1.5.1. Uddesa

Purimanidānaṃ. “Tayome, bhikkhave, vimokkhā. Katame tayo? Suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho—ime kho, bhikkhave, tayo vimokkhā.

Api ca aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā—suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho; ajjhat­ta­vuṭṭhāno vimokkho, bahid­dhā­vuṭṭhāno vimokkho, dubhato vuṭṭhāno vimokkho; ajjhat­ta­vuṭṭhānā cattāro vimokkhā, bahid­dhā­vuṭṭhānā cattāro vimokkhā, dubhato vuṭṭhānā cattāro vimokkhā; ajjhat­ta­vuṭṭhā­nā­naṃ anulomā cattāro vimokkhā, bahid­dhā­vuṭṭhā­nā­naṃ anulomā cattāro vimokkhā, dubhato vuṭṭhānānaṃ anulomā cattāro vimokkhā; ajjhat­ta­vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā, bahid­dhā­vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā, dubhato vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā; rūpī rūpāni passatīti vimokkho, ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatīti vimokkho, subhaṃ teva adhimutto hotīti vimokkho; ākāsānañ­cāyata­na­samā­patti vimokkho, viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­patti vimokkho, ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­patti vimokkho; neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­na­samā­patti vimokkho, saññā­ve­dayi­ta­nirodha­samā­patti vimokkho; samayavimokkho, asa­mayavi­mokkho; sāmayiko vimokkho, asāmayiko vimokkho; kuppo vimokkho, akuppo vimokkho; lokiko vimokkho, lokuttaro vimokkho; sāsavo vimokkho, anāsavo vimokkho; sāmiso vimokkho, nirāmiso vimokkho; nirāmi­sā­ni­rāmi­sa­taro vimokkho, paṇihito vimokkho, appaṇihito vimokkho, paṇi­hitap­pa­ṭippas­sad­dhi vimokkho; saññutto vimokkho, visaññutto vimokkho; ekattavimokkho, nānat­ta­vimokkho, saññāvimokkho, ñāṇavimokkho; sītisi­yāvi­mokkho, jhānavimokkho, anupā­dā­cittassa vimokkho”. [75]

1.5.2. Niddesa

Katamo suññato vimokkho? Idha bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭi­sañcik­khati—“suññamidaṃ attena vā attaniyena vā”ti. So tattha abhinivesaṃ na karotīti—suññato vimokkho. Ayaṃ suññato vimokkho. (1:1)

Katamo animitto vimokkho? Idha bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭi­sañcik­khati—“suññamidaṃ attena vā attaniyena vā”ti. So tattha nimittaṃ na karotīti—animitto vimokkho. Ayaṃ animitto vimokkho. (2:2)

Katamo appaṇihito vimokkho? Idha bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭi­sañcik­khati—“suññamidaṃ attena vā attaniyena vā”ti. So tattha paṇidhiṃ na karotīti—appaṇihito vimokkho. Ayaṃ appaṇihito vimokkho. (3:3)

Katamo ajjhat­ta­vuṭṭhāno vimokkho? Cattāri jhānāni—ayaṃ ajjhat­ta­vuṭṭhāno vimokkho. Katamo bahid­dhā­vuṭṭhāno vimokkho? Catasso arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ bahid­dhā­vuṭṭhāno vimokkho. Katamo dubhato vuṭṭhāno vimokkho? Cattāro ariyamaggā—ayaṃ dubhato vuṭṭhāno vimokkho.

Katame ajjhat­ta­vuṭṭhānā cattāro vimokkhā? Paṭhamaṃ jhānaṃ nīvaraṇehi vuṭṭhāti. Dutiyaṃ jhānaṃ vitak­ka­vi­cārehi vuṭṭhāti. Tatiyaṃ jhānaṃ pītiyā vuṭṭhāti. Catutthaṃ jhānaṃ sukhadukkhehi vuṭṭhāti. Ime ajjhat­ta­vuṭṭhānā cattāro vimokkhā. (4:4)

Katame bahid­dhā­vuṭṭhānā cattāro vimokkhā? Ākāsānañ­cāyata­na­samā­patti rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya vuṭṭhāti. Viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­patti ākāsānañ­cāyata­na­saññāya vuṭṭhāti. Ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­patti viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saññāya vuṭṭhāti. Neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­na­samā­patti ākiñ­cañ­ñā­yata­nasaññāya vuṭṭhāti. Ime bahid­dhā­vuṭṭhānā cattāro vimokkhā. (4:8)

Katame dubhato vuṭṭhānā cattāro vimokkhā? Sotāpattimaggo sakkā­ya­diṭṭhi­vici­kicchā­sīlab­bata­parāmāsā diṭṭhānusayā vici­kicchā­nusayā vuṭṭhāti, tadanu­vatta­ka­kilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Sakadā­gāmi­maggo oḷārikā ­kāmarā­ga­sañ­ñojanā paṭi­gha­sañ­ñojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti, tadanu­vatta­ka­kilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Anāgāmimaggo anusahagatā ­kāmarā­ga­sañ­ñojanā paṭi­gha­sañ­ñojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti, tadanu­vatta­ka­kilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Arahattamaggo rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhava­rāgā­nusayā avijjānusayā vuṭṭhāti, tadanu­vatta­ka­kilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Ime dubhato vuṭṭhānā cattāro vimokkhā. (4:12)

Katame ajjhat­ta­vuṭṭhā­nā­naṃ anulomā cattāro vimokkhā? Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭi­lābhat­thāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca, dutiyaṃ jhānaṃ paṭi­lābhat­thāya … pe … tatiyaṃ jhānaṃ paṭi­lābhat­thāya … pe … catutthaṃ jhānaṃ paṭi­lābhat­thāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca—ime ajjhat­ta­vuṭṭhā­nā­naṃ anulomā cattāro vimokkhā. (4:16)

Katame bahid­dhā­vuṭṭhā­nā­naṃ anulomā cattāro vimokkhā? Ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiṃ paṭi­lābhat­thāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca, viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiṃ … pe … ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiṃ … pe … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiṃ paṭi­lābhat­thāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca—ime bahid­dhā­vuṭṭhā­nā­naṃ anulomā cattāro vimokkhā. (4:20)

Katame dubhato vuṭṭhānānaṃ anulomā cattāro vimokkhā? Sotā­patti­maggaṃ paṭi­lābhat­thāya aniccā­nu­passanā, duk­khā­nu­passanā, anattā­nu­passanā. Sakadā­gāmi­maggaṃ paṭi­lābhat­thāya … pe … anāgāmimaggaṃ paṭi­lābhat­thāya … pe … arahattamaggaṃ paṭi­lābhat­thāya aniccā­nu­passanā, duk­khā­nu­passanā, anattā­nu­passanā—ime dubhato vuṭṭhānānaṃ anulomā cattāro vimokkhā. (4:24)

