ santīraṇaṃ, ayaṃ vicikicchā. Tattha avijjā ca taṇhā ca atthi, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso ca atthi, idaṃ kāmacchando ­kāmarā­ga­pari­yuṭ­ṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādo ­byāpā­da­pari­yuṭ­ṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhaṃ thina­middha­pari­yuṭ­ṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Uddhac­ca­kukkuc­caṃ avijjā­pari­yuṭ­ṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Vicikicchā vici­kicchā­pari­yuṭ­ṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. ­Kāmarā­ga­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ anusa­ya­saṃ­yoja­nassa padaṭṭhānaṃ. Byāpā­da­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ paṭi­gha­saṃ­yoja­nassa padaṭṭhānaṃ. Thina­middha­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ māna­saṃ­yoja­nassa padaṭṭhānaṃ. Avijjā­pari­yuṭ­ṭhā­nañca vici­kicchā­pari­yuṭ­ṭhā­nañca diṭṭhi­saṃ­yoja­nassa padaṭṭhānaṃ. (2)

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? ­Kāmarā­ga­pari­yuṭ­ṭhāne vutte sabbāni pariyuṭṭhānāni vuttāni hontīti. Saṃyojanesu vuttesu sabba­saṃ­yoja­nāni vuttāni honti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. (3)

Tattha katamo catubyūho hāro? Ye ime pañca nīvaraṇā jhāna­paṭi­pak­kho so dukkhasamudayo. Yaṃ phalaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Tattha kāmacchandassa nekkham­ma­vitakko paṭipakkho; byāpādassa abyāpā­da­vitakko paṭipakkho; tiṇṇaṃ nīvaraṇānaṃ avihiṃ­sā­vitakko paṭipakkho. Iti ime tayo vitakkā. Nekkham­ma­vitakko samā­dhik­khan­dhaṃ bhajati. Abyāpā­da­vitakko sīlakkhandhaṃ bhajati. Avihiṃ­sā­vitakko paññākkhandhaṃ bhajati. Ime tayo khandhā. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nīvara­ṇap­pahānāya saṃvattati. Yaṃ nīvara­ṇap­pahānaṃ, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ catubyūho hāro. (4)

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Pañca nīvaraṇāni dasa bhavanti. Yadapi ajjhattaṃ sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ. Yadapi bahiddhā sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ, evaṃ yāva vicikicchā ime dasa nīvaraṇā. Ajjhat­ta­bahid­dhā kilesā imāni dve saṃyojanāni ajjhat­ta­saṃ­yoja­nañca bahid­dhā­saṃ­yoja­nañca. Tattha ahanti ajjhattaṃ, mamanti bahiddhā. Sakkāyadiṭṭhi ajjhattaṃ, ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni bahiddhā. Yo ajjhattaṃ chandarāgo rūpesu avītarāgo bhavati avītacchando. Evaṃ yāva viññāṇe, ayaṃ ajjhattā taṇhā. Yaṃ chasu bāhiresu āyatanesu tīsu ca bhavesu ajjhosānaṃ, ayaṃ bahiddhā taṇhā. Imāni dve saccāni saṃyojanāni saṃyojanīyā ca dhammā. Tattha saṃyojanesu dhammesu yā nibbidā­nu­passanā ca, ayaṃ maggo. Yaṃ saṃ­yoja­nap­pahānaṃ, ayaṃ nirodho. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. (5)

Tattha katamo vibhattihāro? Saṃyojananti na etaṃ ekaṃsena. Mānasaṃyojanaṃ diṭṭhi­bhāgi­yanti na taṃ ekaṃsena adiṭṭhamānaṃ nissāyamānaṃ na pajahati. Yo pañca uddhambhāgiyo māno kiñcāpi so diṭṭhipakkhe siyā. Na tu orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ tassa pahānāya saṃvattatīti. Yo ca ahaṅkāro na paviddhoyaṃ panassa evaṃ hoti. Kadāsu nāmāhaṃ taṃ santaṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṃ ariyā santaṃ āyatanaṃ upasampajja viharissantīti, ayaṃ abhijjhā na ca taṃ nīvaraṇaṃ. Atthi pana arahato kāya­kile­samid­dhañca okkamati na ca taṃ nīvaraṇaṃ tassa thinamiddhaṃ nīvaraṇanti. Na ekaṃsena. Ayaṃ vibhattihāro. (6)

Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṃ gacchanti. Ayaṃ tesaṃ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānu­mini­tabbaṃ, paramat­tha­majjhat­taṃ, ayaṃ parivattanā. (7)

Tattha katamo vevacano? Kāmacchando chandarāgo pemaṃ nikantīti vevacanaṃ. Nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso pari­yuṭ­ṭhā­nanti vevacanaṃ. (8)

Paññattīti avijjāpaccayā kicca­paññat­tiyā paññatti, byāpādo vikkhepa­paññat­tiyā paññatti, thinamiddhaṃ asamug­ghāta­paññat­tiyā paññatti. Evaṃ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepa­paññat­tiyā paññatti. (9)

Tattha katamo otaraṇo? Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā. Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime dve dhammā pañcasu khandhesu saṅ­khā­rak­khan­dha­pariyā­pannā, āyatanesu dhammāyatanaṃ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ sukhindriyassa ca somanas­sindriyassa ca itthindriyassa ca purisin­driyassa ca. (10)

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ suttaṃ yathā ārabbha nikkhittaṃ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi. (11)

Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro. (12)

Tattha katamo parikkhāro? Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhā­ramma­ṇa­pac­cayo; subhani­mittañca hetu. Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo; paṭighānusayo hetu. Thinamiddhassa paṭisaṃhāro paccayo; pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu. Uddhac­ca­kukkuc­cassa rajanīyaṃ ārammaṇiyaṃ assādiyā­kindriyaṃ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṃ paccayo; kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu. Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṃ mānānusayo, sova paccayo; vici­kicchā­nusayo hetu. Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti. (13)

Tattha katamo samāropano hāro? Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ete sallāpi ete upādānāni ete. Tesu eva bāhiresu dhammesu saṃ­kilesa­bhāgi­yaṃ suttanti paññattiṃ gacchati. Ayaṃ samāropano hāro. (14)

Niddiṭṭhaṃ saṃki­lesi­ka­bhāgi­yaṃ suttaṃ.

Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā.

Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte ko attho khan­dha­va­vatthā­nena viññā­ṇak­khan­dhaṃ deseti, dhātu­va­vatthā­nena mano­viñ­ñā­ṇa­dhātuṃ, āyata­na­va­vatthā­nena manāyatanaṃ, indriya­va­vatthā­nena manindriyaṃ. Tassa kiṃ pubbaṅgamā dhammā? Saṃkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṃ imamhi sutte kusalamūlaṃ desitaṃ. Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā? Mano tesaṃ pubbaṅgamaṃ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva dhammānaṃ manopubbaṅgamā. Tattha tividhānaṃ pubbaṅgamānaṃ nekkham­mac­chan­dena abyāpā­dac­chan­dena avihiṃ­sā­chan­dena. Alobhassa nekkham­mac­chan­dena pubbaṅgamā. Adosassa abyāpā­dac­chan­dena pubbaṅgamā. Amohassa avihiṃ­sā­chan­dena pubbaṅgamā. Tattha manoseṭṭhāti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā. Manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ ādhipaccaṃ karotīti manoseṭṭhā. Manojavāti yattha mano gacchati. Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā. Yathā vāto sīghaṃ gacchati añño vā koci sīghaṃ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti. Te tividhā ­chanda­sa­mudā­nitā anāvilatā ca saṅkappo. Sattavidhā ca kāyikaṃ sucaritaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ, te dasa kusala­kamma­pathā. Tattha manasā ce pasannenāti manokammaṃ. Bhāsati vāti vacīkammaṃ. Karoti vāti kāyakammaṃ. Imehi imasmiṃ sutte dasa kusala­kamma­pathā paramāpi santā sīlavatā paramā. So bhavati vivattiyaṃ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ bhavati. Ayaṃ desanā.

Tattha katamo vicayo hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅ­ga­sammat­tāni. Idaṃ suttaṃ.

Yuttīti dasannaṃ kusala­kamma­pathā­naṃ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpā­das­saṅga­māno. Chāyāva anapāyinīti anugacchati atthi esā yutti.

Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṃ manopa­vicārā­naṃ padaṭṭhānaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti sabba­kusala­pak­khassa ime dhammā padaṭṭhānaṃ. Manasā ce pasannenāti yo cetaso pasādo, idaṃ sad­dhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāya. Karoti vāti sammā­kamman­tassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṃ.

Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanā­pubbaṅ­gamāpi ete, saññā­pubbaṅ­gamāpi ete, saṅ­khā­ra­pubbaṅ­gamāpi ete. Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṃ dhammānaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti somanassamapi naṃ anveti yaṃ susukhacchāyā tadāpi naṃ sukhaṃ tadapi anveti.

Tattha katamo catubyūho hāro? Mano­pubbaṅ­gamāti na idaṃ ekādivacanaṃ. Kiṃ kāraṇā? Sabbeyeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo? Ye sukhena atthikā, te manaṃ pasādentīti ayaṃ imamhi sutte bhagavato adhippāyo. Attho pubbeyeva niddiṭṭho.

Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhā­nisaṃ­sa­mattā hetu, ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo. Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca. Tattha yaṃ maññe dukkhena saha nāmarūpaṃ viñ­ñā­ṇa­saccanti aṅgena kusalamūlaṃ pahīyati, ayaṃ appa­hīna­bhūmi­yaṃ samudayo. Yaṃ tesaṃ pahānā, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

Vibhattīti—

“Manopubbaṅgamā dhammā,
Manoseṭṭhā manojavā;
Manasā ce pasannena,
Bhāsati vā karoti vā;
Tato naṃ sukhamanveti,
Chāyāva anapāyinī”ti.

Taṃ na ekaṃsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti. Tassa vā micchā­diṭṭhi­kassa sakasatthe cittaṃ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṃ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṃ anveti. Yathā vahantaṃ cakkaṃ padamanveti, idaṃ taṃ ­vibhaj­jab­yākara­ṇīyaṃ. Manasā ce pasannena kāyakammaṃ vacīkammaṃ sukha­ve­danīyanti samaggate sukhavedanīyaṃ micchaggate duk­kha­ve­danīyaṃ, ayaṃ vibhatti.

Tattha katamo parivattano hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti yaṃ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā duk­kha­mas­sānugā­minī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho. Vevacananti yadidaṃ mano cittaṃ viññāṇaṃ manindriyaṃ mano­viñ­ñā­ṇa­dhātu.

Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṃ mano kiñci paññattiyā paññattaṃ. Dhammāti kusala­kamma­patha­paññat­tiyā paññattaṃ. Manoseṭṭhāti ­visiṭ­ṭha­paññat­tiyā paññattaṃ. Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṃ. Cittanti nekkham­ma­paññat­tiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti sad­dhin­driya­paññat­tiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti anāvi­la­saṅkap­pa­dutiyaj­jhāna­paññat­tiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti assaddhānaṃ paṭi­pak­kha­paññat­tiyā paññattaṃ. Bhāsati vāti sammā­vācā­paññat­tiyā paññattaṃ. Karoti vāti sammā­kamman­ta­paññat­tiyā paññattaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti jhāna­samā­dhānaṃ. Indriyesu manindriyaṃ. Paṭic­ca­samup­pāde viññāṇaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṃ jhānaṃ tatiyañca. Khandhesu saṅ­khā­rak­khan­dha­pariyā­panno. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Yaṃ kusalaṃ indriyesu sukhindriyañca somanas­sindriyañca padaṭṭhānaṃ. Imesaṃ dhammānaṃ paṭic­ca­samup­pannā­naṃ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanas­sa­vicāro chattiṃsesu paṭhamapadesu cha somanas­sa­nekkham­mas­sitā. Iti ayaṃ otaraṇo hāro.

Tattha katamo sodhano hāro? Yaṃ atthaṃ ārabbha idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ. So attho niyutto etamatthaṃ ārabbha suttaṃ. Ayaṃ sodhano hāro.

Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti vevaca­na­paññatti, na ekattapaññatti. Dhammāti ekato na vevaca­na­paññatti. Manasā ce pasannenāti so pasādo dvidho ajjhattañca abyāpā­dā­vik­kham­bhana­bahid­dhā ca okappanato. So ajjhattapasādo dvidho. ­Samug­ghāta­pasādo ca vik­kham­bhana­pasādo ca ­byāpā­da­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ. Vighāto na mūlapasādo jātamūlampi vā. Pasādo sabyāpādaṃ vighātena. Tato naṃ sukhamanvetīti sukhaṃ kāyikañca cetasikañca appiya­vippa­yogopi piya­sam­payo­gopi nekkham­ma­su­khampi puthuj­jana­su­khampi pīti­sam­boj­jhaṅ­gampi cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tampi kāyikaṃ sukhaṃ bojjhaṅgā ca cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedesi, tampi tañca sukha­pa­daṭṭhā­naṃ paññattiyā yathāvuttaṃ taṃ aparāmaṭṭhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Anvetīti appanā sandissati na cāyaṃ vā pattabhūto anveti. Tadidaṃ suttaṃ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṃ. Hetunā ca yo pasannamānaso vipākena ca yo dukkhavedanīyo.

Parikkhāroti bhagavā pañcasatena ­bhik­khu­saṃ­ghena nagaraṃ pavisati rājagahaṃ. Tattha manusso puggalo bhagavantaṃ parivisati, tassa pasādo uppanno kusala­mūla­pubba­yogā­vaca­ropi. So aññesañca akkhāti, idaṃ vācaṃ bhāsati lābhā tesaṃ, yesaṃ nivesanaṃ bhagavā pavisati, amhākampi yadi bhaveyya mayampi bhagavato sampasādaṃ lacchamhāti. Yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā “namo bhagavato namo bhagavato”ti abyāpādamāno ekamante aṭṭhāsi. Tadanantare bhagavā imaṃ suttaṃ abhāsittha “manopubbaṅgamā dhammā”ti. Sabbaṃ suttaṃ tathā yaṃ paresaṃ bhāsati idaṃ vācākammaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti, idaṃ kāyakammaṃ. Yo manopasādo, idaṃ manokammaṃ. Tattha yaṃ paresaṃ pakāseti bhāsati vaṇṇaṃ. Yesaṃ bhagavā nivesanaṃ gacchatīti. Sabbaṃ tassa alobho kusalamūlaṃ. Yaṃ bhagavati mettacitto, tassa adoso kusalamūlaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti mānañca niggaṇhāti, tatthassa amoho kusalamūlaṃ pātubhavati. Yaṃ uḷārapaññaṃ paṭilabhati, idamassa diṭṭhi­vi­pallā­sap­pahānaṃ. Yaṃ tathāyeva saṃvaro hoti, idamassa saññā­vi­pallā­sap­pahānaṃ. Yaṃ manassa pasādanaṃ, idamassa citta­vi­pallā­sap­pahānanti akusa­la­vi­pallā­sā­naṃ vikkhambhanaṃ pahānaṃ paccayo. Tīṇi kusalamūlāni yo anāvi­la­cit­tasaṅkappo, so tassa manasikāroti vuccati. Yaṃ kilesehi vikkhambhanaṃ iti vipallāsā ca ārammaṇā sappaccayatāya paccayo kusalamūlāni ca sandissayatāya paccayo, so ca manasikāro hetunā iminā paccayena cittaṃ uppannaṃ. Tattha yaṃ sasat­thā­ramma­ṇaṃ cittaṃ pavattaṃ ayaṃ buddhānussati. Yampi bhagavato guṇe manasi karoti, ayamassa dhammānussati. Tattha sati­sam­pajañ­ñaṃ hetu, ayañca paccayo. Vācā paññā hetu vitakkavicārā paccayo. Kāyasaṅkhārā kammassa abhisaṅkhāro nāma hetu vā appaccayo sukha­ve­danīyassa kammassa upacayo hetukā kammassa paccayo.