Katame ajjhat­ta­vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā? Paṭhamassa jhānassa paṭilābho vā vipāko vā, dutiyassa jhānassa … pe … tatiyassa jhānassa … pe … catutthassa jhānassa paṭilābho vā vipāko vā—ime ajjhat­ta­vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā. (4:28)

Katame bahid­dhā­vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā? Ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiyā paṭilābho vā vipāko vā, viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiyā … pe … ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiyā … pe … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiyā paṭilābho vā vipāko vā—ime bahid­dhā­vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā. (4:32)

Katame dubhato vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā? Sotā­patti­maggassa sotā­patti­phalaṃ, sakadā­gāmi­maggassa sakadā­gāmi­phalaṃ, anāgā­mi­maggassa anāgāmiphalaṃ, arahat­ta­maggassa arahattaphalaṃ—ime dubhato vuṭṭhā­na­pa­ṭippas­sad­dhī cattāro vimokkhā. (4:36)

Kathaṃ rūpī rūpāni passatīti—vimokkho? Idhekacco ajjhattaṃ paccattaṃ nīlanimittaṃ manasikaroti, nīlasaññaṃ paṭilabhati. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, svāvatthitaṃ avatthāpeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā svāvatthitaṃ avatthāpetvā bahiddhā nīlanimitte cittaṃ upasaṃharati, nīlasaññaṃ paṭilabhati. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, svāvatthitaṃ avatthāpeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā upadhāretvā svāvatthitaṃ avatthāpetvā āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa evaṃ hoti—“ajjhattañca bahiddhā ca ubhayamidaṃ rūpan”ti, rūpasaññī hoti. Idhekacco ajjhattaṃ paccattaṃ pītanimittaṃ … pe … lohitanimittaṃ … pe … odātanimittaṃ manasikaroti, odātasaññaṃ paṭilabhati. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, svāvatthitaṃ avatthāpeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā svāvatthitaṃ avatthāpetvā bahiddhā odātanimitte cittaṃ upasaṃharati, odātasaññaṃ paṭilabhati. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, svāvatthitaṃ avatthāpeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā svāvatthitaṃ avatthāpetvā āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa evaṃ hoti—“ajjhattañca bahiddhā ca ubhayamidaṃ rūpan”ti, rūpasaññī hoti. Evaṃ rūpī rūpāni passatīti—vimokkho. (1:37)

Kathaṃ ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatīti—vimokkho? Idhekacco ajjhattaṃ paccattaṃ nīlanimittaṃ na manasikaroti, nīlasaññaṃ na paṭilabhati; bahiddhā nīlanimitte cittaṃ upasaṃharati, nīlasaññaṃ paṭilabhati. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, svāvatthitaṃ avatthāpeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā svāvatthitaṃ avatthāpetvā āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa evaṃ hoti— “ajjhattaṃ arūpaṃ, bahiddhā rūpamidan”ti, rūpasaññī hoti. Idhekacco ajjhattaṃ paccattaṃ pītanimittaṃ … pe … lohitanimittaṃ … pe … odātanimittaṃ na manasikaroti, odātasaññaṃ na paṭilabhati; bahiddhā odātanimitte cittaṃ upasaṃharati, odātasaññaṃ paṭilabhati. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, svāvatthitaṃ avatthāpeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā svāvatthitaṃ avatthāpetvā āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa evaṃ hoti—“ajjhattaṃ arūpaṃ bahiddhā rūpamidan”ti, rūpasaññī hoti. Evaṃ ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatīti—vimokkho. (1:38)

Kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti—vimokkho? Idha bhikkhu mettā­saha­gatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettā­saha­gatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇā­saha­gatena cetasā … pe … karuṇāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Muditā­saha­gatena cetasā … pe … muditāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Upekkhā­saha­gatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati … pe … upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ “subhaṃ” teva adhimutto hotīti—vimokkho. (1:39)

Katamo ākāsānañ­cāyata­na­samā­patti vimokkho? Idha bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭi­gha­saññā­naṃ atthaṅgamā nānat­ta­saññā­naṃ amanasikārā “ananto ākāso”ti ākāsānañ­cāyata­naṃ upasampajja viharati—ayaṃ ākāsānañ­cāyata­na­samā­patti vimokkho. (1:40)

Katamo viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­patti vimokkho? Idha bhikkhu sabbaso ākāsānañ­cāyata­naṃ samatikkamma “anantaṃ viññāṇan”ti viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ upasampajja viharati—ayaṃ viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­patti vimokkho. (1:41)

Katamo ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­patti vimokkho? Idha bhikkhu sabbaso viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ samatikkamma “natthi kiñcī”ti ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ upasampajja viharati—ayaṃ ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­patti vimokkho. (1:42)

Katamo neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­na­samā­patti vimokkho? Idha bhikkhu sabbaso ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ samatikkamma neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­naṃ upasampajja viharati—ayaṃ neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­na­samā­patti vimokkho. (1:43)

Katamo saññā­ve­dayi­ta­nirodha­samā­patti vimokkho? Idha bhikkhu sabbaso neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­naṃ samatikkamma saññā­ve­dayi­ta­nirodhaṃ upasampajja viharati—ayaṃ saññā­ve­dayi­ta­nirodha­samā­patti vimokkho. (1:44)

Katamo samayavimokkho? Cattāri ca jhānāni catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ samayavimokkho. (1:45)

Katamo asa­mayavi­mokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ asa­mayavi­mokkho. (1:46)

Katamo sāmayiko vimokkho? Cattāri ca jhānāni, catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ sāmayiko vimokkho. (1:47)

Katamo asāmayiko vimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ asāmayiko vimokkho. (1:48)

Katamo kuppo vimokkho? Cattāri ca jhānāni, catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ kuppo vimokkho. (1:49)

Katamo akuppo vimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ akuppo vimokkho. (1:50)

Katamo lokiko vimokkho? Cattāri ca jhānāni, catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ lokiko vimokkho. (1:51)

Katamo lokuttaro vimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ lokuttaro vimokkho. (1:52)

Katamo sāsavo vimokkho? Cattāri ca jhānāni, catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ sāsavo vimokkho. (1:53)

Katamo anāsavo vimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ anāsavo vimokkho. (1:54)

Katamo sāmiso vimokkho? Rūpappa­ṭisañ­ñutto vimokkho—ayaṃ sāmiso vimokkho. (1:55)

Katamo nirāmiso vimokkho? Arūpap­paṭi­sañ­ñutto vimokkho—ayaṃ nirāmiso vimokkho. (1:56)

Katamo nirāmisā nirāmisataro vimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ nirāmi­sā­ni­rāmi­sa­taro vimokkho. (1:57)

Katamo paṇihito vimokkho? Cattāri ca jhānāni, catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ paṇihito vimokkho. Katamo appaṇihito vimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ appaṇihito vimokkho. (1:58)

Katamo paṇi­hitap­pa­ṭippas­sad­dhi vimokkho? Paṭhamassa jhānassa paṭilābho vā vipāko vā … pe … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiyā paṭilābho vā vipāko vā—ayaṃ paṇi­hitap­pa­ṭippas­sad­dhi vimokkho. (1:59)

Katamo saññutto vimokkho? Cattāri ca jhānāni, catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ saññutto vimokkho. (1:60)

Katamo visaññutto vimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ visaññutto vimokkho. (1:61)

Katamo ekattavimokkho? Cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca—ayaṃ ekattavimokkho. (1:62)

Katamo nānat­ta­vimokkho? Cattāri ca jhānāni, catasso ca arūpa­samā­pattiyo—ayaṃ nānat­ta­vimokkho. (1:63)

Katamo saññāvimokkho? Siyā eko saññāvimokkho dasa saññāvimokkhā honti, dasa saññāvimokkhā eko saññāvimokkho hoti, vatthuvasena pariyāyena.

Siyāti kathañca siyā? Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato saññāya muccatīti— saññāvimokkho. Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ sukhato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ attato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ nandiyā saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ rāgato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ samudayato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ ādānato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ nimittato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ paṇidhiyā saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Evaṃ siyā eko saññāvimokkho dasa saññāvimokkhā honti, dasa saññāvimokkhā eko saññāvimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Rūpe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato saññāya muccatīti—saññāvimokkho … pe … rūpe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Evaṃ siyā eko saññāvimokkho dasa saññāvimokkhā honti, dasa saññāvimokkhā eko saññāvimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato saññāya muccatīti—saññāvimokkho … pe … jarāmaraṇe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato saññāya muccatīti—saññāvimokkho. Evaṃ siyā, eko saññāvimokkho dasa saññāvimokkhā honti, dasa saññāvimokkhā eko saññāvimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena—ayaṃ saññāvimokkho. (1:64)

Katamo ñāṇavimokkho? Siyā eko ñāṇavimokkho dasa ñāṇavimokkhā honti, dasa ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena siyāti. Kathañca siyā? Aniccā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ niccato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Duk­khā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ sukhato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Anattā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ attato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Nibbidā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ nandiyā sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Virāgā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ rāgato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Nirodhā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ samudayato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Paṭi­nissag­gā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ ādānato sammohā aññāṇā muccatīti— ñāṇavimokkho. Animittā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ nimittato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Appa­ṇihitā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ paṇidhiyā sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Suñña­tā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ abhinivesato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Evaṃ siyā eko ñāṇavimokkho dasa ñāṇavimokkhā honti, dasa ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Rūpe aniccā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ niccato sammohā aññāṇā muccatīti— ñāṇavimokkho … pe … rūpe suñña­tā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ abhinivesato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Evaṃ siyā eko ñāṇavimokkho dasa ñāṇavimokkhā honti, dasa ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe aniccā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ niccato sammohā aññāṇā muccatīti— ñāṇavimokkho … pe … jarāmaraṇe suñña­tā­nu­passanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ abhinivesato sammohā aññāṇā muccatīti—ñāṇavimokkho. Evaṃ siyā eko ñāṇavimokkho dasa ñāṇavimokkhā honti, dasa ñāṇavimokkhā eko ñāṇavimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena—ayaṃ ñāṇavimokkho. (1:65)

Katamo sītisi­yāvi­mokkho? Siyā eko sītisi­yāvi­mokkho dasa sītisi­yāvi­mokkhā honti, dasa sītisi­yāvi­mokkhā eko sītisi­yāvi­mokkho hoti vatthuvasena pariyāyena siyāti. Kathañca siyā? Aniccā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ niccato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Duk­khā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ sukhato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Anattā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ attato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Nibbidā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ nandiyā santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Virāgā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ rāgato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Nirodhā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ samudayato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Paṭi­nissag­gā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ ādānato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Animittā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ nimittato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti— sītisi­yāvi­mokkho. Appa­ṇihitā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ paṇidhiyā santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho. Suñña­tā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ abhinivesato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti— sītisi­yāvi­mokkho. Evaṃ siyā eko sītisi­yāvi­mokkho dasa sītisi­yāvi­mokkhā honti, dasa sītisi­yāvi­mokkhā eko sītisi­yāvi­mokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Rūpe aniccā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ niccato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho … pe … rūpe suñña­tā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ abhinivesato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti— sītisi­yāvi­mokkho. Evaṃ siyā eko sītisi­yāvi­mokkho dasa sītisi­yāvi­mokkhā honti, dasa sītisi­yāvi­mokkhā eko sītisi­yāvi­mokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe aniccā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ niccato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti—sītisi­yāvi­mokkho … pe … jarāmaraṇe suñña­tā­nu­passanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ abhinivesato santā­pa­pari­ḷā­hadara­thā muccatīti— sītisi­yāvi­mokkho. Evaṃ siyā eko sītisi­yāvi­mokkho dasa sītisi­yāvi­mokkhā honti, dasa sītisi­yāvi­mokkhā eko sītisi­yāvi­mokkho hoti vatthuvasena pariyāyena—ayaṃ sītisi­yāvi­mokkho. (1:66)