Tattha katamo samāropano hāro? Manasāyeva pasannena satoyevettha pasanno api ca cittavodānā sattā vimuccantīti tena sattā citta­pubbaṅ­gamā cittena pasannena cetanāpi tattha cittabhūtā bhavantīti paṭighā ayaṃ cetanānaṃ pasādena kāyo cassa pasādo, so ca ārabhati pasādena pasanno saññānanti cassa aviparītā, so pañcavidho vikkhambhanā, kāya­passam­bhanā­yeva pasādo cittasito cittaṃ pana pubbaṃyeva pasannaṃ. Ayaṃ samāropanā. Evaṃ pañcannampi pasādo. Tato naṃ sukhamanvetīti katamaṃ bhagavā niddisati? Na hi attasaccaṃ tassa kammassa vipāko anveti. Tassa upāyo anugacchati yadā sitapaccayā uppajjate somanassaṃ avippaṭisāropi anveti. Ayaṃ samāropano hāro.

Mahā­nā­masakkassa suttaṃ. Tasmiñce samaye assato asampajāno kālaṃ kareyya kāme bhavati. Assato abhisamāhāro yo mā bhāyi, mahānāma, yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ saddhā­pari­bhāvi­taṃ sīla­pari­bhāvi­taṃ sutacā­ga­pari­bhāvi­tanti vitthārena kātabbaṃ. Cāgena ca paññāya ca kiṃ dasseti? Yā saddhā, sā cetaso pasādo. Yā anāvi­la­saṅkap­pitā, sā saddhā. Kiṃ kāraṇā? Anāvi­la­lak­khaṇā. Anāvi­la­lak­khaṇā hi saddhā. Apare āhu guṇa­pari­suddhi­niṭṭhā­gamana­lak­khaṇā, yañca apare vā vacana­paṭig­gaha­lak­khaṇā saddhā. Aparo pariyāyo attānaṃ yadi evaṃ okappeti “nāhaṃ kiñci jānāmīti esā ahaṃ tattha anuññattā anaññatā”ti. Ayaṃ saddhāti. Aparo pariyāyo ekasaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ ādīna­vā­nu­passanā aniccaṃ duk­kha­ma­nat­tāti. Tena ca padiṭṭhaṃ bhavati yathā gambhīre udapāne udakaṃ cakkhunā passati na ca kāyena abhisambhunāti. Evamassa ariyā nij­jhā­nak­khan­tiyā diṭṭhi bhavati, na ca sacchikatā. Ayaṃ vuccati saddhā. Sā ca lokikā. Aparo pariyāyo khamati puthuj­jana­bhūtassa vīsati cāti ko sakkāyādhīnā na niveso. Na etaṃ ekanti nayasaññā yathābhūtaṃ diṭṭhiyā tu khalu mudūhi pañcahi indriyehi dassanamaggena pahīnā bhavanti. Diṭṭhekaṭṭhā ca kilesā, ayaṃ saddhā.

Sotā­pattaṅ­gama­duk­khā­yaṃ bhūmiyaṃ paripuṇṇā vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ sekkhasīlaṃ ariyā dhāranti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ mudupaññā paññindriyanti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ khandhehi anatthikatā, ayaṃ cāgo. Tasmā saddhā cāgā­dhiṭṭhā­nena niddisitabbā. Yatikena bhiyyo manena sā hissa viparītā diṭṭhikā assaddhā, sā nayanaupadhīsu pamattā samādinnā. Tattha saddhindriyaṃ yo kāmaṃ parivissanti iti santa­pā­papaṭi­nissaggā na cāgādhiṭṭhānaṃ paññindriyena pañ­ñā­dhiṭṭhā­naṃ, sīlena upasa­mā­dhiṭṭhā­naṃ. Ime cattāro dhammā sīlaṃ paribhāvayanti saddhā sīlaṃ cāgo ca paññāti. Tattha saddhāya oghaṃ tarati. Yaṃ sīlaṃ, ayaṃ appamādo. Yo cāgo, idaṃ paññāya kammaṃ. Yā paññā, idaṃ paññindriyaṃ, tattha yaṃ saddhindriyaṃ. Taṃ tīsu aveccap­pasā­desu. Yaṃ sīlaṃ, taṃ saddhindriyesu. Yo cāgo, so catūsu jhānesu. Yā paññā, sā saccesu, sati sabbat­tha­gāminī. Tassa sekkhassa bhaddikā bhati, bhaddiko abhisamparāyo. Tassa sam­muṭṭhas­sati­kassa sīlaṃ karontassa na ­kāyasam­muṭṭhas­sati­tāya tāni vā indriyāni taṃ vā kusalamūlaṃ kammavipākaṃ bhavati. Tassa tikassa atthaniddeso. Tattha saddhā sīlaṃ cāgo paññā cattāro dhammā. Yā saddhā yā ca paññā, idaṃ manosucaritaṃ. Yaṃ sīlaṃ, idaṃ kāyikaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ. Yo cāgo, idaṃ cetasikaṃ alobho sucaritaṃ. Iti citte gahite pañcakkhandhā gahitā bhavanti. Imehi dhammehi sucaritaṃ idaṃ dukkhañca ariyasaccaṃ padaṭṭhānaṃ maggassa.

Tattha katamo vicayo hāro? Yā ca saddhā yañca sīlaṃ. Taṃ kissa karoti? Yā saddhā tāya bhagavantaṃ anussarati mattenapi hatthinā samāgatā, assa bho kukkurā sabbaṃ sīlena nappaṭipajjati kāyena vā vācāya vā ṭhānaṃ visārado bhavatīti avippaṭisārī paññā yassa paññattaṃ upaṭṭhapeti. Tassa akhaṇḍassa sīlaṃ yaṃ na pacchi tassaṃ mohassa akusalacittaṃ uppajjati micchā­diṭṭhi­saha­gataṃ vā, ayaṃ vicayo hāro. Dhammavādino bhaddikārāti bhavissati atthi esā yutti.

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yamidaṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ saddhāya sīlena cāgena paññāya samādhinā paṭha­maj­jhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā saddhā assa anāvi­la­saṅkappo, taṃ dutiyaj­jhānassa padaṭṭhānaṃ. Tīṇi ca aveccappasādā yaṃ sīlaṃ, taṃ ariyakantaṃ, taṃ sīlak­khan­dhassa padaṭṭhānaṃ. Yā paññā, sā pañ­ñāk­khan­dhassa padaṭṭhānaṃ. Ime ca dhammā idañca cittaṃ ekodi­bhū­ta­samā­dhissa padaṭṭhānaṃ. Saddhā sad­dhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Cāgo samā­dhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca vipassanāya padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca samathassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca avijjā virāgāya paññāvimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca rāgavirāgāya cetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ.

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Viññāṇe vutte saddhā­sa­tibhā­vite sabbe pañcakkhandhā vuttā bhavanti. Saddhāya bhaṇitāya sabbāni satta dhanāni bhaṇitāni honti saddhādhanaṃ … pe … sīlakkhandhe vutte samā­dhik­khan­dho ca paññākkhandho ca vuttā bhavanti. Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ pacchimake kāle na tadanupa­rivatti bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Tattha saññāpi tadanupa­rivat­tinī bhavati. Yepi tajjātikā dhammā, tepi tadanupa­rivat­tino bhavanti. Rūpasaññā rūpasañ­ceta­nānu­passa­na­ma­nasikāro evaṃ channaṃ āyatanānaṃ viññāṇakāye, ayaṃ lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye bhaddikaṃ bhatiṃ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṃ, te saddhaṃ sīlaṃ cāgaṃ paññañca manasi karissanti, ayaṃ adhippāyo. Ye caññepi sattā tathāgatassa sammukhaṃ na paṭiyujjhante, imaṃ dhammaṃ sotā avippaṭisārato kālaṃ karissantīti, ayaṃ adhippāyo.

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Idampi cattāro dhammā saddhā ca paññā ca assaddhiyañca avijjañca hananti. Sīlañca cāgo ca taṇhā ca dosañca hananti. Tassa dve mūlāni pahīyanti. Dukkhaṃ nivatteti appa­hīna­bhūmi­yañca dvimūlāni pañcakkhandhā. Dve ariyasaccāni samatho ca vipassanā ca. Dvinnaṃ mūlānaṃ pahānaṃ. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

Tattha katamo vibhatti? Yaṃ taṃ cittaṃ saddhā­pari­bhāvi­taṃ … pe … sace puthujjanassa tassapi bhaddikā bhati bhavissatīti na ekaṃsena tassa kammaṃ diṭṭheyeva dhamme vipākanti paccessati, aparamhi vā pariyāye bhavissati. Yaṃ vā atītaṃ vipākāya paccupaṭṭhitaṃ, tappaccayāni cetāni, ye yathā mahā­kamma­vibhaṅge “tenāyaṃ ­vibhaj­jab­yākara­ṇiyo niddeso dhammacārino yā bhaddikā bhatī”ti.

Tattha katamā parivattanā? Assaddhiyaṃ dussīlyaṃ yaṃ maccheraṃ duppaññaṃ ca yañca paṭipakkhena pahīnā bhavanti, ayaṃ parivattanā.

Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ cittaṃ manoviññāṇaṃ … pe … yaṃ saddhābalaṃ saddhindriyaṃ, yaṃ sīlaṃ taṃ sucaritaṃ, saṃyamo niyamo damo khandhatā imāni tassa vevacanāni. Yo cāgo so paṭinissaggo alobho vosaggo cāgoyiṭṭhānaṃ. Yā paññā sā paññattā paññappabhā paññindriyaṃ paññābalaṃ.

Tattha katamā paññatti? Yaṃ taṃ cittaṃ bījaṃ paññattiyā paññattaṃ. Paribhāvanā vāsanā paññattiyā paññatti. Saddhā pasāda­paññat­tiyā paññattā. Sīlaṃ sucari­ta­paññat­tiyā paññattaṃ. Cāgo puñ­ñakiri­ya­paññat­tiyā paññatto. Paññā vīmaṃ­sa­paññat­tiyā paññattā. Ime tayo dhammā saddhā sīlaṃ cāgo paññavato pārisuddhiṃ gacchanti.

Tattha katamo otaraṇo? Yaṃ cittaṃ, taṃ khandhesu viññā­ṇak­khan­dho, dhātūsu mano­viñ­ñā­ṇa­dhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. Ye cattāro dhammā, te khandhesu saṅ­khā­rak­khan­dhe pariyāpannā … pe … dhātūsu āyatanesu.

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ bhagavato bhāsitaṃ mahānāmena sakkena pucchitena sabbaṃ taṃ niyuttaṃ.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Idaṃ cittaṃ vemattatāya paññattaṃ akusalehi cittehi aparibhāvitehi paribhāvitanti yāni puna paribhāvitāni aññesampi tattha upādāya paññattaṃ sabbepime cattāro dhammā ekattatāya paññattā. Bhaddikā bhatīti kāmabhogino teva rūpadhātu arūpadhātu manussāti sabbā bhaddikā bhati tadeva kathāya paññattaṃ, ayaṃ paññatti.

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa indriyāni paccayo ādhipa­teyya­pac­ca­ya­tāya manasikāro. Hetu­pac­ca­ya­tāya paccayo. Saddhāya lokikā paññā hetu­pac­ca­ya­tāya paccayo. Yoniso ca manasikāro paccayo. Sīlassa pati­rūpa­desa­vāso paccayo. Atta­sammā­pa­ṇidhā­nañca hetu. Cāgassa alobho hetu. Avippaṭisāro ca hetupaccayo. Paññā parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro hetupaccayo ca.

Tattha katamo samāropano? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitanti cetasikāpi. Ettha sabbe dhammā paribhāvitā bhaddikā te bhati bhavissati, bhaddikā upapattiko abhisamparāyo. Iti ye keci manussakā upa­bho­ga­pari­bhogā sabbe bhaddikā bhatiyeva, ayaṃ samāropano.

Uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgoti gāthā. Tattha kiṃ uddhaṃ nāma? Yaṃ ito uddhaṃ bhavissati anāgāmī, idaṃ uddhaṃ. Adho nāma yamatik­kanta­matītaṃ, idamavoca apadānatanti uddhaṃ. Tattha atītena sassatadiṭṭhi pubban­tā­kap­pi­kā­naṃ aparantadiṭṭhi kesañci, ucchedadiṭṭhiṃ yaṃ vutta­kap­pi­kā­naṃ imā ceva diṭṭhiyo ucchedadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca. Tatthāyaṃ sassatadiṭṭhi imāni pannarasa padāni sakkāyadiṭṭhi sassataṃ bhajanti. Rūpavantaṃ me attā, attani me rūpaṃ, rūpaṃ me attāti yaduccate paññaṃ paridahanti. Yā ucchedadiṭṭhi sā pañcasatāni ucchedaṃ bhajanti. Te “taṃ jīvaṃ taṃ sarīran”ti passanti, rūpaṃ me attāti tathārūpā catubbidhā sakkāyadiṭṭhi ucchedena ca sassatena ca. Evaṃ pañcasu khandhesu vīsati­vatthu­kāya diṭṭhiyā pannarasa padāni pubbantaṃ bhajanti. Sassa­ta­diṭṭhiyā pañca padāni aparantaṃ bhajanti ucche­da­diṭṭhiyā. Tattha “ayamahamasmī”ti passantā rūpaṃ attato samanupassati, so ucchedavādī rūpavantañca attānaṃ, attani ca rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāti so passati cāti iti ucchedadiṭṭhi ca, attato paṭissarati sassatadiṭṭhi pubbantato ca paṭissarati. “Ayamahamasmī”ti na samanupassati. Tassa diṭṭhāsavā pahānaṃ gacchanti. Yo tīsu addhāsu pubbante ca aparante ca tena tena niddiṭṭhānena uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgo “ahamasmī”ti na anupassatīti iminā dvārena iminā payogena iminā upāyena idaṃ dassanabhūmi ca sotā­patti­phalañca so ariyo payogo anabhā­vaṃ­ga­tena saṃsārena apunabbhavāti yo koci ariyo payogo punabbhavāya mudūni vā pañcindriyāni majjhāni adhimattāni vā sabbaṃ apu­nabbha­vap­pahānāya saṃvattanti. Ahanti diṭṭhogho kāmogho bhavogho avijjogho ca odhiso. Tattha desanāhārena cattāri saccāni pañcahi indriyehi sotā­patti­pha­lena ca dve saccāni maggo ca nirodho ca. Sakkā­ya­sa­muda­yena dve saccāni dukkhañca samudayo ca, ayaṃ desanā hāro.

Tattha katamo vicayo? “Ayamahamasmī”ti asama­nu­passanto tīṇi ­dassa­nap­pa­hātab­bāni saṃyojanāni pajahati. Ayaṃ vicayo.

Tattha katamā yutti? Tividhā puggalā koci ugghaṭitaññū koci vipañcitaññū koci neyyo. Ugghaṭitaññū tikkhindriyo ca tato vipañcitaññū mudindriyo tato mudindriyehi neyyo. Tattha ugghaṭitaññū ­tikkhin­dri­yatāya ­dassa­na­bhūmi­māgamma sotā­patti­phalaṃ pāpuṇāti, ekabījako bhavati. Ayaṃ paṭhamo sotāpanno. Vipañcitaññū mudūhi indriyehi ­dassa­na­bhūmi­māgamma sotā­patti­phalaṃ pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti. Ayaṃ dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo ­dassa­na­bhūmi­māgamma sotā­patti­phalaṃ pāpuṇāti, sattak­khat­tu­paramo ca bhavati. Ayaṃ tatiyo sotāpanno.

Atthi esā yutti mudu­majjhā­dhimat­tehi indriyehi mudu­maj­jhādhi­mattaṃ bhūmiṃ sacchikareyya sakkā­ya­diṭṭhip­pahā­nena vā diṭṭhigatāni pajahati. Ayaṃ yutti.

Tattha katamo padaṭṭhāno? Tattha sakkāyadiṭṭhi sabba­micchā­diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Sakkāyo nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpaṃ sakkā­ya­diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Pañca indriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Saḷāyatanaṃ ahaṅkārassa padaṭṭhānaṃ. Tattha katamo lakkhaṇo? Dvīsu diṭṭhīsu pahīnāsu tattha ekā diṭṭhi diṭṭhigatāni pahānaṃ gacchanti. Uddhaṃ ca adho ca vītarāgo sabba­rajanī­yesu vītarāgo hoti. Tajjā parabhūmiyaṃ, idaṃ paccayanti yathābhūtaṃ passati. So sabba­paṭic­ca­samup­pādaṃ āmasati. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā ye ­nā­bhira­mis­santi, te diṭṭhip­pahānāya vāyamissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro.

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yānimāni mudūni pañcindriyāni tāni orambhāgiyāni pañcindriyāni. Sabbena sabbaṃ samūhananti abhij­jhāb­yāpādo ca bhāvanākārena sekkhāya vimuttiyā balaṃ saddhā, uddham­bhāgi­yāni diṭṭhivasena balaṃ saddhā, vīriyindriyaṃ ārabhitattā satindriyaṃ paggahitattā accantaṃ niṭṭhaṃ gacchanti. Tattha yāni indriyāni, ayaṃ maggo saṃ­kilesap­pahā­naṃ. Ayaṃ nirodho āyatiṃ anuppādadhammo, idaṃ dukkhaṃ. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

Tattha katamo vibhatti hāro? “Ayamahamasmī”ti yo samanupassati, so ca kho adhimattena lokikā yaṃ bhūmiyaṃ na tu ariyena payogena so sakkāyadiṭṭhi pajahati. Yaṃ vuccati tajjāya bhūmiyā adhimattāya. Tattha tajjāya bhūmiyaṃ pañcahi ākārehi adhimattataṃ paṭilabhati sīlena vatena bāhusaccena samādhinā nekkham­ma­su­khena. Tattha appatte pattasaññī adhimānaṃ gaṇhāti. Etasmiṃyeva vat­thup­pat­ti­yaṃ bhagavā idaṃ suttaṃ bhāsati. Sīlavā vatamattenāti. Tattha yo appatte pattasaññī tassa yo samādhi, so sāmiso kāpurisasevito pana so kāpurisā vuccanti puthujjanā. Āmisaṃ yañca ariya­magga­māgamma lokikā anariyaṃ tena samādhi hoti anariyo kāpurisasevito. Yo pana ariyākārena yathābhūtaṃ na jānāti na passati, so adhigamanaṃ pajahati yo ariyena samādhinā akāpuri­sa­sevi­tena nirāmisena nīyati, tattha akāpurisā vuccanti ariyapuggalā. Yo tehi sevito samādhi, so akāpuri­sa­sevito. Tasmā ekaṃ ­vibhaj­jab­yākara­ṇīyaṃ “ayamahamasmī”ti asama­nu­passanto tathā pāteti.

Tattha katamā parivattanā? Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo.

Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yā sakkā­ya­diṭṭhiyā attadiṭṭhiyā. Ayaṃ bhūmi. Ye kilesā pahātabbā. Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā ­pariyan­ta­diṭṭhi ca. Yā apariyan­ta­diṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca. Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi. Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi. Idaṃ vevacanaṃ.

Tattha katamā paññatti? Taṇhā saṃ­yoja­na­paññat­tiyā paññattā. Maggo paṭi­lābha­paññat­tiyā paññatto. Indriyā paṭi­lābha­paññat­tiyā paññattāti. Tattha katamo otaraṇo? Sakkāyo dukkhaṃ ­dassa­nap­pahātabbo. Samudayo maggo. Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khan­dha­dhātu­āyata­nesu.

Tattha katamo sodhano hāro? Yañhi ārabbha bhagavatā idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ, so ārabbha niddiṭṭho. Tattha katamo parikkhāro? Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṃ hetu bījaṃ. Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo. Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu para­bhaṇḍa­pac­cayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo. Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi, ayaṃ parikkhāro.

Tattha katamo samāropano? “Ayamahamasmī”ti asamanupassī dukkhato rogato … pe … pannarasa padāni. Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṃsāni. Sīlāni, ānanda, avippa­ṭisārat­thāni yāva vimutti. Tattha duvidho attho—purisattho ca vacanattho ca.

Tattha katamo purisattho? Yāyaṃ na pacchānutāpitā ayaṃ avippaṭisāro, ayaṃ purisattho. Yathā koci brūhayati imattha­mā­sevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṃ tassatthāya idaṃ kiriyaṃ ārabhāmīti. Ayaṃ purisattho.

Tattha katamo vacanattho? Sīlāni kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā sucaritaṃ avippaṭisāroti. Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva. Anaññā sugatakammatā sucaritaṃ ayaṃ avippaṭisāro. Evaṃ yāva vimuttīti ekamekasmiṃ pade dve atthā— purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṃ sabbesu suttesu dve dve atthā. Ayaṃ hi paramattho uttamattho ca. Yaṃ nib­bā­na­sacchi­kaṃ nissāya yaṃ sakaṃ sacchikātabbaṃ bhavati, so vuccati katassa katthoti. Ayaṃ puna vevacanaṃ sampajānāti. Iminā niyut­tattha­ma­bhi­labbhanti vacanattho. Tattha yaṃ atthaṃ sāvako abhikaṅkhati. Tassa yo paṭilābho, ayaṃ purisattho. Yaṃ yaṃ bhagavā dhammaṃ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti. Ayaṃ attho, tattha sīlānaṃ avippaṭisāro atthopi ānisaṃsopi. Eso ca ānisaṃso yaṃ duggatiṃ na gacchati. Yathā taṃ bhagavatā esānisaṃso dhamme suciṇṇe na duggatiṃ gacchati dhammacārī, ayaṃ attho.

Yaṃ puriso bhāva­nā­bhūmi­yaṃ sīlāni ārabbha sīlena saṃyutto hoti evaṃ yāva vimutti tathā sīlakkhandho. Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṃ ayaṃ sīlakkhandho. ­Pāmoj­ja­pīti­passad­dhīti ca samā­dhin­driyena, ayaṃ samā­dhik­khan­dho. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññākkhandho. Ime tayo khandhā sīlaṃ samādhi paññā ca tathā sīlaṃ paripūreti yaṃ vīriyindriyaṃ tena kāraṇena so sīlaṃ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya iti vīriyindriyaṃ niddiṭṭhaṃ. Tattha yo samā­dhik­khan­dho, idaṃ samādhindriyaṃ. Paññākkhandho paññindriyaṃ, taṃ catūsu sammap­pa­dhā­nesu daṭṭhabbaṃ. Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Yaṃ uppannassa, idaṃ dutiyaṃ. Cattāri sammap­pa­dhā­nāni catūsu jhānesu passitabbāni. Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā, tayo ca vitakkā nekkham­ma­vitakko abyāpā­da­vitakko avihiṃ­sā­vitakko ca. Sādhāraṇabhūtā. Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṃ kāyikaṃ sukhaṃ ānitaṃ aniya­mīti­pemena, idaṃ dukkhaṃ. Yo tattha avikkhepo, ayaṃ samādhi. Idaṃ pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Yā cetasikā passaddhi savitakkaṃ savicāraṃ virodhanaṃ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho. Tathā yā ca kilesa­passad­dhi yā ca vitak­ka­vicārā­naṃ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṃ. Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṃ sukhāyanā, idaṃ pītisukhino passaddhi. Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṃ cittassa ajjhattaṃ sampasādanaṃ, idaṃ catutthaṃ jhānaṅgaṃ. Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgikaṃ. Yo passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṃ cetasikaṃ yaṃ, so pītivītarāgo evaṃ tassa pīti­vītarā­ga­tāya upekkhaṃ paṭilabhati. So pītiyā ca virāgā upekkhaṃ paṭilabhati. Sukhañca paṭisaṃvedeti. Sati ca sammā paññāya paṭilabhati. Sace sati ekaggatā idaṃ pañcaṅgikaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ ekaggatāya parā­vidhā­na­bhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṃ pāripūriṃ gacchati. Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṃ sati­sam­pajañ­ñaṃ cittekaggatā ca, idaṃ catutthaṃ jhānaṃ.

Yathā samādhi dassayitabbaṃ, tathā paññindriyaṃ taṃ catūsu ariyasaccesu passitabbaṃ. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṃ taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, yaṃ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṃ kāmāsavassa pahānaṃ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṃ nirodho appa­hīna­bhūmi­yaṃ āsavasamudayo. Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṃ passitabbaṃ. Yathāyaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotā­patti­phalañca yathābhūtaṃ pajānanto nibbindatīti, idaṃ tanukañca. ­Kāmarā­gab­yāpā­daṃ sakadā­gāmi­phalañca yaṃ nibbindati virajjati, ayaṃ paṭha­maj­jhā­nabhā­va­nā­bhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgā­mi­phalañca. Yaṃ vimutti vimuccati, ayaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca. Ime avippaṭisārā ca ­vīriyin­driyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṃ te cattāri jhānāni samā­dhindriyañca yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti. Ime cattāro satipaṭṭhānā sīla­pāri­pūri­mu­pādāya cāgasaṃhitena ca nibbedhi­kānañca nimittānaṃ anāvilamanā, idaṃ satindriyaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Yaṃ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭho­gamana­kindriyaṃ kilesapahānena ca sekkhasīlaṃ, idaṃ saddhindriyaṃ. Cattāri ca sotā­patti­yaṅgāni phalāni. Samā­dhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni. Yaṃ jhānaṃ paṭilabhanaṃ vīriya­gahitaṃ­yeva ñāṇaṃ paṭissarato, ayaṃ sutamayī paññā. Yo samādhi pubbā­para­nimittā­bhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṃ cintāmayī paññā, yaṃ tathāsamāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Ayaṃ suttaniddeso.

Imaṃ suttaṃ nibbedha­bhāgi­yaṃ buj­jhakā­radhikaṃ bujjhitabbaṃ. Yehi aṅgehi samannāgataṃ taṃ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā. Tathā ādito yāva sīlaṃ vataṃ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti. Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṃ vīriyaṃ tassa tassa bujjhitassa aṅganti. Ayaṃ vīriya­sam­boj­jhaṅgo. Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippa­ṭisāra­pac­cayā pāmojjapaccayā, ayaṃ pīti­sam­boj­jhaṅgo. Yaṃ pītimanassa kāyo passambhati. Ayaṃ passad­dhi­sam­boj­jhaṅgo. Tena kāyika­su­kha­mānitaṃ yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ samā­dhi­sam­boj­jhaṅgo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅgo. Yā sīlamupādāya pañcannaṃ bojjhaṅgānaṃ upādā­yānu­lomatā nimittāyanā pīti­bhāgi­yā­nañca visesa­bhāgi­yā­nañca apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṃ sati­sam­boj­jhaṅgo. Yaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, accārad­dha­vīriyaṃ karoti. Uddhac­ca­bhūmīti katā abhipatthitaṃ peseti. Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṃ cak­khu­sama­tha­pathaṃ, sā upekkhāti. Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhā­sam­boj­jhaṅ­goti vuccate. Eso suttaniddeso.

Tattha katamā desanā? Asmiṃ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tattha katamo vicayo? Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya miniki­matthas­samīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṃ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṃ pucchati nibbādhikaṃ kāyabhūmiṃ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti. Tattha katamā yutti? Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṃ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ? Vīriyaṃ ­vīriyin­driyassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi samā­dhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyaṃ adosassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi alobhassa padaṭṭhānaṃ. Paññā amohassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāvācāya sammā­kamman­tassa sammāājīvassa. Samādhindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sam­māsaṅkap­passa sammāvācāya sammāsamādhino. Paññindriyaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsatiyā sammādiṭṭhiyā ca.

Tattha katamo lakkhaṇo? Sīlakkhandhe vutte sabbe tayo khandhā vuttā bhavanti, sīlameva hi selopamatā yathā selo sab­bapaccat­thi­kehi akaraṇīyo evaṃ taṃ cittaṃ sabbakilesehi na kampatīti, ayaṃ amoho. Virattaṃ rajanīyesūti ayaṃ alobho. Kopaneyye na kuppatīti ayaṃ adoso. Tattha paññā amoho kusalamūlaṃ, alobho alobhoyeva, adoso adosoyeva. Imehi tīhi kusalamūlehi sekkhabhūmiyaṃ ṭhito asekkhamaggaṃ uppādeti. Sekkhabhūmi sam­patti­kamma­dhamme uppādeti, sā ca sammāvimutti, yañca vimutti­rasa­ñāṇadas­sanaṃ ime dasa asekkhānaṃ arahattaṃ dhammā. Tattha aṭṭhaṅgikena maggena catubbidhā bhāvanāpi labbhati. Sīlabhāvanā kāyabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanā ca. Tattha sammā­kamman­tena sammāājīvena ca kāyo bhāvito. Sammāvācāya sammāvāyāmena ca sīlaṃ bhāvitaṃ. Sam­māsaṅkap­pena sammāsamādhinā ca cittaṃ bhāvitaṃ. Sammādiṭṭhiyā sammāsatiyā ca paññā bhāvitā. Imāya catubbidhāya bhāvanāya dve dhammā bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchanti cittaṃ paññañca. Cittaṃ bhāvanāya samatho, paññā bhāvanāya vipassanā. Tattha paññā avijjāpahānena cittaṃ upakkilesehi amissīkatanti. Paññā bhāvanāya citta­bhāva­naṃ­yeva paripūreti. Evaṃ yassa subhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ duk­kha­messatīti. Api ca kho pana tassa āyasmato abyāpādadhātu adhimuttā, na so petaṃ samāpanno tassa saṅkhāpahāraṃ deti, saṅ­khā­vi­takkite sarīre dukkhaṃ na vediyati, ayaṃ suttattho.

Tattha katamā desanā? Imamhi sutte dasa asekkhā arahattadhammā desitā appamāṇā ca sammā vibhāvanā. Tattha katamo vicayo? Selopamatā ye ye dhammā veda­nīya­su­kha­duk­kho­pagatā, te sabbe nirūpaṃ vānu­passan­tā­naṃ vūpagatā kāyato vedayi­ta­parik­khāro appavattito dukkhaṃ na vediyati. Tattha katamā yutti, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ duk­kha­messatīti. Tīsu bhāvanāsu dukkhaṃ nakkhamati cittaṃ cittabhāvanāya ca. Nirodha­bhāva­nāya ca ānantarikā samā­dhi­bhāva­nāya ca. Iti yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti samādhi phalassa padaṭṭhānaṃ.

Tattha katamo lakkhaṇo? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti cittāni bhāvitāni yathā paṭhamaṃ niddiṭṭhāni paññā sīlaṃ kāyo cittaṃ, sīlampi subhāvitaṃ kāyika­ce­tasi­kañca ṭhitattā nānu­pa­kampa­tīti vedanāpi tathā saññāpi saṅkhārāpi. Kuto taṃ duk­kha­messatīti sukhampi nānugacchati, aduk­kha­ma­su­khampi nāgatanti.

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhena adhikā bhavissanti, te evarūpāhi samāpattīhi virahissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ye ca appasannā, te hi bhavissanti, pasannānañca pītipāmojjaṃ bhavissati, ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Āvaṭṭoti natthi āvaṭṭanassa bhūmi.

Vibhattīti yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ duk­kha­messatīti duvidho niddeso— duk­kha­hetu­niddeso ca paṭi­pak­kha­niddeso ca. Ko so dukkhahetu? Yato dukkhaṃ āgacchati paṭipakkhe vutte sesadhammānaṃ sīlaṃ hetu ca paccayo ca, te sabbe dhammā vuttā honti. Eka­bodhi­pak­khiye dhamme vutte sabbe bodhagamanīyā dhammā vuttā bhavanti.

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye avippaṭisārena chandikā, te sīlapāripūrī bhavanti ­pāmoj­ja­chan­dikā avippa­ṭisārī­pāri­pūrī, ayamettha bhagavato adhippāyo … pe … ayaṃ catubyūho hāro.