Katamo jhānavimokkho? Nekkhammaṃ jhāyatīti jhānaṃ. Kāmacchandaṃ jhāpetīti—jhānaṃ. Jhāyanto muccatīti—jhānavimokkho. Jhāpento muccatīti—jhānavimokkho. Jhāyantīti— dhammā. Jhāpetīti—kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātīti—jhānavimokkho. Abyāpādo jhāyatīti—jhānaṃ. Byāpādaṃ jhāpetīti—jhānaṃ. Jhāyanto muccatīti— jhānavimokkho. Jhāpento muccatīti—jhānavimokkho. Jhāyantīti—dhammā. Jhāpetīti—kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātīti—jhānavimokkho. Ālokasaññā jhāyatīti—jhānaṃ. Thinamiddhaṃ jhāpetīti—jhānaṃ … pe … avikkhepo jhāyatīti— jhānaṃ. Uddhaccaṃ jhāpetīti—jhānaṃ. Dhamma­va­vatthā­naṃ jhāyatīti—jhānaṃ. Vicikicchaṃ jhāpetīti—jhānaṃ. Ñāṇaṃ jhāyatīti—jhānaṃ. Avijjaṃ jhāpetīti— jhānaṃ. Pāmojjaṃ jhāyatīti—jhānaṃ. Aratiṃ jhāpetīti—jhānaṃ. Paṭhamaṃ jhānaṃ jhāyatīti—jhānaṃ. Nīvaraṇe jhāpetīti—jhānaṃ … pe … arahattamaggo jhāyatīti— jhānaṃ. Sabbakilese jhāpetīti—jhānaṃ. Jhāyanto muccatīti—jhānavimokkho. Jhāpento muccatīti—jhānavimokkho. Jhāyantīti—dhammā. Jhāpetīti—kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātīti—jhānavimokkho—ayaṃ jhānavimokkho. (1:67)

Katamo anupādā cittassa vimokkho? Siyā eko anupā­dā­cittassa vimokkho dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā honti, dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā eko anupā­dā­cittassa vimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena siyāti. Kathañca siyā? Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ sukhato upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ attato upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ nandiyā upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ rāgato upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ samudayato upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ ādānato upādānā muccatīti—anupā­dā­cittassa vimokkho. Ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ nimittato upādānā muccatīti—anupā­dā­cittassa vimokkho. Appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ paṇidhiyā upādānā muccatīti—anupā­dā­cittassa vimokkho. Suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato upādānā muccatīti—anupā­dā­cittassa vimokkho. Evaṃ siyā eko anupā­dā­cittassa vimokkho dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā honti, dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā eko anupā­dā­cittassa vimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Rūpe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato upādānā muccatīti—anupā­dā­cittassa vimokkho … pe … rūpe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Evaṃ siyā eko anupā­dā­cittassa vimokkho dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā honti, dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā eko anupā­dā­cittassa vimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato upādānā muccatīti—anupā­dā­cittassa vimokkho … pe … jarāmaraṇe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato upādānā muccatīti— anupā­dā­cittassa vimokkho. Evaṃ siyā eko anupā­dā­cittassa vimokkho dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā honti, dasa anupā­dā­cittassa vimokkhā eko anupā­dā­cittassa vimokkho hoti vatthuvasena pariyāyena.

Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ katihupādānehi muccati? Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ katihupādānehi muccati? Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ katihupādānehi muccati? Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ … pe … virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ … niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ … paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ … ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ … appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ … suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ katihupādānehi muccatīti?

Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ tīhupādānehi muccati. Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ ekupādānā muccati. Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ tīhupādānehi muccati. Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ ekupādānā muccati. Virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ ekupādānā muccati. Niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ catūhupādānehi muccati. Paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ catūhupādānehi muccati. Ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ tīhupādānehi muccati. Appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ ekupādānā muccati. Suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ tīhupādānehi muccati.

Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ katamehi tīhupādānehi muccati? Diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā—anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ imehi tīhupādānehi muccati. Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ katamā ekupādānā muccati? Kāmupādānā— duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ idaṃ ekupādānā muccati. Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ katamehi tīhupādānehi muccati? Diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā— anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ imehi tīhupādānehi muccati. Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ katamā ekupādānā muccati? Kāmupādānā—nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ idaṃ ekupādānā muccati. Virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ katamā ekupādānā muccati? Kāmupādānā—virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ idaṃ ekupādānā muccati. Niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ katamehi catūhupādānehi muccati? Kāmupādānā, diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā—niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ imehi catūhupādānehi muccati. Paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ katamehi catūhupādānehi muccati? Kāmupādānā, diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā—paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ imehi catūhupādānehi muccati. Ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ katamehi tīhupādānehi muccati? Diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā—ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ imehi tīhupādānehi muccati. Appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ katamā ekupādānā muccati? Kāmupādānā—appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ idaṃ ekupādānā muccati. Suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ katamehi tīhupādānehi muccati? Diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā—suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ imehi tīhupādānehi muccati.

Yañca anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ, yañca anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ, yañca ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ, yañca suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ—imāni cattāri ñāṇāni tīhupādānehi muccanti—diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā. Yañca duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ, yaṃ ca nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ, yañca virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ, yañca appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ—imāni cattāri ñāṇāni ekupādānā muccanti— kāmupādānā. Yañca niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ, yañca paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ— imāni dve ñāṇāni catūhupādānehi muccanti—kāmupādānā, diṭṭhupādānā, sīlab­batu­pādānā, attavādupādānā—ayaṃ anupā­dā­cittassa vimokkho. (1:68)

Vimokkha­ka­thāya paṭha­ma­bhā­ṇavāro.

Tīṇi kho panimāni vimokkha­mukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti. Sabbasaṅkhāre paric­cheda­pari­vaṭumato samanu­passa­na­tāya animittāya ca dhātuyā citta­sam­pak­khan­dana­tāya, sabba­saṅ­khā­resu mano­samut­teja­na­tāya appaṇihitāya ca dhātuyā citta­sam­pak­khan­dana­tāya, sabbadhamme parato samanu­passa­na­tāya suññatāya ca dhātuyā citta­sam­pak­khan­dana­tāya—imāni tīṇi vimokkha­mukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti.

Aniccato manasikaroto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhanti? Dukkhato manasikaroto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhanti? Anattato manasikaroto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhanti? Aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhanti, dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhanti, anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhanti.

Aniccato manasikaroto kiṃ bahulaṃ cittaṃ hoti? Dukkhato manasikaroto kiṃ bahulaṃ cittaṃ hoti? Anattato manasikaroto kiṃ bahulaṃ cittaṃ hoti? Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulaṃ cittaṃ hoti. Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulaṃ cittaṃ hoti. Anattato manasikaroto vedabahulaṃ cittaṃ hoti.

Aniccato manasikaronto adhi­mokkha­bahulo katamindriyaṃ paṭilabhati? Dukkhato manasikaronto passad­dhi­bahulo katamindriyaṃ paṭilabhati? Anattato manasikaronto vedabahulo katamindriyaṃ paṭilabhati? Aniccato manasikaronto adhi­mokkha­bahulo saddhindriyaṃ paṭilabhati. Dukkhato manasikaronto passad­dhi­bahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati. Anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati.

Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti, bhāvanāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, ko bhāveti? Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti, bhāvanāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, ko bhāveti? Anattato manasikaroto vedabahulassa katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti, bhāvanāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, ko bhāveti? Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa saddhindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Bhāvanāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Yo sammāpaṭipanno so bhāveti; natthi micchā­paṭi­pannassa indriyabhāvanā. Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa samādhindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Bhāvanāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Yo sammāpaṭipanno so bhāveti; natthi micchā­paṭi­pannassa indriyabhāvanā. Anattato manasikaroto vedabahulassa paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Bhāvanāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Yo sammāpaṭipanno so bhāveti; natthi micchā­paṭi­pannassa indriyabhāvanā.

Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti? Bhāvanāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti? Paṭivedhakāle katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti? Paṭivedhāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti? Kenaṭṭhena bhāvanā? Kenaṭṭhena paṭivedho? Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti? Bhāvanāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti? Paṭivedhakāle katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti? Paṭivedhāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti? Kenaṭṭhena bhāvanā? Kenaṭṭhena paṭivedho? Anattato manasikaroto vedabahulassa katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti? Bhāvanāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti? Paṭivedhakāle katamindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti? Paṭivedhāya katindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti? Kenaṭṭhena bhāvanā? Kenaṭṭhena paṭivedho?

Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa saddhindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Bhāvanāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Paṭivedhakāle paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Paṭivedhāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Dassanaṭṭhena paṭivedho. Evaṃ paṭi­vijjhan­topi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhati. Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa samādhindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Bhāvanāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Paṭivedhakāle paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Paṭivedhāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Dassanaṭṭhena paṭivedho. Evaṃ paṭi­vijjhan­topi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhati. Anattato manasikaroto vedabahulassa paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Bhāvanāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Paṭi­vedha­kālepi paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hoti. Paṭivedhāya cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Dassanaṭṭhena paṭivedho. Evaṃ paṭi­vijjhan­topi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhati.

Aniccato manasikaroto katamindriyaṃ adhimattaṃ hoti? Kata­mindriyassa adhimattattā saddhāvimutto hoti? Dukkhato manasikaroto katamindriyaṃ adhimattaṃ hoti? Kata­mindriyassa adhimattattā kāyasakkhī hoti? Anattato manasikaroto katamindriyaṃ adhimattaṃ hoti? Kata­mindriyassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti?

Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Sad­dhindriyassa adhimattattā saddhāvimutto hoti. Dukkhato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Samā­dhindriyassa adhimattattā kāyasakkhī hoti. Anattato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Paññindriyassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti.

Saddahanto vimuttoti—saddhāvimutto. Phuṭṭhattā sacchikatoti—kāyasakkhī. Diṭṭhattā pattoti—diṭṭhippatto. Saddahanto vimuccatīti—saddhāvimutto. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti— kāyasakkhī. “Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho”ti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāyāti—diṭṭhippatto. Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto, yo ca kāyasakkhī, yo ca diṭṭhippatto, siyā ime tayo puggalā saddhā­vimuttāpi kāyasakkhīpi diṭṭhippattāpi vatthuvasena pariyāyena siyāti. Kathañca siyā? Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Sad­dhindriyassa adhimattattā saddhāvimutto hoti. Dukkhato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Sad­dhindriyassa adhimattattā saddhāvimutto hoti. Anattato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Sad­dhindriyassa adhimattattā saddhāvimutto hoti. Evaṃ ime tayo puggalā sad­dhindriyassa vasena saddhāvimuttā.

Dukkhato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Samā­dhindriyassa adhimattattā kāyasakkhī hoti. Anattato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Samā­dhindriyassa adhimattattā kāyasakkhī hoti. Aniccato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Samā­dhindriyassa adhimattattā kāyasakkhī hoti. Evaṃ ime tayo puggalā samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī.

Anattato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Paññindriyassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti. Aniccato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Paññindriyassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti. Dukkhato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Paññindriyassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti. Evaṃ ime tayo puggalā paññindriyassa vasena diṭṭhippattā.

Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto, yo ca kāyasakkhī, yo ca diṭṭhippatto, evaṃ siyā ime tayo puggalā saddhā­vimuttāpi kāyasakkhīpi diṭṭhippattāpi vatthuvasena pariyāyena. Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto, yo ca kāyasakkhī, yo ca diṭṭhippatto, siyā ime tayo puggalā … pe … aññoyeva saddhāvimutto, añño kāyasakkhī, añño diṭṭhippatto.

Siyāti. Kathañca siyā? Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Sad­dhindriyassa adhimattattā saddhāvimutto hoti. Dukkhato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Samā­dhindriyassa adhimattattā kāyasakkhī hoti. Anattato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Paññindriyassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti. Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto, yo ca kāyasakkhī, yo ca diṭṭhippatto, evaṃ siyā ime tayo puggalā saddhā­vimuttāpi kāyasakkhīpi diṭṭhippattāpi vatthuvasena pariyāyena. Aññoyeva saddhāvimutto, añño kāyasakkhī, añño diṭṭhippatto.

Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, sad­dhindriyassa adhimattattā sotā­patti­maggaṃ paṭilabhati; tena vuccati—“saddhānusārī”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Sad­dhindriyassa vasena catunnaṃ indriyānaṃ bhāvanā hoti. Ye hi keci sad­dhindriyassa vasena sotā­patti­maggaṃ paṭilabhanti, sabbe te saddhānusārino.

Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, sad­dhindriyassa adhimattattā sotā­patti­phalaṃ sacchikataṃ hoti; tena vuccati—“saddhāvimutto”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Sad­dhindriyassa vasena cattā­rindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni. Yehi keci sad­dhindriyassa vasena sotā­patti­phalaṃ sacchikatā, sabbe te saddhāvimuttā.

Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, sad­dhindriyassa adhimattattā sakadā­gāmi­maggaṃ paṭilabhati … pe … sakadā­gāmi­phalaṃ sacchikataṃ hoti … pe … anāgāmimaggaṃ paṭilabhati … anāgāmiphalaṃ sacchikataṃ hoti … pe … arahattamaggaṃ paṭilabhati … arahattaṃ sacchikataṃ hoti; tena vuccati— “saddhāvimutto”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti … pe … sam­payut­ta­pac­cayā honti. Sad­dhindriyassa vasena cattā­rindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni. Yehi keci sad­dhindriyassa vasena arahattaṃ sacchikatā, sabbe te saddhāvimuttā.

Dukkhato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, samā­dhindriyassa adhimattattā sotā­patti­maggaṃ paṭilabhati; tena vuccati—“kāyasakkhī”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Samā­dhindriyassa vasena catunnaṃ indriyānaṃ bhāvanā hoti. Ye hi keci samā­dhindriyassa vasena sotā­patti­maggaṃ paṭilabhanti, sabbe te kāyasakkhī.