Tattha katamo āvaṭṭo? Idaṃ suttaṃ nibbedha­bhāgi­yaṃ. Yo nibbedho, ayaṃ nirodho. Yena nibbijjhati, so maggo. Yaṃ nibbijjhati, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ nibbedhagāminā maggena pahīyati, samudayoyaṃ vutto.

Tattha katamā vibhatti? Sīlavato avippaṭisāroti ­vibhaj­jab­yākara­ṇīyaṃ, parāmasantassa natthi avippaṭisāro yāva dosakataṃ kāyena vā vācāya vā akusalaṃ ārabhati. Kiñcipissa evaṃ hoti “sukatametaṃ sucaritametaṃ no cassa tena avippaṭisārena pāmojjaṃ jāyati yāva vimutti, tassa sīlavato avippaṭisāro”ti ­vibhaj­jab­yākara­ṇīyaṃ, ayaṃ vibhattihāro.

Tattha katamā parivattanā? Imehi sattahi upani­sā­sam­pattīhi ekādasa upanisā vibhattiyaṃ pajahānaṃ pajahanti, ayaṃ parivattanā.

Tattha katamā vevacanā? Imesaṃ ariyadhammānaṃ bala­boj­jhaṅ­ga­vimokkha­samā­dhi­samā­pattī­naṃ imāni vevacanāni.

Tattha katamā paññatti? Sīlavato avippaṭisāroti sīlakkhandhe nekkham­ma­paññat­tiyā paññattaṃ, nisaj­ja­paññatti ca evaṃ dasa aṅgāni dvīhi dvīhi aṅgehi paññattāni.

Tattha katamo otaraṇo? Idaṃ nibbedha­bhāgi­ya­suttaṃ pañcasu otiṇṇaṃ yathā yaṃ paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ eva­mindriyā­di­khan­dha­dhātu­āyata­nesu niddisitabbāni.

Tattha katamo sodhano hāro? Sīlavato avippaṭisāroti na tāva suddho ārambho avippaṭisārino pāmojjanti na tāva suddho ārambho yāni ekādasa padāni desitāni yadā tadā suddho ārambho, ayaṃ sodhano.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Sīla­vemat­ta­tāya paññattaṃ evaṃ dasa padāni sabbāni sīlak­khan­dhassa ānisaṃso, te ca pati­rūpa­desa­vāso ca paccayo atta­sammā­pa­ṇidhā­nañca hetu, samā­dhik­khan­dhassa sukhaṃ hetu passaddhi paccayo, yena jhānasahajāti ca ṭhānanti jhānaṅgā aparo pariyāyo kāmesu ādīna­vā­nu­passanā samādhino paccayo nekkhamme ānisaṃ­sa­dassā­vitā hetu.

Tattha katamā samāropanā? Yaṃ vīriyindriyaṃ, so sīlakkhandho. Yaṃ sīlaṃ, te cattāro dhammā padhānā. Yaṃ dhammā­nu­dhamma­paṭi­patti, so pāti­mokkha­saṃ­varo.

Yassa selopamaṃ cittanti gāthā, selopamanti upamā yathā selo vātena na kampati na uṇhena na sītena saṅkampati. Yathā anekā acetanā, te uṇhena milāyanti, sītena avasussanti, vātena bhajanti. Na evaṃ selo () virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussatīti kāraṇaṃ dosanīye domanassantaṃ, na duṭṭhena vā kampati uṇhena vā, so milāyati sītena vā avasussati, evaṃ cittaṃ rāgena nānussati sītena kampatīti. Kiṃkāraṇaṃ? Virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussati. Kiṃkāraṇaṃ? Dosanīye panassanti na dussati, aduṭṭhaṃ taṃ na kosissanti, tena kuppanīye na kuppati, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhaniddeso ca kuto evarūpassa dukkhaṃ āgamissatīti niddiṭṭhaṃ. ()

Parivattanāti kuto taṃ duk­kha­messatīti yaṃ cetasikaṃ sukhaṃ anupādisesā ayaṃ natthi sopādisesā ayaṃ atthi. Puna evamāhaṃsu taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ ubhayameva avedayitaṃ sopādisesaṃ yañca anupādisesaṃ yañca taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ anupādisesaṃ yañca sopādisesaṃ ca avedayitaṃ. Sukha­māpannassa anāvattikanti ayamettha viseso parivattanā.

Tattha katamo vevacano? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ vā bhāvitaṃ subhāvitaṃ anuṭṭhitaṃ vatthukataṃ susamāraddhaṃ. Cittanti mano viññāṇaṃ manindriyaṃ mano­viñ­ñā­ṇa­dhātu.

Tattha katamā paññatti? Cittaṃ mano saṅkhārā vūpa­sama­paññat­tiyā paññattaṃ. Samādhi asekkha­paññat­tiyā paññatto. Dukkhaṃ ucchin­na­paññat­tiyā paññattaṃ.

Tattha katamo otaraṇo? Citte niddiṭṭhe pañcakkhandhā niddiṭṭhā honti, ayaṃ khandhesu otaraṇo, mano­viñ­ñā­ṇa­dhātuyā niddiṭṭhāya aṭṭhārasa dhātuyo niddiṭṭhā honti, ayaṃ dhātūsu otaraṇo. Manāyatane niddiṭṭhe sabbāni āyatanāni niddiṭṭhāni honti. Tattha manāyatanaṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarū­papaccayā saḷāyatanaṃ. Tathā paṭic­ca­samup­pāde. Ayaṃ otaraṇo. Tattha katamo sodhano suddhoyeva ārambho.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Chaḷindriyaṃ bhāvanā ekattāyaṃ paññatti chaṭṭhitena kāyo ekattāya paññatto.

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa pubbahetu samuppādāya manasikāro ca tappoṇatā ca yaṃ asamā­hita­bhūmi­yaṃ ca vise­sa­dham­mā­naṃ abhāvitattā cittasatataṃ gacchati, sace samādhino sukhaṃ hetu avippaṭisāro paccayo, ayaṃ hetu ayaṃ paccayo parikkhāro.

Tattha katamā samāropanā? Yassevaṃ bhāvitanti tassa dhammā samāro­payitabbā. Kāyo sīlaṃ paññā bhāvi­ta­cittanti anabhirataṃ anapaṇataṃ anekaṃ anutaṃ anāpajjāsattaṃ ayaṃ samaññāyatanā na tassa sekkhassa sammāsamādhi sabbe asekkhā dasa arahantadhammā niddiṭṭhā honti. Asekkha­bhāgi­yāni suttāni.

Yassa nūna, bhante, kāyagatāsati abhāvitā, ayaṃ so aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja samāpajja appaṭinissajja jana­pada­cārikaṃ pakkameyya, so āyasmā imasmiṃ vippaṭijānāti dve pajāni paṭijānāti citta­bhāva­nā­yañca diṭṭhiyā pahānaṃ, kāya­bhāva­nā­yañca diṭṭhippahānaṃ, kāya­bhāva­nā­yañca taṇhāpahānaṃ, yaṃ paṭhamaṃ upamaṃ karoti. Asucināpi sucināpi pathavī neva aṭṭiyati na jigucchati na pītipāmojjaṃ paṭilabhati, evameva hi pathavīsamena so cetasā anvayena appakena averena abyāpajjena viharāmīti. Iti so āyasmā kiṃ paṭijānāti, kāyabhāvanāya sukhin­driya­pahānaṃ paṭijānāti, cittabhāvanāya somanas­sindriya­pahānaṃ paṭijānāti. Kāyikā vedanā rāgā­nusa­ya­manuga­tā­naṃ sukhindriyaṃ paṭikkhipati. Na hi veda­nāk­khan­dhaṃ yā cetasikā sukhavedanā tattha ayaṃ paṭi­lābha­pac­cayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ. Sotaṃ paṭikkhipati, na hi mano­samphas­sa­jaṃ vedanaṃ. Tattha catūsu mahābhūtesu rūpak­khan­dhassa anusa­ya­paṭi­gha­pahānaṃ bhaṇati. Kāme rūpañca tañca asekkha­bhūmi­yaṃ. Kāye kāyānupassanā diṭṭha­dhamma­su­kha­vihārañca. Balena ca ussāhena ca sabbaṃ manasi katattānaṃ pahānaṃ medaṃ katālikāya ca purisena ca maṇḍa­na­kajā­tikena ca, etehi imassa ­mātāpi­tu­sam­bhū­taṃ paccavekkhaṇaṃ, so kāyena ca kāyānu­passa­nāya ca cittena ca cit­tānupas­sanāya ca dve dhamme dhāreti. Kāya­kilesa­vatthuṃ cittena ca cit­tasannis­saye cittena subhāvitena sattannaṃ ca samāpattīnaṃ viharituṃ paṭijānāti.

Gaha­pati­putto­pamatāya ca yathā gaha­pati­puttassa nānāraṅgānaṃ ­vattha­ka­raṇ­ḍako puṇṇo bhaveyya, so yaṃ yadeva vatthayugaṃ pubbaṇhasamaye ākaṅkhati, pubbaṇhasamaye nibbāpeti, evaṃ majjhan­hi­kasamaye, sāyanhasamaye, evameva so āyasmā cittassa subhāvitattā yathārūpena vihārena ākaṅkhati pubbaṇ­ha­samayaṃ viharituṃ, tathārūpena pubbaṇ­ha­samayaṃ viharati, majjhan­hi­kasamaye, sāyanhasamaye. Tena vesa āyasmatā upamāya me āsitāya pathavī vā anuttarā indriyabhāvanā bhāvitacittena. Tena so āyasmā idaṃ aṭṭhavidhaṃ bhāvanaṃ paṭijānāti catūsu mahābhūtesu, kāyabhāvanaṃ upakacaṇḍālaṃ purisametakaṃ bhavatalākāsu cittabhāvanaṃ, imāhi bhāvanāhi tāya bhāvanāya ca samathā pāri­pūri­man­tehi. Imehi catūhi paññā­pāri­pūri­man­tehi.

Kathaṃ upakacaṇḍālaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati? Kāyo pakatiyā appaṭikūlaṃ kāye uddhumā­ta­ka­saññā saṃkhittena nava saññā ime paṭikūlā dhammā ceso āyasmā paṭikūlato ajigucchito kāyagatāsatiyā bhāva­nā­nuyoga­manu­yutto viharati, na hi tassa jigucchap­pahāya cittaṃ paṭikūlati.

Kathaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharatīti? Kāyo sabbalokassa appaṭikūlo taṃ so āyasmā asubhasaññāya viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca appaṭi­kūla­saññī viharatīti api sabboyaṃ lokassa yamidaṃ muṇḍo pattapāṇī kulesu piṇḍāya vicarati, tena ca so āyasmā suvaṇ­ṇa­dubbaṇ­ṇena appaṭi­kūla­saññī cittena ca kāyena nibbidā­saha­gatena appaṭi­kūla­saññī, evaṃ paṭikūlesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati? Paṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinī­lakavi­pubbake tattha so āyasmā paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu tadubhayaṃ abhini­vajja­yitvā upekkhako viharati sato ca sampajāno ca? Appaṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinī­lakavi­pubbake tadubhayaṃ abhini­vajja­yitvā “netaṃ mama, nesohamasmi, neso me attā”ti viharati. Evaṃ tadubhayaṃ abhini­vajja­yitvā upekkhako viharati sato sampajāno.

Aparo pariyāyo. Tedhātuko lokasannivāso sabba­bāla­puthuj­janā­naṃ appaṭi­kūla­saññā. Tattha ca āyasmā sāriputto appaṭi­kūla­saññī viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati? Paṭi­kūla­saññino sabbasekkhā idha kā tedhātuke sabbaloke. Tattha katamo bhūmippatto samādhiphale sacchikato appaṭi­kūla­saññī viharati? Kiṃkāraṇaṃ? Na hi taṃ atthi yassa lokassa pahānāya paṭikūlasaññī uppādeyya.

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati? Tedhātuke lokasannivāse yāva kāma­loka­bhūmatā hi rāgānaṃ vītarāgānaṃ paṭikūlasamatā rūpārūpadhātuṃ appaṭi­kūla­samatā. Tattha ca āyasmā sāriputto paṭikūlasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati? Yaṃ kiñci parato duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ taṃ vacanaṃ appaṭikūlaṃ yāvatā vācaso appatirūpā tathā janassa appaṭi­kūla­saññā. Tattha āyasmā sāriputto abhiññāya sacchikato appaṭi­kūla­saññī viharati, evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu tadubhayaṃ abhini­vajja­yitvā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno? Yañca nesaṃ samanupassati ye dhammā duccaritā, te dhammā appaṭikūlā. Tattha āyasmā sāriputto iti paṭi­sañcik­khati ye dhammā duccaritā, te dhammā aniṭṭhavipākā. Ye dhammā sucaritā, te ācayagāmino. So ca sucaritaṃ ācayagāminiṃ karitvā duccaritaṃ aniṭṭhavipākaṃ karitvā tadubhayaṃ abhini­vajja­yitvā upekkhako viharati.

Atha paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati. Taṇhā paṭikūladhammā kiṃkāraṇaṃ? Taṇhāvasena hi sattā dvīhi dhammehi sattā, kabaḷīkāre āhāre rasataṇhāya sattā, phasse sukhasaññāya sattā. Tatthāyasmā sāriputto kabaḷīkāre ca āhāre paṭikūlasaññī viharati, phasse ca dukkhasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati? Taṇhākkhayaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ tathā bāla­puthuj­janā­naṃ paṭikūlasaññā pahatasaññā ca. Tatthāyasmato sāriputtassa appaṭi­kūla­saññā abyāpādasaññā ca sāmaṃ paññāya passitvā evaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭi­kūla­saññī viharati? Tatiye ca nibbāne paṭi­kūla­saññino yasena ca kittini ca appaṭi­kūla­saññino. Tatthāyasmā sāriputto assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ sammāpaññāya paṭijānanto paṭikūlañca appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhini­vajja­yitvā appaṭi­kūla­saññī viharati.

Kathaṃ paṭikūlaṃ appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhini­vajja­yitvā upekkhako viharati? Sato ca sampajāno ca, yañca samanupassati anunayo appaṭikūlo dhammo paṭigho ca paṭikūlo dhammo, tatthāyasmā sāriputto anunayassa paṭi­ghappa­hīnattā upekkhako viharati sato sampajāno ca. Yañcassa samanupassati ayaṃ pañcavidhā anuttarā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttaniddeso.

Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte kiṃ desitabbaṃ? Tattha vuccate, imamhi sutte diṭṭha­dhamma­su­kha­vihāro desito, tathā vimuttaṃ cittaṃ paccavekkhaṇā ca adhipañ­ñā­dhammaṃ desitaṃ. (1)

Tattha katamo vicayo? Ye kāye kāyānupassino viharanti, tesaṃ cittaṃ anuna­yap­paṭi­ghena na viharati anuna­yap­paṭi­ghena ­cā­bhira­ma­mānassa cittaṃ samaggataṃ bhavissatīti bhāvanāya balametaṃ, ayaṃ vicayo hāro. (2)

Tattha katamo yuttihāro? Kāyabhāvanāya ca cittabhāvanāya ca na kiñci sabrahmacārī ati­maññis­satīti. Atthi esā yutti, ayaṃ yuttihāro. (3)

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Kāyabhāvanāya paṭhamassa sati upaṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā patha­vī­sama­cittatā, sā anic­cānu­passa­nāya padaṭṭhānaṃ. (4)

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ pathavīsamena cetasā viharati attānupassī pathavīsamena gihī viharati. Ko attho patha­vī­samenāti? Yathā ye ca selopamatāya akammayuttā evameva pathavīsamo ayaṃ hiriyatāya. Ayaṃ lakkhaṇo. (5)

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi byākaraṇe ko tassa āyasmato adhippāyo? Ye keci arahantā indriya­bhāva­naṃ ākaṅkhiyanti, te pathavīsamataṃ uppāda­yis­santīti. Ayaṃ adhippāyo. (6)

Tattha katamo āvaṭṭoti? Natthi āvaṭṭassa bhūmi. (7)

Tattha katamo vibhatti? Yo kāyānupassī viharati, so patha­vī­sama­citta­taṃ paṭi­labhis­satīti na ekaṃsena. Kiṃkāraṇaṃ? Ye khaṇ­ḍa­kādi­chinna­kādino, na te patha­vī­sama­citta­taṃ paṭilabhanti. Sabbā kāyagatāsati sekkha­bhāva­nāya nibbānaṃ phalaṃ, ayaṃ vibhatti. (8)

Tattha katamo parivattano hāro? Ye kāyānupassino viharissanti, tesaṃyeva kāyapaccayā uppajjeyya āsavā ­vighā­ta­pari­ḷāhā, ayaṃ parivattano hāro. (9)

Tattha katamo otaraṇo? Pañcakkhandhā avitiṇṇā bāvī­satin­driyāni, tathā yaṃ manindriyaṃ, taṃ manodhātu manāyatanañca. Yaṃ samādhindriyaṃ, taṃ dhammadhātu dham­māyata­nañca. Ayaṃ otaraṇo hāro. (12)

Tattha katamo sodhano hāro? Ye ca manasā cattāro bhāvetabbā, te sabbe bhāvitā yaṃ taṃ manena pahīne pattabbataṃ sabbattha etassa ca atthāya ārambho, so attho suddho. Ayaṃ sodhano hāro. (13)

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Ayaṃ samādhi ekattatāya paññatto, cha kāyā ekattatāya paññattā. Pañcindriyāni rūpīni rūpakāyo. Cha vedanākāyā vedanākāyo. Cha saññākāyā saññākāyo. Cha cetanākāyā cetanākāyo. Cha viññāṇakāyā viññāṇakāyo. Sabbepi ete dhammā dhamma­kāyo­tiyeva saṅkhaṃ gacchanti. Ayaṃ adhiṭṭhāno. (14)

Parikkhāroti samā­patti­kosal­lañca vīthi­kosal­lañca hetu. Yañca gocarakosallaṃ yañca kallaṃ taṃ kosallaṃ paccayo. Vodānakosallaṃ hetu, kallaṃ paccayo. Sukhaṃ hetu, abyāpajjaṃ paccayo. Ayaṃ parikkhāro. (15)

Tattha katamo samāropanoti? Yathā pathavī sucimpi nikkhīpante asucimpi nikkhitte tādiseyeva evaṃ kāyo manāpikehipi phassehi amanāpikehipi phassehi tādisoyeva paṭi­gha­samphas­sena vā sukhāya vedanāya tādisaṃ yo cittaṃ. Idaṃ suttaṃ vibhattaṃ saopammaṃ ugghaṭi­tañ­ñussa puggalassa vibhāgena. Tattha samāropanāya avakāso natthi. (16)

Tattha katamaṃ suttaṃ saṃ­kilesa­bhāgi­yaṃ? Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na vaḍḍhati, imaṃ ādīnavaṃ bhagavā deseti, tasmā channaṃ vivareyya, vivaṭaṃ nātivassati, tato ādīnavato vivareyyāti taṃ tīhi dhammehi ­nā­bhi­dhaṃ­sitāti asubhasaññāya rāgena ­nā­bhi­dhaṃ­si­yati. Mettāya dosena ­nā­bhi­dhaṃ­si­yati. Vipassanāya mohena ­nā­bhi­dhaṃ­si­yati. Evañcassa yo yo dhammo paṭipakkho tamhi tamhi dhamme paripūrissati. Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paṭipakkho, tena nādhivāsiyati.

Aparo pariyāyo. Ye ime dhammā attanā na sakkoti vuṭṭhānaṃ, te ete dhammā desitā. Channa­mativas­satīti tehi vitakkaṃ yena ca sakkā puna desitaṃ cittaṃ vibhāvetuṃ pariyodāpetuṃ vivekaninnassa vivekapoṇassa viveka­pabbhā­rassa vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati kusalesu dhammesu, seyyathāpi nāma uppalaṃ vā kumudaṃ vā padumaṃ vā udake sukkapakkhe cando yāvaratti yāvadivaso āgacchati, tassa vuddhiyeva pāṭikaṅ­khi­tabbā, na parihāni, evaṃvidhaṃ taṃ cittaṃ ­nā­bhi­dhaṃ­si­yati. Aparopettha yo akūṭo asaṭho amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tattha yo chādeti tassa akusalā dhammā cittaṃ anudhāvanti. Channa­mativas­satīti yo pana hoti asaṭho akūṭo amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tassa cittaṃ akusalehi dhammehi na viddhaṃsiyati, ayaṃ suttattho.

Tattha katamā desanā? Idha desitā dasa akusala­kamma­pathā adhi­vassa­na­tāya dasa kusala­kamma­pathā anadhi­vassa­na­tāya akusalehi na visujjhati. Yathā vuttaṃ bhagavatā “cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṅkilissantī”ti. (1)

Tattha katamo vicayo? Yassevaṃ cittaṃ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṃ bhaveyya kūṭeyya, taṃ ānantariyenapi satthari vā guṇā­nukam­pa­na­tāya, ayaṃ vicayo. (2)

Tattha katamā yuttīti? Evaṃ anadhi­vasi­yantaṃ cittaṃ vuṭṭhāti. Vuṭṭhitaṃ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti. (3)

Padaṭṭhānanti channa­mativas­satīti channaṃ asaṃvarānaṃ padaṭṭhānaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti achannaṃ saṃvaraṇānaṃ. Tasmā channaṃ vivareyya vivaṭaṃ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṃ. (4)

Lakkhaṇoti channa­mativas­satīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te avid­dhaṃ­si­yanti. Tasmā channaṃ vivareyya. Vivaṭaṃ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro. (5)

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Yesaṃ kesañci cittaṃ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṃ paṭika­ris­santīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro. (6)

Āvaṭṭoti yaṃ channaṃ taṃ duvidhaṃ kampamānaṃ samucchitabbo. Ānanta­riya­samā­dhī­naṃ. Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṃ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṃ gacchati. Vuttañcetaṃ bhagavatā “unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā”ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcu­pādā­nak­khan­dhā bhavanti. Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca. Tasmā channaṃ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti. Tesaṃ pahīnattā āsavā pahīyante. Tattha appamādena assaddhiyaṃ pahīyati uddhac­ca­kukkuc­cap­pahā­nena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṃ gacchanti. Yo tesaṃ āsavānaṃ khayo, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni, ayaṃ āvaṭṭo. (7)

Tattha katamo vibhatti hāro? Channa­mativas­satīti na ekaṃso. Kiṃkāraṇaṃ? Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṃ. Yathāvuttaṃ bhagavatā—

“Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṃ,
Kāyena vācāya uda cetasā vā;
Abhabbo hi tassa pariguhanāya,
Abhabbatā diṭṭhapadassa hotī”ti.

Kiñcāpi tesaṃ nivāraṇaṃ cittaṃ hoti. Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṃ vibhattihāro. (8)

Tattha katamo parivattano hāro. Channa­mativas­satīti yassa ye dhammā sabbaṃ anavivaṭaṃ ativassiyati, vivaṭaṃ nātivassati, avaguṇantaṃ nātivassati. Ayaṃ parivattano hāro. (9)

Tattha katamo vevacano hāro. Channanti āvutaṃ nivutaṃ pihitaṃ paṭikujjitaṃ sañchannaṃ parodhaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṃ nādhivassitā vantikatāti, ayaṃ vevacano hāro. (10)

Tattha katamo paññatti hāro. Channa­mativas­satīti kilesa­bhāgi­ya­paññat­taṃ vivaṭaṃ nātivassatīti sadhammakiccaṃ yaṃ paṭipadā paññattiyā paññattaṃ, tasmā hi channaṃ vivareyyāti anu­sāsa­na­paññat­tiyā paññattaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti ­niddhā­na­paññat­tiyā paññattaṃ, ayaṃ paññatti hāro. (11)

Tattha katamo otaraṇo hāro? Channa­mativas­satīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅ­khā­rak­khan­dho … pe … te purā yathā niddiṭṭhaṃ khan­dha­dhātu­āyata­nesu, ayaṃ otaraṇo hāro. (12)

Tattha katamo sodhano hāro? Yenārambhena idaṃ suttaṃ bhāsati so ārambho niyutto. (13)

Adhiṭṭhānoti channa­mativas­satīti ekattatāya paññattaṃ. Kiṃkāraṇaṃ? Idaṃ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṃ vemattatāya yā suṇa­sādhāra­ṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti. (14)

Tattha katamo parikkhāro? Yañca taṃ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusa­la­pasu­teva vācakat­tā­bhirati ca. Ime dve ayoni­so­ma­nasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā. (15)

Tattha katamo samāropano? Channa­mativas­satīti vemati passatīti channaṃ yaṃ pariggahituṃ yaṃ adesituṃ appassutaṃ yaṃ kathaṃkathā vibhūtena akusalamūlena yaṃ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā. Saṅ­khā­ra­pac­cayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano. Yaṃ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepulla­ta­mā­pajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṃ samāropano. (16)

Cattāro puggalā tamo tamaparāyanoti … pe … tattha katamo vuccate tamo nāma? Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṃ bhagavatā “yathā andhakāre tasmiṃ bhayānake sakampi­dhātu­puriso na passati, evameva aññāṇato tamo­pa­nandha­kāro pāpakasa­kam­masa­vipākaṃ na saddho hoti”. Iti evaṃ lakkhaṇatā aññāṇaṃ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṃ nappajānanti, iti vuccati tamoti. So tiṇṇaṃ cakkhūnaṃ tamo maṃsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṃ cakkhūnaṃ idha tamo niddisiyati aññāṇanti. Tattha katamaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ? Atha nissaye yaṃ pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ pubban­tā­parante aññāṇaṃ hetumhi aññāṇaṃ paccayamhi aññāṇaṃ tassa aññāṇino samādhi­bhūtassa eso nissando. Yaṃ na jānāti idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na manasikā­tab­banti. So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati. Mūḷhoti evaṃ cetanā. Tena tamena so puggalo vuccati. Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti. Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṃ upaṭṭhapeti. Te cassa dhammā nij­jhā­nak­kha­manti. So sutamayāya paññāya samanupassati. (1)

Tattha katamo tamo jotiparāyano? So tena paññāvasena iriyati evaṃ tasseva iriyantassa parāyano bhavati. Ayaṃ vuccate puggalo tamo jotiparāyano. (2)

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano? Tattha vuccati joti nāma yaṃ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṃ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṃ kalyāṇamittaṃ paṭilabhati, yo naṃ akusalato ca nivāreti bhāvi­ta­kusala­tāva bhāvī niyojetīti. Evañca saddhammaṃ deseti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikā­tab­bāti. Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikā­tab­bāti. So te dhamme susuyyati, sotaṃ odahati, aññaṃ cittaṃ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nij­jhā­nak­kha­manti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṃ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano. (3)

Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano? Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo. Katamā uccate? Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā. Idha pana pāpa­mitta­saṃ­sevano pāpa­mitta­va­sānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati. So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assa­tia­sam­pajañ­ñaṃ āsevati. Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti. So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati. Ayaṃ vuccati puggalo joti tamaparāyano. (4)

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano? Tattha vuccate soyaṃ puggalo kal­yāṇa­mittassa sannissito bhavati sakkā saṃyogī kusalaṃ gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati—kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ? Kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ? Kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ? Kiṃ bhāvitabbaṃ, kiṃ na bhāvitabbaṃ? Kiṃ upasampajja vihātabbaṃ, kiṃ na upasampajja vihātabbaṃ? Kiṃ manasikātabbaṃ, kiṃ na manasikātabbaṃ? Kathaṃ saṃkileso hoti, kathaṃ vodānaṃ hoti? Kathaṃ pavatti hoti, kathaṃ nivatti hoti? Kathaṃ bandho hoti, kathaṃ mokkho hoti? Kathaṃ sakkā­ya­sa­mudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hoti? So ettha desitaṃ yathā upaṭṭhitaṃ tathā sam­paṭi­pajjanto so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Evaṃ … pe … yāva kathaṃ sakkā­ya­sa­mudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hotīti vitthārena kātabbaṃ. So te dhamme adhi­pāṭikaṅ­khāti evaṃ lakkhaṇaṃ ñāṇaṃ vijjā ālokaṃ vaḍḍheti. So puggalo tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccate puggalo joti jotiparāyano.

Tattha katamo puggalo tamo tamaparāyano? Yo akusalaṃ dhammaṃ dīpeti. Taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

Tattha yo puggalo tamo jotiparāyano? So tamena akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti. Tameti yaṃ cakkhu kal­yāṇa­mittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhivaḍḍhati.

Tattha yo ca paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotiparāyano.

Tattha yo puggalo joti tamaparāyano? Kusalassa kammavipākaṃ dasseti. Yaṃ cakkhu pāpa­mitta­saṃsag­gena pāpa­mit­tu­pase­vena pāpa­mitta­va­sānugo akusalaṃ dhammaṃ abhivaḍḍhati, taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tena vuccate joti tamaparāyano.

Tattha yo puggalo joti jotiparāyano so jotitā pabhātā yāva paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tenāha joti jotiparāyano.

Jotita­maparā­yanena dasa akusalānaṃ kammānaṃ udayaṃ dasseti. Tamena puggalena akusalānaṃ kammānaṃ vipākaṃ dasseti. Na akusalānaṃ dhammānaṃ vipākaṃ dasseti. Tamena aṭṭha micchattāni dasseti. Jotinā aṭṭha sammattāni dasseti. Jotinā tamaparāyanena dasa akusala­kamma­pathe dasseti. Jotinā paṇītattaṃ dasseti. Tamena jotiparāyanena atapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena tapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho.

Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Tattha vuccate imamhi sutte kusalākusalā dhammā desitā. Kusa­lā­kusa­lā­nañca dhammānaṃ vipāko desito. Hīnap­paṇītā­nañca sattānaṃ gati nānākāraṇaṃ desitaṃ. Ayaṃ desanā hāro. (1)

Tattha katamo vicayo hāro? Akusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito akusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Kusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito kusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Ayaṃ vicayo yutti ca. (2–‍3)

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yo puggalo joti, so pacca­vek­kha­ṇāya padaṭṭhānaṃ. Yo puggalo tamo, so tamādinnaṃ vānupassanāya padaṭṭhānanti dasseti. Tamena jotiparāyanena appamādassa padaṭṭhānaṃ dasseti, tamo avijjāya ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena pamādassa ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Ayaṃ padaṭṭhāno. (4)

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Tamena tamaparāyanena tamoti avijjāya niddiṭṭhāya sabba­kilesa­dhammā niddiṭṭhā honti. Tamena jotiparāyanena jotivijjāya niddiṭṭhāya sabbe bodhi­pak­khi­ya­dhammā niddiṭṭhā honti. Jotita­maparā­yanena pamādo niddiṭṭho hoti. Tamena jotiparāyanena appamādo niddiṭṭho hoti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. (5)

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā nīcakulino, na te imaṃ sutvā kusale dhamme samādāya vattissanti. Ye sattā uccakulino, te imaṃ dhammadesanaṃ sutvā bhiyyoso mattāya kusale dhamme samādāya vattissantīti. Ayaṃ catubyūho hāro. Bhūmiyaṃ upadeso. (6)

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yā avijjāto pabhūti taṇhā, ayaṃ samudayo. Yo tamo tamaparāyano, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññāpiyati, so dhammo paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Tena amohena tīṇi kusalamūlāni pāripūriṃ gacchanti saggassa padaṭṭhānaṃ. (7)

Tattha katamā vibhatti? Tamo tamaparāyanoti na ekaṃsena. Kiṃkāraṇaṃ? Atthi tamo ca bhavo aparā­pariya­veda­nīyena ca kusalena jotinā puggalena sahopattibhāve. Atthi joti ca bhavo aparā­pariya­veda­nīyena ca akusalena tamena puggalena sahopattibhāve parivattanā tamesu paṭipakkhoti jotinā tamaparāyano. (8–‍9)

Tattha katamo vevacano? Yo tamo, so evaṃ attabyāpādāya paṭipanno, so assaddhāya bālo akusalo abyatto anādīnavadassī. Yo joti, so attahitāya paṭipanno paṇḍito kusalo byatto ādīnavadassī. Ayaṃ vevacano. (10)

Tattha katamā paññatti? So puggalo vipāka­paññat­tiyā paññāpiyati, akusale pariyādinnatā paññāpiyati. Joti­kusala­dham­mu­papat­ti­paññat­tiyā paññāpiyati kusala­dhamma­vipāka­paññat­tiyā cāti. (11)

Otaraṇoti ye avijjāpaccayā saṅkhārā yañca jarāmaraṇaṃ yā ca avijjā, taṃ padaṭṭhānaṃ, niddesena vijjuppādo avijjānirodho yo yāva jarā­maraṇa­nirodho, ime dve dhammā saṅ­khā­rak­khan­dha­pariyā­pannā. Dhammadhātu dham­māyata­nañca padaṭṭhānaṃ niddesena dhātūsu. (12)

Tattha katamo sodhano? Imassa suttassa desitassa ārambho. (13)

Adhiṭṭhānoti tamoti bhagavā bravīti, na ekaṃ puggalaṃ deseti. Yāvatā sattānaṃ gati, tattha ye ­ducca­rita­dham­mena upapannā, te bahulā­dhi­vaca­nena tamo niddisati. Yā joti sabbasattesu kusala­dhammo­papatti sabbaṃ taṃ jotīti abhilapati ayamekatā paccayo yoniso­ma­nasikā­ra­paññatti catunnaṃ mahābhūtānaṃ puggalānaṃ. (14)

Tattha katamo parikkhāro? Akusalassa pāpamittatā paccayo, ayoniso manasikāro hetu. Kusalassa kalyāṇamittatā paccayo, yoniso manasikāro hetu. (15)

Tattha katamā samāropanāti? Idhekacco nīce kule paccājāto hotīti nīce kule paccājāto rūpesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi mānussake upa­bho­ga­pari­bhoge. Joti paṇītesu kusalesu upapanno sabbamhi mānussake upa­bho­ga­pari­bhoge upapannoti. (16)

Tattha katamaṃ saṃ­kilesa­bhāgi­yaṃ nibbedha­bhāgi­yaṃ ca suttaṃ? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti gāthā. Kena kāraṇena taṃ bandhanaṃ daḷhaṃ? Catūhi kāraṇehi issariyena sakkā mocetuṃ dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā. Yesu ca ayaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca yā apekkhā, idamassa cetasi­ka­bandha­naṃ. Taṃ na sakkā issariyena vā dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā mocetuṃ. Na ca tattha koci atthi pāṭibhogo. Iminā bandhanato mocayitthāti devo vā manusso vā tadidaṃ bandhanaṃ rāgānusayena ca chasu bāhiresu ca āyatanesu bandhati. Rūpesu rūpataṇhā bandhati, yāva dhammesu dhammataṇhā. Yo idha loke bandho paralokasmiṃ bandho nīyati. So bandho jāyati, bandho mīyati. Bandho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Na sakkā mocetuṃ aññatra ariyamaggena imañca bandhanaṃ. Maraṇabhāvañca upapat­ti­bhāvañca bhayato viditvā chandarāgaṃ pajahati. So imaṃ chandarāgaṃ pajahitvā atikkamati. Ayañca loko ito paraṃ dutiyo.

Tattha yaṃ bandha­nā­saṅ­khā­rā­naṃ pahānaṃ idaṃ vuccati ubhayesu ṭhānesu vīriyaṃ, gandhaparivāto sumuni nopalimpati. Tatheva pariggahesu puttesu dāresu ca avūḷho salloti tasseva taṇhāya pahānaṃ dasseti. Ayaṃ taṇhāmūlassa pahānā vare appamattoti kāmo pamādavattati pahānāya nekkham­mā­bhirato appamādavihārī bhavati. Tassa āsayaṃ pahānāya neva imaṃ lokaṃ āsīsati na paralokaṃ. Na idhalokaṃ nissitaṃ, piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati. Nāpi paralokaṃ nissitaṃ piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati, tena vuccate “nāsīsate lokamimaṃ paraṃ lokañcā”ti. Yaṃ tassa pahānaṃ taṃ chedanaṃ aṭṭha­ka­vaggi­yesu muni niddiṭṭho. So idha virodho aṭṭha­ka­vaggi­yesu nāsīsanaṃ idha anāthā. Tathāyaṃ taṇhāya tassa pariggahassa vatthukāmassa ekagāthāya ete sabbe kāmā dassitā. Tena bhagavā deseti “etampi chetvāna paribbajanti anapekkhino sabbakāme pahāyā”ti. Imissā gāthāya dvidhā niddeso saṃ­sanda­na­niddeso ca samayaniddeso ca, yathā ayaṃ gāthā saṃ­kilesa­bhāgi­yañca nibbedha­bhāgi­yañca, evaṃ tāya gāthāya saṃ­kilesa­bhāgi­yañca nibbedha­bhāgi­yañca visajjanā. Evaṃ gāthā sabbagāthāsu byākaraṇesu vā niddiṭṭhaṃ suttaṃ.

Tattha katamā desanā? Imaṃ suttaṃ kenādhippāyena desitaṃ. Ye rāgacaritā sattā, te kāme pajahissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. (1)

Tattha katamo vicayo? Yassa dasavatthukā kilesā uttiṇṇā vantā viditā. Katame dasavidhāti, kilesakāmā ca orambhā­giya­uddham­bhāgiyā ca saṃyojanā dasavatthukāni āyatanāni, ayaṃ vicayo. (2)

Tattha katamā yutti? Ye sārattā te gāḷha­bandha­nena bandhanti atthi esā yutti. (3)

Tattha katamo padaṭṭhāno? Sāratto maṇikuṇḍalesu mamaṅkārassa padaṭṭhānaṃ. Apekkhāti atītavatthussa sarāgassa padaṭṭhānaṃ. Etampi chetvāti bhāvanāya padaṭṭhānaṃ. (4)

Tattha katamo lakkhaṇo? Sārattacitto maṇikuṇḍalesu yo ahaṅkāre visatto mamaṅkāre visatto, yo puttadāre sāratto. Khetta­vatthus­miṃ sāratto. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. (5)

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo. Ye nibbānena chandikā bhavissanti, te puttadāre taṇhaṃ pajahissanti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Imāni cattāri saccāni. (6)

Tattha katamo āvaṭṭo? Yā puttadāre taṇhā, ayaṃ samudayo. Ye upādin­nak­khan­dhā, te ye ca bāhiresu rūpesu rūpapariggaho, idaṃ dukkhaṃ, yaṃ tattha chedanīyaṃ, ayaṃ nirodho. Yena bhijjati, ayaṃ maggo. (7)

Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi. (8)

Parivattanoti paṭipakkho niddiṭṭho. (9)

Tattha katamo vevacano? Niddiṭṭho vevacano. (10)

Tattha katamo otaraṇo? Atthi taṇhā eko satto otiṇṇo tappaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ. Yā tattha vedanā, ayaṃ avijjā vijjuppādā avijjānirodho yāva jarā­maraṇa­nirodho. (12)

Tattha katamo sodhano? Suddho gāthāya ārambho. (13)

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti ekattatāya paññattā, na vemattatāya. Cattāro rāgā kāmarāgo rūparāgo bhavarāgo diṭṭhirāgo cāti ekattatāya paññattā. (14)

Tattha katamo parikkhāro? Yesaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu tassa subhasaññā hetu, anubyañjanaso ca nimittaggāhitā paccayo. Yāya te chinnāni tassa asubhasaññā hetu, nimittag­gaha­ṇa­anub­yañ­janag­gaha­ṇa­vinoda­naṃ paccayo. (15)

Tattha katamo samāropano? Sāratto maṇikuṇḍalesu sammūḷhavidho duṭṭhātipi etampi chetvāna paribbajantīti taṃ pariññātatthaṃ pari­vajji­tat­thaṃ pajahitā, ayaṃ samāropano. (16)

Yaṃ cetasikaṃ yaṃ pakappitaṃ vitthārena paccayo, yaṃ vā cetasikaṃ kāyikaṃ cetasikaṃ kammaṃ. Kiṃkāraṇā? Cetasikā hi cetanā manokammāti vuccate, sā cetanākammaṃ, yaṃ cetasikaṃ imaṃ kāyikañca vācasikañca imāni tīṇi kammāni niddiṭṭhāni. Kāyakammaṃ vacīkammañca tāni kusalāni piyaṃ kāyena ca vācāya ca ārabhati parāmasati, ayaṃ vuccati sīlab­bata­parāmāso. Saṅkappanā te tividhā saṅkhārā puññamayā apuññamayā āneñjamayā, tappaccayā viññāṇaṃ te ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā. Yā subhasaññā sukhasaññā attasaññā ca. Idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati rūpārammaṇaṃ rūpa­pa­tiṭṭhi­taṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchati, ayaṃ saṅkappanā, iti yaṃ viñ­ñā­ṇaṭ­ṭhitīsu ṭhitaṃ paṭha­mā­bhi­nib­bat­ti­ā­ramma­ṇa­vasena upādānaṃ, idaṃ vuccati cetasikanti.

Tattha ṭhitassa arūpassa yā nikanti ajjhosānaṃ, idampi sakampitaṃ manāpikesu rūpesu piya­rūpa­sā­tarū­pesu ābhogo, idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ ceteti sattesu manāpikesu abhij­jhā­kāyagan­tho paṭi­ghā­nusa­yesu ­byāpāda­kā­yagan­tho sabbe cattāro ganthā, ayaṃ pañcasu kāmaguṇesu paṭha­mā­bhi­nipāto cittassa yā cetanā yassa tattha assā­dānupas­sissa anekā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ arūpavatiyo honti. Puggalo rāgānu­bandhi­bhūto tehi kilesakāmehi yathā kāmakaraṇīyo, ayaṃ vuccate kāmesu pakappanā. Evaṃ sabbe cattāro oghā. Yaṃ tehi kāmehi saṃyutto viharati bhāvito ajjhosanno, ayaṃ cetanā. Yassa tathāyaṃ avītarāgassa adhi­gata­pemassa tassa vipari­ṇāmañ­ñathā­bhāvā uppajjanti soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyāsā duk­khā­nu­pari­vatti­taṃ viññāṇaṃ hoti saritassa vaya­dham­ma­samup­pādo cittaṃ pariyādiyati, idaṃ vuccati pakappitanti.

Ekamekassa ceteti ca pakappeti ca viññāṇassa ṭhiti yā hoti, sā ca ṭhiti dvidhā ārammaṇaṭṭhiti ca āhāraṭṭhiti ca. Tattha yā ārammaṇaṭṭhiti, ayaṃ nāmarūpassa paccayo. Yā āhāraṭṭhiti yā punabbha­vā­bhi­nib­bat­tikā ṭhiti yā ca ponobhavikā ṭhiti, ayaṃ vuccati ārammaṇaṃ. Taṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā tassa viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇañca ceteti, atha ca puna patthayate yato na ponobhavikā anāga­ta­vatthumhi, ayaṃ paṭipakkho niddiṭṭho. Na ceteti na patthayati atha ca dūsetīti duvidho niddeso. Assa pubbe hoti taṃ cetasikaṃ taṃ pakappitaṃ asamūhataṃ tappaccayā, ayaṃ viññāṇassa ṭhiti hoti.

Atha vā tassa anusayā āvibhavanti tappaccayā tassa punabbhavo nibbattati. Atha vā naṃ saṃkiyate appetu āgāre vā, sukhumā vā santi vā na saṃkiyate kāme taṃ evaṃ niccesupi āgāresu jāto hoti. Taṃ nayati yaṃ no kappetuṃ evaṃ saṅkhārā cetitā pakappitā ca ārammaṇabhūtā honti, yā ca cetanā yā ca pakappanā yañca vatthu nibbattaṃ, ubhopi ete ārammaṇaṃ viññāṇassa tathā cetanāya ca saṅkappanāya ca patthanāya ca bhūtā sattā ceteti ca saṅkappeti ca. Yaṃ gavesanā na ca ceteti na ca saṅkappeti. Katame ca sattā bhūtā? Ye ca ­tanujā­ta­aṇḍajāpi aṇḍakā anubhinnā saṃsedajā na ca sambhinnā ime bhūtā. Katame sambhavesino gabbhagatā aṇḍagatā saṃsaranto ime na ceteti na pattheti na ca saṅkappeti. Anusaye na ca punabbhavo nibbattīti? Ye bhūtā sattā ye sambhavesino, te thāvarā. Ye vā sato cetenti patthenti ca ye thāvarā. Te na ca cetenti, na ca patthenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti.

Aparo pariyāyo. Ye ariyapuggalā sekkhā, tattha te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena puna uppajjanti.

Aparo pariyāyo. Sukhumā pāṇā bhūmigatā udakagatā cakkhuno āpāthaṃ nāgacchanti, te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti.

Aparo pariyāyo. Bāhikā sabbe bhikkhū abhimānikā, te na ca cetenti, na ca patthayanti, anusayena ca saṃsaranti, na ca cetenti, na ca saṅkappenti, na ca anusenti. Ārammaṇampetaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā.

Na ca cetetīti pari­yuṭ­ṭhā­na­samug­ghātaṃ dasseti. Na ca anusetīti anusa­ya­samug­ghātaṃ dasseti. Na ca cetetīti oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca anusetīti sukhumānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca cetetīti yena bhūmi ca na ca patthayantīti sakadāgāmī anāgāmī, na ca anusetīti arahaṃ, na ca cetetīti sīlak­khan­dhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti samā­dhik­khan­dhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca anusayatīti pañ­ñāk­khan­dhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti apuññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti puññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca anusetīti āneñjamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti anaññātañ­ñassā­mī­tindriyaṃ, na ca patthayatīti aññindriyaṃ, na ca anusayatīti aññātāvino indriyaṃ. Na ca cetetīti mudukā indriyabhāvanā, na ca patthayatīti majjha­indriya­bhāvanā, na ca anusetīti adhimattā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttattho.

Tattha katamā desanā? Idha sutte cattāri saccāni desitāni. (1)

Yañca cetayitaṃ yañca pakappitaṃ atthi etaṃ ārammaṇaṃ cittaṃ patiṭṭhati vicinati yujjati. Na ca cetetīti na ca patthayatīti atthi evaṃ ārammaṇaṃ anusaye viññāṇamiti viciniyati yujjati na ca ceteti na ca patthayati. Anusayappahānā viññāṇaṭṭhitiṃ na gavesanti, viciyantaṃ yujjati. Ayaṃ yuttivicayo. (2–‍3)

Tattha katamo padaṭṭhāno? Cetanā pariyuṭṭhānaṃ cetanā­pari­yuṭ­ṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Saṅkappanaṃ upādānassa padaṭṭhānaṃ. Anusayo pari­yuṭ­ṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Tesaṃ ­chanda­rāga­vināsāya bhāvanā bhavarāgassa pahānaṃ. (4)

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ cetasikanti vedayitaṃ pakappitaṃ uggahitaṃ viññātaṃ tabbiññāṇaṃ ārammaṇampi paccayopi. (5)

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye punabbhavaṃ na icchanti, te na cetayissanti na ca pattha­yis­santīti, ayaṃ adhippāyo. (6)

Āvaṭṭoti yā ca cetanā patthanā ca anusayo ca viñ­ñā­ṇaṭ­ṭhiti­pahānā ca, imāni dve saccāni. (7)

Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi. (8)

Parivattanā pana paṭipakkhaṃ suttaṃ. (9)

Tattha katamo vevacano? Cetanā rūpasañcetanā yāva dhamma­sañ­cetanā. Yo anusayo, te satta anusayā. (10)

Paññattīti cetanā­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ paññattiyā paññattā. Saṅkappanaṃ upādā­na­paññat­tiyā paññattaṃ. Anusayo hetupaññattiyā paññatto. Viññāṇaṭṭhiti upapat­ti­hetu­paññat­tiyā paññattā. Cetanā saṅkappanā anusayo samucchedo ­chanda­rāga­vinaya­paññat­tiyā paññatto. Paṭhame keci dvīhi parivattakehi paṭic­ca­samup­pādo idappac­caya­tāya majjhapaññatti. (11)

Otaraṇoti dvīhi parivattakehi dukkhañca samudayo ca majjhimakehi maggo ca nirodho ca. (12)

Sodhanoti sutte suttassa ārambho. (13)

Adhiṭṭhānoti yañcetayitaṃ sabbaṃ adhiṭṭhānena ekattāya paññattaṃ. Saṅkappitanti upādānekattāya paññattaṃ. Viññāṇaṃ ekattāya paññattaṃ. (14)

Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṃ ayoniso manasikāro cetanā hetu­pac­ca­ya­tāya paccayo. Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo āramma­ṇa­pac­ca­ya­tāya paccayo. Tassa manasikāro hetu­pac­ca­ya­tāya paccayo. (15)

Tattha katamo samāropano? Idaṃ suttaṃ saññitaṃ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā. Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano. (16)

Ārammaṇametaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpa­nirodho, nāmarūpa­nirodhā yāva jarā­maraṇa­nirodho.