Dukkhato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, samā­dhindriyassa adhimattattā sotā­patti­phalaṃ sacchikataṃ hoti … pe … sakadā­gāmi­maggaṃ paṭilabhati … pe … sakadā­gāmi­phalaṃ sacchikataṃ hoti … pe … anāgāmimaggaṃ paṭilabhati … pe … anāgāmiphalaṃ sacchikataṃ hoti … pe … arahattamaggaṃ paṭilabhati … pe … arahattaṃ sacchikataṃ hoti; tena vuccati—“kāyasakkhī”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Samā­dhindriyassa vasena cattā­rindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni. Ye hi keci samā­dhindriyassa vasena arahattaṃ sacchikatā, sabbe te kāyasakkhī.

Anattato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññindriyassa adhimattattā sotā­patti­maggaṃ paṭilabhati; tena vuccati—“dhammānusārī”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti … pe … sam­payut­ta­pac­cayā honti. Paññindriyassa vasena catunnaṃ indriyānaṃ bhāvanā hoti. Ye hi keci paññindriyassa vasena sotā­patti­maggaṃ paṭilabhanti, sabbe te dhammānusārino.

Anattato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññindriyassa adhimattattā sotā­patti­phalaṃ sacchikataṃ hoti; tena vuccati—“diṭṭhippatto”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti … pe … sam­payut­ta­pac­cayā honti. Paññindriyassa vasena cattā­rindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni. Ye hi keci paññindriyassa vasena sotā­patti­phalaṃ sacchikatā, sabbe te diṭṭhippattā.

Anattato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññindriyassa adhimattattā sakadā­gāmi­maggaṃ paṭilabhati … pe … sakadā­gāmi­phalaṃ sacchikataṃ hoti … pe … anāgāmimaggaṃ paṭilabhati … anāgāmiphalaṃ sacchikataṃ hoti … arahattamaggaṃ paṭilabhati … pe … arahattaṃ sacchikataṃ hoti; tena vuccati—“diṭṭhippatto”. Cattā­rindriyāni tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti. Paññindriyassa vasena cattā­rindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni. Ye hi keci paññindriyassa vasena arahattaṃ sacchikatā, sabbe te diṭṭhippattā.

Ye hi keci nekkhammaṃ bhāvitā vā bhāventi vā bhāvissanti vā, adhigatā vā adhigacchanti vā adhigamissanti vā, pattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, paṭiladdhā vā paṭilabhanti vā paṭi­labhis­santi vā, paṭividdhā vā paṭivijjhanti vā paṭi­vijjhis­santi vā, sacchikatā vā sacchikaronti vā ­sacchi­karis­santi vā, phassitā vā phassanti vā phassissanti vā, vasippattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, pāramippattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, vesāraj­jap­pattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, sabbe te sad­dhindriyassa vasena saddhāvimuttā, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippattā.

Ye hi keci abyāpādaṃ … pe … ālokasaññaṃ … avikkhepaṃ … dhamma­va­vatthā­naṃ … ñāṇaṃ … pāmojjaṃ … paṭhamaṃ jhānaṃ … dutiyaṃ jhānaṃ … tatiyaṃ jhānaṃ … catutthaṃ jhānaṃ … ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiṃ … viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiṃ … ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiṃ … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiṃ … anic­cānu­passa­naṃ … duk­khā­nu­passa­naṃ … anat­tānu­passa­naṃ … nibbi­dānu­passa­naṃ … virā­gānu­passa­naṃ … niro­dhānu­passa­naṃ … paṭi­nissag­gā­nu­passa­naṃ … kha­yā­nu­passa­naṃ … vayānupassanaṃ … vipari­ṇā­mānu­passa­naṃ … ani­mit­tānu­passa­naṃ … appa­ṇihitā­nu­passa­naṃ … suñña­tānu­passa­naṃ … adhipañ­ñā­dhamma­vi­passa­naṃ … yathā­bhūta­ñāṇadas­sanaṃ … ādīna­vānu­passa­naṃ … paṭi­saṅ­khā­nu­passa­naṃ … ­vivaṭ­ṭa­nānu­passa­naṃ … sotā­patti­maggaṃ … sakadā­gāmi­maggaṃ … anāgāmimaggaṃ … arahattamaggaṃ ….

Ye hi keci cattāro satipaṭṭhāne … cattāro sammappadhāne … cattāro iddhipāde … pañcindriyāni … pañca balāni … satta bojjhaṅge … ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ … ye hi keci aṭṭha vimokkhe bhāvitā vā bhāventi vā bhāvissanti vā, adhigatā vā adhigacchanti vā adhigamissanti vā, pattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, paṭiladdhā vā paṭilabhanti vā paṭi­labhis­santi vā, paṭividdhā vā paṭivijjhanti vā paṭi­vijjhis­santi vā, sacchikatā vā sacchikaronti vā ­sacchi­karis­santi vā, phassitā vā phassanti vā phassissanti vā, vasippattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā pāramippattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, vesāraj­jap­pattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, sabbe te sad­dhindriyassa vasena saddhāvimuttā, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippattā.

Ye hi keci catasso paṭisambhidā pattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā … pe … sabbe te sad­dhindriyassa vasena saddhāvimuttā, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippattā.

Ye hi keci tisso vijjā paṭividdhā vā paṭivijjhanti vā paṭi­vijjhis­santi vā … pe … sabbe te sad­dhindriyassa vasena saddhāvimuttā, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippattā.

Ye hi keci tisso sikkhā sikkhitā vā sikkhanti vā sikkhissanti vā, sacchikatā vā sacchikaronti vā ­sacchi­karis­santi vā, phassitā vā phassanti vā phassissanti vā, vasippattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, pāramippattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, vesāraj­jap­pattā vā pāpuṇanti vā pāpuṇissanti vā, sabbe te sad­dhindriyassa vasena saddhāvimuttā, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippattā.

Ye hi keci dukkhaṃ parijānanti samudayaṃ pajahanti nirodhaṃ sacchikaronti maggaṃ bhāventi, sabbe te sad­dhindriyassa vasena saddhāvimuttā, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippattā.

Katihākārehi saccap­paṭi­vedho hoti? Katihākārehi saccāni paṭivijjhati? Catūhākārehi saccap­paṭi­vedho hoti. Catūhākārehi saccāni paṭivijjhati. Dukkhasaccaṃ pariñ­ñā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati, samudayasaccaṃ pahā­nappa­ṭi­ve­dhaṃ paṭivijjhati, nirodhasaccaṃ ­sacchi­kiriyā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati, maggasaccaṃ bhāva­nā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati. Imehi catūhākārehi saccap­paṭi­vedho hoti. Imehi catūhākārehi saccāni paṭivijjhanto sad­dhindriyassa vasena saddhāvimutto, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippatto.

Katihākārehi saccap­paṭi­vedho hoti? Katihākārehi saccāni paṭivijjhati? Navahākārehi saccap­paṭi­vedho hoti, navahākārehi saccāni paṭivijjhati. Dukkhasaccaṃ pariñ­ñā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati, samudayasaccaṃ pahā­nappa­ṭi­ve­dhaṃ paṭivijjhati, nirodhasaccaṃ ­sacchi­kiriyā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati, maggasaccaṃ bhāva­nā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati. Abhiñ­ñā­paṭi­vedho ca sabbadhammānaṃ, pariñ­ñā­paṭi­vedho ca sabba­saṅ­khā­rā­naṃ, pahānap­paṭi­vedho ca sabbākusalānaṃ, bhāva­nā­paṭi­vedho ca catunnaṃ maggānaṃ, ­sacchi­kiriyā­paṭi­vedho ca nirodhassa. Imehi navahākārehi saccap­paṭi­vedho hoti. Imehi navahākārehi saccāni paṭivijjhanto sad­dhindriyassa vasena saddhāvimutto, samā­dhindriyassa vasena kāyasakkhī, paññindriyassa vasena diṭṭhippatto.

Dutiya­bhā­ṇavāro.

Aniccato manasikaroto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhanti? Dukkhato manasikaroto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhanti? Anattato manasikaroto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhanti? Aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhanti. Dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhanti. Anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhanti.

Aniccato manasikaroto kiṃ bahulaṃ cittaṃ hoti? Dukkhato manasikaroto kiṃ bahulaṃ cittaṃ hoti? Anattato manasikaroto kiṃ bahulaṃ cittaṃ hoti? Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulaṃ cittaṃ hoti. Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulaṃ cittaṃ hoti. Anattato manasikaroto vedabahulaṃ cittaṃ hoti.

Aniccato manasikaronto adhi­mokkha­bahulo katamaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati? Dukkhato manasikaronto passad­dhi­bahulo katamaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati? Anattato manasikaronto vedabahulo katamaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati? Aniccato manasikaronto adhi­mokkha­bahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Dukkhato manasikaronto passad­dhi­bahulo appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Anattato manasikaronto vedabahulo suññataṃ vimokkhaṃ paṭilabhati.

Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, ko bhāveti? Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, ko bhāveti? Anattato manasikaroto vedabahulassa katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, ko bhāveti?

Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa animitto vimokkho ādhipateyyo hoti. Bhāvanāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Yo sammāpaṭipanno so bhāveti; natthi micchā­paṭi­pannassa vimokkha­bhāvanā. Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa appaṇihito vimokkho ādhipateyyo hoti. Bhāvanāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Yo sammāpaṭipanno so bhāveti; natthi micchā­paṭi­pannassa vimokkha­bhāvanā. Anattato manasikaroto vedabahulassa suññato vimokkho ādhipateyyo hoti. Bhāvanāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā. Yo sammāpaṭipanno so bhāveti; natthi micchā­paṭi­pannassa vimokkha­bhāvanā.

Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, paṭivedhakāle katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, paṭivedhāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, kenaṭṭhena paṭivedho? Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, paṭivedhakāle katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, paṭivedhāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, kenaṭṭhena paṭivedho? Anattato manasikaroto vedabahulassa katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya kati vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, paṭivedhakāle katamo vimokkho ādhipateyyo hoti, paṭivedhāya kativimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, kenaṭṭhena bhāvanā, kenaṭṭhena paṭivedho?

Aniccato manasikaroto adhi­mokkha­bahulassa animitto vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, paṭi­vedha­kālepi animitto vimokkho ādhipateyyo hoti, paṭivedhāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, ekarasaṭṭhena bhāvanā, dassanaṭṭhena paṭivedho, evaṃ paṭi­vijjhan­topi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhati. Dukkhato manasikaroto passad­dhi­bahulassa appaṇihito vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, paṭi­vedha­kālepi appaṇihito vimokkho ādhipateyyo hoti, paṭivedhāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, ekarasaṭṭhena bhāvanā, dassanaṭṭhena paṭivedho, evaṃ paṭi­vijjhan­topi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhati. Anattato manasikaroto vedabahulassa suññato vimokkho ādhipateyyo hoti, bhāvanāya dve vimokkhā tadanvayā honti sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, paṭi­vedha­kālepi suññato vimokkho ādhipateyyo hoti, paṭivedhāya dve vimokkhā tadanvayā honti, sahajā­ta­pac­cayā honti, añña­mañña­pac­cayā honti, nissayapaccayā honti, sam­payut­ta­pac­cayā honti, ekarasā honti, ekarasaṭṭhena bhāvanā, dassanaṭṭhena paṭivedho, evaṃ paṭi­vijjhan­topi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhati.

Aniccato manasikaroto katamo vimokkho adhimatto hoti? Katama­vimokkhassa adhimattattā saddhāvimutto hoti? Dukkhato manasikaroto katamo vimokkho adhimatto hoti? Katama­vimokkhassa adhimattattā kāyasakkhī hoti? Anattato manasikaroto katamo vimokkho adhimatto hoti? Katama­vimokkhassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti?

Aniccato manasikaroto animitto vimokkho adhimatto hoti. Ani­mitta­vimokkhassa adhimattattā saddhāvimutto hoti. Dukkhato manasikaroto appaṇihito vimokkho adhimatto hoti. Appa­ṇihita­vimokkhassa adhimattattā kāyasakkhī hoti. Anattato manasikaroto suññato vimokkho adhimatto hoti. Suñña­ta­vimokkhassa adhimattattā diṭṭhippatto hoti.

Saddahanto vimuttoti—saddhāvimutto. Phuṭṭhattā sacchikatoti—kāyasakkhī. Diṭṭhattā pattoti—diṭṭhippatto. Saddahanto vimuccatīti—saddhāvimutto. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti— kāyasakkhī. “Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho”ti viññātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāyāti—diṭṭhippatto … pe … ye hi keci nekkhammaṃ bhāvitā vā bhāventi vā bhāvissanti vā … pe … sabbe te ani­mitta­vimokkhassa vasena saddhāvimuttā, appa­ṇihita­vimokkhassa vasena kāyasakkhī, suñña­ta­vimokkhassa vasena diṭṭhippattā.