Tattha katamaṃ saṃ­kilesa­bhāgi­yañca nibbedha­bhāgi­yañca asekkha­bhāgi­yañca suttaṃ? Ayaṃ loko santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vip­pamok­kha­māhaṃsu. Saṃ­kilesa­bhāgi­yaṃ upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṃ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti. Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkha­bhāgi­yaṃ.

Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti. Tesaṃ sattānaṃ ṭhānaṃ dasseti. Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo aduk­kha­ma­su­kha­veda­nīyo. Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, aduk­kha­ma­su­kha­veda­nīyo mohasantāpo. Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṃ supati, te mama santāpā na santi.

Rogaṃ vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṃ vipallāsaṃ paṭilabhati saññā­vi­pallā­saṃ citta­vi­pallā­saṃ diṭṭhi­vi­pallā­saṃ. Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso. Dukkhe sukhanti cittavipallāso. Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhi­vi­pallāso.

Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā—cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi. Tattha avijjā vipallāso gocarā gati­pa­teyya­bhūmi, yathā hi taṃ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca. Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṃ atta­bhāva­vatthuṃ rogabhūtaṃ gaṇḍabhūtaṃ “attā”ti vadanti. Rogaṃ vadati attatoti ayaṃ āvaṭṭo. Yena yena hi maññati tato taṃ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti. Evaṃ sukhanti niccaṃ attāti so aññathā bhavameva santaṃ anāgataṃ bhavaṃ patthayati, tena vuccati “bhavarāgo”ti. Bhava­mevā­bhi­nandati, yaṃ abhinandati, taṃ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati. Yañca tappaccayā soka­pari­deva­duk­khaṃ tassa hi bhāvessati. Ettāvatā saṃkileso hoti. Pahānatthaṃ kho pana brahmacariyaṃ vussati. Tiṇṇaṃ santāpānaṃ ­chanda­rāga­vinayo hoti.

Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ bhavatīti ye bhava­mevā­bhi­nandanti yassa bhāvessati, taṃ dukkhaṃ tassa dukkhassa pahānamāha. Sabbaso upādānañca yaṃ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭha­u­pādā­na­māha. Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṃ, dutiyaṃ diṭṭhupādānaṃ, tatiyaṃ sīlab­ba­tu­pādā­naṃ, catutthaṃ attavā­du­pādā­naṃ, tesaṃ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṃ duk­kha­nirodha­māha. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti. Vibhavaṃ nābhinandatīti dassanabhūmiṃ manteti sabbaso taṇhakkhayaṃ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjā­virāgañca. Tassa bhikkhunoti anupā­disesa­nib­bā­na­dhātuṃ manteti. Ayaṃ suttassa atthaniddeso.

Tattha katamo vicayo? Yassa yattha pariḷāheti tassa pari­ḍay­hantassa so yathābhūtaṃ natthi nibbindati ca, ayaṃ vicayo ca yutti ca. (2–‍3)

Padaṭṭhāno rāgajo pariḷāho sukhindriyassa domanas­sindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Dosajo pariḷāho sukhindriyassa domanas­sindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Mohajo pariḷāho upekkhin­dri­yassa domanas­sindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. (4)

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Phassapareto vedanāpareto saññāparetopi saṅ­khā­ra­pare­topi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, evaṃ sabbaṃ rāgaje pariḷāhe vutte cattāro pariḷāhā vuttā bhavanti. Rāgajo dosajo mohajo diṭṭhijo ca rāgaṃ vadāmīti attato vadati. Sabbāni pannarasa padāni aniccaṃ dukkhanti. (5)

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye pariḷāhena na acchanti te bhavaṃ nābhinandanti. Ye bhavaṃ nābhinandanti, te pari­nib­bā­yis­santi. Ayaṃ adhippāyo. (6)

Tattha katamo āvaṭṭo? Saṃ­kilesa­bhāgi­yena dukkhañca samudayañca niddisati. Nibbedha­bhāgi­yena maggañca nirodhañca. (7)

Tattha katamā vibhatti? Santāpajāto rogajāto rogaṃ vadati attato taṃ na ekaṃsena hoti amanasikārā santāpajāto kho na ca rogaṃ attato vadati. (8)

Tattha katamo parivattano? ­Pak­kha­paṭi­pak­kha­ni­dassa­nat­thaṃ bhūmi parivattanāya. (9)

Tattha katamo vevacano hāro? Rogañca attato vadati sallaṃ attato vadati. Pannarasa padāni sabbāni vattabbāni. (10)

Tattha katamā paññatti? Santāpajātoti domanas­sa­pa­daṭṭhā­naṃ. Sabbe vacana­paññat­tiyā paññapeti. Rogaṃ vadati attato vipallāso saṃ­kilesa­paññat­tiyā paññapeti. Yaṃ nābhinandati, taṃ dukkhanti vipallā­sa­nikkhepa­paññat­tiyā paññattā. Te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā. (11)

Tattha katamo otaraṇo? Santāpajātoti tīṇi akusalamūlāni, te saṅkhārā saṅ­khā­rak­khan­dha­pariyā­pannā, dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Indriyesu itthindriyaṃ purisin­driyañca padaṭṭhānaṃ. (12)

Tattha katamo sodhano? Suddho suttassa ārambho. (13)

Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Pariḷāhoti ye sattā lokā ekatta­paññat­tiyā paññattā, te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā. (14)

Tattha katamo parikkhāro? Santāpajātoti ayoniso manasikāro hetu, vipallāsañca paccayo. Tattha dvīhi dhammehi attā abhiniviṭṭhā cittañca cetasikañca dhamme ubhayāni tassa viparītena parāmasato. Aparo pariyāyo, cetasikehi dhammehi attasaññā anattasaññā samugghāteti. Aparo pariyāyo. Aniccasaññā cetasikesu dhammesu, na tu attasaññā. Idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā idaṃ dīgharattaṃ abbhuggataṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti. Tattha cetasikā dhammā­nu­passanā esāpi dhammasaññā. Tassa ko hetu, ko paccayo? Ahaṃkāro hetu, mamaṅkāro paccayo. (15)

Tattha katamo samāropano? Ayaṃ loko santāpajātoti akusalaṃ manteti viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo yāva jarāmaraṇanti, ayaṃ samāropano.

Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passati akusalamūlānaṃ pahānaṃ. Tattha avijjānirodho avijjānirodhā yāva jarā­maraṇa­nirodho, ayaṃ samāropano. (16)

Cattāro puggalā—anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti.

Tattha yo anusotagāmī ayaṃ kāme sevati. Pāpañca kammaṃ karoti yāva kāme paṭisevati. Idaṃ lobho akusalamūlaṃ, soyeva taṇhā, so tehi kāmehi vuyhati anusotagāmīti vuccati. Yo puggalo tāhi gamito tappaccayā tassa hetu akusalakammaṃ karoti kāyena ca vācāya ca, ayaṃ vuccati pāpakammaṃ karotīti. Tassa tīṇi sotāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlab­bata­parāmāso. Imehi tīhi sotehi tividha­dhātu­yaṃ uppajjati kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyaṃ arūpadhātuyaṃ. Tena paṭipakkhena yo kāme na paṭisevati. Yo sīlavataṃ na parāmasati. Yo sakkā­ya­diṭṭhī­naṃ pahānāya kāmesu yathābhūtaṃ ādīnavaṃ passati. Yena ca te dhamme paṭisevati. Yañca tappaccayā tiṭṭhati brāhmaṇoti arahaṃ kira. Tattha arahaṃ tassa pāraṅgato hoti, pāraṅgatassa thale tiṭṭhati sopādisesā nibbānadhātu. Anu­sota­gāmi­nīti ­dassa­nap­pa­hātab­bā­naṃ saṃyojanānaṃ appahānamāha. Paṭi­so­tagāmi­nīti phale diṭṭhe­kaṭṭhā­nañca kilesānaṃ pahānamāha, ṭhitattena pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānamāha. Tattha anusotagāminā maggarūpimāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena ca maggamitimāha. Pāraṅgatena sāvakā asekkhā ca sammāsambuddhā ca vuttā. Anusotagāminā sakkā­ya­sa­muda­ya­gā­miniṃ paṭipadamāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena sakkā­ya­nirodha­gā­miniṃ paṭipadamāha. Pāraṅgatena dasa asekkhā arahantā dhammā vuttā. Ayaṃ suttattho.

Tattha katamā desanā? Imasmiṃ hi sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tedhātu­ka­loka­sa­matik­kama­nañca. (1)

Tattha katamo vicayo hāro? Yo kāme paṭisevati pāpaṃ kareyyāti yo ca kāme na paṭisevati so pāpakammaṃ na kareyyāti yo ca imehi dvīhi bhūmīhi uttiṇṇo pāraṅgatoti yā vīmaṃsā ayaṃ vicayo. (2)

Yuttīti yujjati suttesu, nāyujjatīti yā vīmaṃsāya, ayaṃ yutti. (3)

Padaṭṭhānoti anusotagāminā sattannaṃ saṃyojanānaṃ padaṭṭhānaṃ. Akusalassa kiriyā akusalassa mūlānaṃ padaṭṭhānaṃ. Paṭisotagāminā yathā­bhūta­dassa­nassa padaṭṭhānaṃ. Ṭhitattena asaṃhāriyāya padaṭṭhānaṃ. Pāraṅgatoti kadāci bhūmiyā padaṭṭhānaṃ. (4)

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Yo anusotaṃ gacchati taṇhāvasena. Sabbesampi kilesānaṃ vasena gacchati. Yo paṭisotaṃ vāyamati. Taṇhāya sabbesampi so kilesānaṃ vāyamati paṭisotaṃ. Yo attanā ṭhito kāyenapi so ṭhito vācācittenapi so ṭhito. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. (5)

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye anu­sota­gāmi­niyā paṭipadāya ­nā­bhira­mis­santi, te paṭisotaṃ vāyamissantīti yāva kadāci bhūmiyaṃ, ayaṃ adhippāyo. (6)

Āvaṭṭoti idha sutte cattāri suttāni desitāni. (7)

Tattha katamo vibhatti hāro? Yo kāme paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. So anusotagāmīti na ekaṃsena sotāpannopi kāme paṭisevati. Taṃ bhāgiyañca pāpakammaṃ karoti. Kiñcāpi sekkhopi kareyya pāpaṃ yathā sutte niddiṭṭho na ca so anusotagāmī, idaṃ ­vibhaj­jab­yākara­ṇīyaṃ. Na ca kāme paṭisevati na ca pāpakammaṃ karoti paṭisotagāmī na ca ekaṃsena sabbe bāhirako kāmesu vītarāgo na ca kāme paṭisevati, tena ca pāpakammaṃ karoti anusotagāmī paṭisotagāmī, ayaṃ vibhatti. (8)

Tattha katamo parivattano hāro? Niddiṭṭho paṭipakkho. (9)

Vevacanoti kāmesu vatthukāmāpi kilesakāmāpi rūpa­sadda­gandha­ra­sa­phas­sa­putta­dāra­dāsa­kamma­kara­porisañca pariggahā. (10)

Paññattīti sabbe puthujjanā ekattāya paññattā. Anusotagāmīti kilesa­sa­mudā­cāra­paññat­tiyā paññattā. Ye pana sekkhā puggalā, te nib­bā­na­paññat­tiyā paññattā. Ye pana anāgāmī, te asaṃhāriya paññattiyā paññattā, ayaṃ paññatti. (11)

Otaraṇoti yo anusotagāmī, so dukkhaṃ. Ye tassa dhammā, te dukkhassa samudayo. Yaṃ rūpaṃ, ayaṃ rūpakkhandho, evaṃ pañcapi khandhā paṭic­ca­samup­pādo, te kilesā saṅ­khā­rak­khan­dha­pariyā­pannā dhammāyatanaṃ dhammadhātu indriyesu ca paññattā. (12)

Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ, so ārambho sabbo suddho. (13)

Adhiṭṭhānoti paṭisotagāminā sabbe sotāpannā ekattena vā niddiṭṭhā rāgā­nusa­ya­paṭi­so­tagāmino sekkhāva maggo ca sekkho ca puggalo ṭhitattoti.

Vītarāgo ekattāya paññatto. Pāraṅgatoti sabbe arahanto sabbe paccekabuddhā sammāsambuddhā ca ekattāya paññattā. (14)

Parikkhāroti anusotagāmino pāpa­mitta­pac­cayo kāma­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ hetu. Paṭisotagāmino dve hetū dve paccayā ca yāva sammādiṭṭhiyā uppādāyadiṭṭhi, tassa paṭi­laddha­maggo hetu ārambho paccayo kāyiko cetasikassa koṭṭhāso ca. (15)

Samāropanoti vibhatti idaṃ suttaṃ natthi samāropanāya bhūmi. (16)

Pañcānisaṃsā sotānugatānaṃ dhammānaṃ yāva diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhā­naṃ suttaṃ vitthārena kātabbaṃ. Yuñjato ghaṭentassa vāyamato gilāno maraṇakāle devabhūto paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Sotānugatāti saddham­mas­sa­vanena kataṃ hoti. Na ca adhipañ­ñā­dhamma­vi­passa­nāya tassa cittaṃ tasitaṃ hoti, na ca anibbiddhattaṃ, idaṃ ca suttaṃ pañcannaṃ puggalānaṃ desitaṃ, saddhānusārino mudindriyassa ­tikkhin­dri­yassa ca dhammānusārino ­tikkhin­dri­yassa mudindriyassa ca. Yo pana mohacarito puggalo na sakkoti yuñjituṃ ghaṭituṃ vāyamituṃ yathābhūtaṃ yathāsamādhikā vimutti taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ phalaṃ dasseti. Sādhu parihāyati paro taṃ duyhati, no tu sukhaavipākinī bhavati. Tassa diṭṭheyeva ca dhamme upapaj­ja­aparā­pariya­ve­danīyaṃ. Tattha yo puggalo dhammānusārī tassa yadi sotānugatā dhammā honti so yuñjanto pāpuṇāti. Yo dhammānusārī mudindriyo, so gilāno pāpuṇāti. Yo saddhānusārī tikkhindriyo, so maraṇa­kāla­samaye pāpuṇāti. Yo mudindriyo, so devabhūto pāpuṇāti. Yadā devabhūto na pāpuṇāti, na so teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Yo sotānugatesu yuñjati ghaṭeti vāyamati, so pubbāpannena visesaṃ sañjānāti, sañjānanto pāpuṇāti. Sace pana gilānassa manasikāro hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace panassa maraṇakāle saṃviggo hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace pana na katthaci saṃvego hoti, tassa devabhūtassa sukhino dhammabhūtā pādā evaṃ avilapati. So evaṃ jānāti “ayaṃ so dhammavinayo yattha mayaṃ pubbe manussabhūtā brahmacariyaṃ carimhā”ti. Atha devabhūto pāpuṇāti. Dibbesu vā pañcasu kāmaguṇesu ajjhosito hoti pamādavihārī, so tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti.

Yā paratoghosena vacasā suparicitā, ayaṃ sutamayī paññā. Ye pana dhammā honti manasā anupekkhitā, ayaṃ cintāmayī paññā. Yaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhā, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Yaṃ sotānugatā vacasā paricitā honti, so ca diṭṭheyeva dhamme parinibbāyī, ayaṃ arahaṃ puggalo. Yo upapajjati devabhūto pāpuṇāti, tattha ca parinibbāyati, ayaṃ anāgāmī. Yo tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ pubba­yoga­sam­bhā­ra­sam­bhūto puggalo.

Sotānugatā dhammāti paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ, vacasā paricitāti dutiyaṃ tatiyañca vimuttāyatanaṃ, manasā anupekkhitāti catutthaṃ vimuttāyatanaṃ diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhāti pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ.

Sotānugatāya vimuttiyā vacasā yā vācā suppaṭividdhā anu­pubba­dhammassa sotena sutvā sīlakkhandhe paripūreti, manasā anupekkhitā samā­dhik­khan­dhaṃ paripūreti, diṭṭhiyā suppaṭividdhā paññākkhandhaṃ paripūreti.

Sotānugatā dhammā bahussutā hontīti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ saddhāpadānaṃ manasā anupekkhitāti paṭi­sallā­na­bahulo viharati, vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ dutiyaṃ saddhāpadānaṃ diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhāti anāsavā cetovimuttiyā nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Idaṃ tatiyaṃ saddhāpadānaṃ.

Sotānugatā dhammāti sekkhaṃ satthā dasseti. Manasā anupekkhitāti arahattaṃ satthā dasseti. Diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhāti tathāgataṃ arahantaṃ sammā­sambud­dhaṃ satthā dasseti.

Sotānugatā dhammāti kāmānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Manasā anupekkhitāti rūpadhātuyā nissaraṇaṃ dasseti. Diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhāti tedhātukānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho.

Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte tayo esanā desitā sotānugatehi dhammehi vacasā paricitehi kāmesanāya samathamaggo. Diṭṭhiyā ­suppaṭi­vid­dhehi brahma­cari­yesanāya samathamaggo.

Vicayoti yathā suttaṃ manasikaronto vicinanto sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā ca so manasikarotīti yathā sutadhammā tadā cintā­mayi­paññaṃ paṭilabhati. Yathā diṭṭheva dhamme manasikaroti tadā bhāva­nā­mayi­paññaṃ paṭilabhati. Ayaṃ vicayo.

Sutena sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Cintāya cintā­mayi­paññaṃ bhāvanāya bhāva­nā­mayi­paññaṃ paṭilabhati. Atthi esā yutti.

Padaṭṭhānoti sotānugatā dhammāti dhammas­savanassa padaṭṭhānaṃ. Vacasā paricitāti yuñjanāya padaṭṭhānaṃ. Manasā anupekkhitāti dhammā­nu­dhammāya vipassanāya padaṭṭhānaṃ. Diṭṭhiyā anupekkhitāti paññāyapi anupekkhitā diṭṭhiyāpi anupekkhitā.

Catubyūhoti imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye imāhi dvīhi paññāhi samannāgatā tehi ….

Sa nibbutoti maggaphalaṃ anupādisesañca nibbānadhātuṃ manteti, dānena oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ manteti. Sīlena majjhimānaṃ, paññāya sukhuma­kilesā­naṃ manteti, rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti katā ca bhūmi.

“Dadato puññaṃ pavaḍḍhati,
Saṃyamato veraṃ na cīyati”.

Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti maggaphalamāha.

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamatoti tīhi padehi lokikaṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti lokuttaraṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ.

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti puthuj­jana­bhūmiṃ manteti. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmiṃ manteti. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti asekkhabhūmi vuttā.

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti magganiyā paṭipadā vuttā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti asekkhavimutti.

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti dānakathaṃ sīlakathaṃ maggakathaṃ lokikānaṃ dhammānaṃ desanamāha. Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīna­vā­nu­passanā. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti sāmukkaṃsikāya dhamma­desanā­yapi paṭividdhā.

Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti pāṇānaṃ abhayadānena pāṇātipātā vera­maṇi­sattānaṃ abhayaṃ deti. Evaṃ sabbāni sikkhāpadāni kātabbāni. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīle patiṭṭhāya cittaṃ saṃyameti, tassa saṃyamato pāripūriṃ gacchati. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti dve vimuttiyo. Ayaṃ suttaniddeso.

Tattha katamā desanā? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañcakāmaguṇā, mānussakā ca. Dvīhi padehi niddeso. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati, kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo desitā sopādisesā ca anupādisesā ca. Ayaṃ desanā. (1)

Vicayoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti iminā paṭhamena padena dāna­mayika­puñ­ñakiri­ya­vatthu vuttaṃ. Tenassa ānantariyānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Dutiyena padena … yanti, niyyānikaṃ sāsananti, ayaṃ adhippāyo. (2–‍6)

Assavanena ca amanasikārena ca appaṭivedhena ca sakkā­ya­sa­muda­ya­gāminī paṭipadā vuttā. Savanena ca manasikārena ca paṭivedhena ca sakkā­ya­nirodha­gāminī paṭipadā vuttā. Ayaṃ āvaṭṭo. (7)

Vibhattīti ekaṃsab­yākara­ṇīyo. Natthi tattha vibhattiyā bhūmi. Parivattanāti ye pañcānisaṃsā, te pañcādinā paṭipakkhena teneva diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, taṃ upapajjamānā aparo pariyāyo. (8)

Vevacananti sotānugatā dhammāti yaṃ suttaṃ diṭṭhampi paññindriyaṃ viññattampi diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhampi vibhāvitampi. (9)

Paññattīti sotānuga­tā­dham­māti desanā avijjā­paññat­tiyā paññattaṃ. Manasikāro ­pāmoj­ja­paññat­tiyā paññatto, diṭṭhadhammāpi ānisaṃ­sa­paññat­tiyā paññattā. (11)

Otaraṇoti tisso paññā vacasā paricitesu sutamayī paññā manasā anupekkhitesu cintāmayī paññā diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhāsu bhāvanāmayī paññā. Imāni ariyasaccāni indriyāni vijjuppādā avijjānirodho paṭic­ca­samup­pādo indriyesu tīṇi indriyāni, āyatanesu dham­māyata­na­pariyā­pannā dhātūsu dhamma­dhātu­pariyā­pannāti. (12)

Sodhanoti yo ārambho suttassa paveso niyutto. (13)

Adhiṭṭhānoti pañcānisaṃsāti vemattatāya paññattā ānisaṃsā sotā anugatāti vemattatāya ariyavohāro paññatto, dhamme ca savananti ekattatāya paññattaṃ. (14)

Parikkhāroti dhammas­savanassa payirupāsanā paccayo, saddhā hetu. Manasā anupekkhitāti atthap­paṭi­saṃ­ve­ditā paccayo, dhammap­paṭi­saṃ­ve­ditā hetu, diṭṭhiyā ­suppaṭi­viddhāti saddham­mas­savanañca manasikāro ca paccayo, sutamayī cintāmayī paññā hetu. (15)

Samāropanoti vibhattaṃ suttaṃ aparo pariyāyo nibbatti bale natthi. Tattha samāropanāya bhūmi. (16)

Tattha katamaṃ vāsanā­bhāgi­yañca nibbedha­bhāgi­yañca suttaṃ? Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā. Dadatoti dāna­mayika­puñ­ñakiri­ya­vatthu vuttaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīla­mayika­puñ­ñakiri­ya­vatthu vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca pahānamāha. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca ­chanda­rāga­vinaya­māhāti. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā alobho kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adoso kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti averā asapattā abyāpādatāya sadā. Kusalo ca jahāti pāpakanti ñāṇuppādā aññāṇanirodho. Catutthapadena rāga­dosa­mo­hak­kha­yena rāgavirāgā ceto­vimutti­mo­hak­kha­yena avijjāvirāgā paññāvimutti, ayaṃ vicayo. (1–‍2)

Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṃ hi paripūreti. Macchariyañca pajahati. Puññañca pavaḍḍhati. Atthi esā yutti. (3)

Padaṭṭhānanti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgā­dhiṭṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti pañ­ñā­dhiṭṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti sac­cā­dhiṭṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti upasa­mā­dhiṭṭhā­nassa padaṭṭhānaṃ. Ayaṃ padaṭṭhāno. (4)

Tattha katamo lakkhaṇo? Dadato puññaṃ pavaḍḍhati saṃyamato veraṃ na cīyati. Dadatopi veraṃ na kariyāti kusalo ca jahāti pāpakaṃ rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbuto rūpakkhayāpi vedanakkhayāpi, yena rūpena diṭṭhaṃ, tena tathāgato paññapento paññapeyya rūpassa khayā virāga­nirodhāti evaṃ pañcakkhandhā. (5)

Catubyūho idha bhagavato ko adhippāyo? Ye mahābhogānaṃ patthayissanti? Te dānaṃ dassanti parissa­ya­pahānāya, ye averā­bhi­chandakā, te pañca verāni pajahissanti, ye kusalā­bhi­chandakā, te aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessanti aṭṭhannaṃ micchattānaṃ pahānāya. Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṃ pajahissantīti ayaṃ bhagavato adhippāyo. (6)

Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṃ yañca asaṃyamato veraṃ yañca akusalassa pāpassa appahānaṃ, ayaṃ dukkhaniddeso na samudayo. Alobhena ca adosena ca amohena ca kusalena imāni tīṇi kusalamūlāni. Tesaṃ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṃ maggo. Tesaṃ rāgado­samohā­naṃ khayā, ayaṃ nirodho. (7)

Vibhattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti na ekaṃsena yo rāja­daṇḍa­bha­yena deti, yo ca akappiyassa paribhogena sīlavantesu deti, na tassa puññaṃ pavaḍḍhatīti so cetaṃ dānaṃ akusalena deti, daṇḍadānaṃ satthadānaṃ apuññamayaṃ pavaḍḍhati, na puññaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti na ekaṃsena kiṃkāraṇaṃ yañca yo padaṃ diṭṭha­dham­mikaṃ passati yadi mama rājāno gahetvā hatthaṃ vā chindeyya … pe … na tena saṃyamena veraṃ na karoti. Yo tu evaṃ samādiyati pāṇātipātassa pāpako vipākoti, diṭṭhe yeva dhamme abhisamparāye ca evaṃ sabbassa akusalassa hetuto ārati. Iminā saṃyamena veraṃ na cīyati. (8)

Parivattanāti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti adadato puññaṃ na pavaḍḍhati. Yaṃ dānamayaṃ, taṃ saṃyamato veraṃ na cīyati, asaṃyamato veraṃ karīyati. Kusalo ca jahāti pāpakaṃ akusalo na jahāti. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sanibbutoti dūtaṃ pesetvā paṇītaṃ pesetvāpi na pakkosāmi, so sayameva pana mahā­bhik­khu­saṃgha­pari­vāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto amhehi ca santhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpemāti cintetvā upasaṅkamiṃsu. Yena santhāgāraṃ tenu­pasaṅka­miṃ­sūti taṃ divasaṃ kira santhāgāre cittakammaṃ niṭṭhāpetvā aṭṭakā muttamattā honti. Buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vāti tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭi­jaggis­sāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭi­jaggi­tukāmā yena santhāgāraṃ, tenu­pasaṅka­miṃsu. Sabba­san­tha­rinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti evaṃ yena bhagavā tenu­pasaṅka­miṃ­sūti. Ettha pana te mallarājāno santhāgāraṃ paṭijaggitvā nagara­vīthi­yopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā suvaṇ­ṇa­ghaṭi­ka­daliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālāhi vippa­kiṇṇa­tārakaṃ viya katvā khīrapake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mākari, ajja ekarattiṃ satthā antogāmeva vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍakadīpikā ādāya yena bhagavā tenu­pasaṅka­miṃsu. Bhaga­van­taṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā, tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati. Saman­ta­pāsā­diko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo ­purat­thi­ma­kāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato ­dak­khi­ṇa­hatthato vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā heṭṭhā pādatalehi pavāḷa­vaṇṇa­rasmi uṭṭhahitvā ghana­patha­vi­yaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, evaṃ samantā asīti­hattha­mat­taṃ ṭhānaṃ chab­baṇṇa­buddha­ras­miyo vijjotamānā vitaṇḍamānā vidhāvanti, sabbe disābhāgā suvaṇ­ṇa­campa­ka­pup­phehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhan­ta­suvaṇ­ṇa­ra­sadhārāhi siñcamānā viya pasāri­ta­suvaṇ­ṇa­paṭa­parik­khittā viya verambha­vāta­sa­muṭṭhi­ta­kiṃ­suka­kiṃ­sukā­ra­kaṇikā­ra­puppha­cuṇṇa­samo­kiṇṇā viya vippakasantaṃ asīti­anub­yañ­janab­yāmap­pabhā dvattiṃ­sa­vara­lak­kha­ṇa­samuj­jalaṃ sarīraṃ ­samug­ga­ta­tārakaṃ viya gaganatalaṃ vikasitamiva padumavanaṃ sabba­phāli­phullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃ­sa­candā­naṃ dvattiṃ­sa­sūriyā­naṃ dvattiṃ­sa­cakka­vattī­naṃ dvattiṃ­sa­devarā­jā­naṃ dvattiṃ­sama­hāb­rahmā­naṃ nibbuto asekkhassa natthi nibbuti. (9)

Vevacananti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, anumodatopi puññaṃ pavaḍḍhati. Cittassa samādahatopi vey­yāvac­ca­kiriyā­yapi puññaṃ pavaḍḍhatīti. (10)

Paññattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, alobhassa paṭi­nissa­ya­ghāta­paññat­tiyā paññattaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adosassa paṭi­nissa­ya­ghāta­paññat­tiyā paññattaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti amohassa paṭi­nissa­ya­ghāta­paññat­tiyā paññattaṃ. (11)

Otaraṇoti pañcasu indriyesu dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati saṃyamena sīlakkhandho. Otiṇṇo chasu indriyesu saṃvaro, ayaṃ samā­dhik­khan­dho, yaṃ kusalo ca jahāti pāpakaṃ, ayaṃ paññākkhandho, rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti vimut­tik­khan­dho. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. (12)

Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ so ārambho suddho. (13)

Adhiṭṭhāno dānanti ekattatāya paññattaṃ. Cāgo pariccāgo dhammadānaṃ āmisadānaṃ, aṭṭha dānāni vitthārena kātabbāni, ayaṃ vemattatā. Na ca dadato ekatta­paññat­tiyā paññattaṃ. Khantī anavajjanti paññattiyā paññattaṃ. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti rodha­vīriya­paññat­tiyā paññattā. (14)

Parikkhāroti dānassa pāmojjaṃ paccayo, alobho hetu. Saṃyamato yoniso manasikāro hetu, pariccāgo paccayo. Kusalo ca jahāti pāpakanti yathā­bhūta­dassa­naṃ paccayo, ñāṇappaṭilābho hetu. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro maggo ca hetu ca paccayo ca. (15)

Samāropanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā tassa sīlampi vaḍḍhati. Saṃyamopi vaḍḍhati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti. Aññepi kilesā na cīyanti yepissa tappaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātā, tepissa na uppajjanti. Rāga­dosa­mo­hak­khayā sa nibbutoti rāgadosassāpi khayā rāgā­nusa­yas­sapi khayā dosassa mohassāpi sa nibbutoti sopādisesā nibbānadhātu anupādisesāpi. Ayaṃ samāropano. (16)

Therassa mahā­kaccāya­nassa peṭakopadese hārassa sampātabhūmi samattā.