Ye hi keci abyāpādaṃ … ālokasaññaṃ … avikkhepaṃ … ye hi keci dukkhaṃ parijānanti, samudayaṃ pajahanti, nirodhaṃ sacchikaronti, maggaṃ bhāventi, sabbe te ani­mitta­vimokkhassa vasena saddhāvimuttā, appa­ṇihita­vimokkhassa vasena kāyasakkhī, suñña­ta­vimokkhassa vasena diṭṭhippattā.

Katihākārehi saccap­paṭi­vedho hoti? Katihākārehi saccāni paṭivijjhati? Catūhākārehi saccap­paṭi­vedho hoti. Catūhākārehi saccāni paṭivijjhati. Dukkhasaccaṃ pariñ­ñā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati, samudayasaccaṃ pahāna­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati. Nirodhasaccaṃ ­sacchi­kiriyā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati. Maggasaccaṃ bhāva­nā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati. Imehi catūhākārehi saccap­paṭi­vedho hoti. Imehi catūhākārehi saccāni paṭivijjhanto ani­mitta­vimokkhassa vasena saddhāvimutto, appa­ṇihita­vimokkhassa vasena kāyasakkhī, suñña­ta­vimokkhassa vasena diṭṭhippatto.

Katihākārehi saccap­paṭi­vedho hoti? Katihākārehi saccāni paṭivijjhati? Navahākārehi saccap­paṭi­vedho hoti. Navahākārehi saccāni paṭivijjhati. Dukkhasaccaṃ pariñ­ñā­paṭi­vedhaṃ paṭivijjhati … pe … ­sacchi­kiriyā­paṭi­vedho ca nirodhassa. Imehi navahākārehi saccap­paṭi­vedho hoti. Imehi navahākārehi saccāni paṭivijjhanto ani­mitta­vimokkhassa vasena saddhāvimutto, appa­ṇihita­vimokkhassa vasena kāyasakkhī, suñña­ta­vimokkhassa vasena diṭṭhippatto.

Aniccato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati? Kathaṃ sammādassanaṃ hoti? Kathaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti? Kattha kaṅkhā pahīyati? Dukkhato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati? Kathaṃ sammādassanaṃ hoti? Kathaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā dukkhato sudiṭṭhā honti? Kattha kaṅkhā pahīyati? Anattato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati? Kathaṃ sammādassanaṃ hoti? Kathaṃ tadanvayena sabbe dhammā anattato sudiṭṭhā honti? Kattha kaṅkhā pahīyati?

Aniccato manasikaronto nimittaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati; tena vuccati— “sammādassanaṃ”. Evaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati. Dukkhato manasikaronto pavattaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati; tena vuccati—“sammādassanaṃ”. Evaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā dukkhato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati. Anattato manasikaronto nimittañca pavattañca yathābhūtaṃ jānāti passati; tena vuccati—“sammādassanaṃ”. Evaṃ tadanvayena sabbe dhammā anattato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati.

Yañca yathābhūtaṃ ñāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā, byañjanameva nānanti? Yañca yathābhūtaṃ ñāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ.

Aniccato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhāti? Dukkhato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhāti? Anattato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhāti? Aniccato manasikaroto nimittaṃ bhayato upaṭṭhāti. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ bhayato upaṭṭhāti. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca bhayato upaṭṭhāti.

Yā ca bhaya­tu­paṭṭhāne paññā yañca ādīnave ñāṇaṃ yā ca nibbidā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā, byañjanameva nānanti? Yā ca bhaya­tu­paṭṭhāne paññā yañca ādīnave ñāṇaṃ yā ca nibbidā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ.

Yā ca anattā­nu­passanā yā ca suñña­tā­nu­passanā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā, byañjanameva nānanti? Yā ca anattā­nu­passanā yā ca suñña­tā­nu­passanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ.

Aniccato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Dukkhato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Anattato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Aniccato manasikaroto nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati.

Yā ca muccitukamyatā yā ca paṭi­saṅ­khā­nu­passanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā, byañjanameva nānanti? Yā ca muccitukamyatā yā ca paṭi­saṅ­khā­nu­passanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ.

Aniccato manasikaroto kuto cittaṃ vuṭṭhāti, kattha cittaṃ pakkhandati? Dukkhato manasikaroto kuto cittaṃ vuṭṭhāti, kattha cittaṃ pakkhandati? Anattato manasikaroto kuto cittaṃ vuṭṭhāti, kattha cittaṃ pakkhandati? Aniccato manasikaroto nimittā cittaṃ vuṭṭhāti, animitte cittaṃ pakkhandati. Dukkhato manasikaroto pavattā cittaṃ vuṭṭhāti, appavatte cittaṃ pakkhandati. Anattato manasikaroto nimittā ca pavattā ca cittaṃ vuṭṭhāti, animitte appavatte nirodhe nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandati.

Yā ca bahid­dhā­vuṭṭhā­na­vivaṭ­ṭane paññā ye ca gotrabhū dhammā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā, byañjanameva nānanti? Yā ca bahid­dhā­vuṭṭhā­na­vivaṭ­ṭane paññā ye ca gotrabhū dhammā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ.

Aniccato manasikaronto katamena vimokkhena vimuccati? Dukkhato manasikaronto katamena vimokkhena vimuccati? Anattato manasikaronto katamena vimokkhena vimuccati? Aniccato manasikaronto animitta­vimokkhena vimuccati. Dukkhato manasikaronto appa­ṇihita­vimokkhena vimuccati. Anattato manasikaronto suñña­ta­vimokkhena vimuccati.

Yā ca dubhato vuṭṭhā­na­vivaṭ­ṭane paññā yañca magge ñāṇaṃ, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā, byañjanameva nānanti? Yā ca dubhato vuṭṭhā­na­vivaṭ­ṭane paññā yañca magge ñāṇaṃ, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ.

Katihākārehi tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti? Katihākārehi tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti? Catūhākārehi tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti. Sattahākārehi tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti.

Katamehi catūhākārehi tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti? Ādhipa­teyyaṭ­ṭhena, adhiṭṭhā­naṭ­ṭhena, abhi­nīhā­raṭ­ṭhena, niyyānaṭṭhena. Kathaṃ ādhipa­teyyaṭ­ṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti? Aniccato manasikaroto animitto vimokkho ādhipateyyo hoti, dukkhato manasikaroto appaṇihito vimokkho ādhipateyyo hoti, anattato manasikaroto suññato vimokkho ādhipateyyo hoti. Evaṃ ādhipa­teyyaṭ­ṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti.

Kathaṃ adhiṭṭhā­naṭ­ṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti? Aniccato manasikaronto ani­mitta­vimokkhassa vasena cittaṃ adhiṭṭhāti, dukkhato manasikaronto appa­ṇihita­vimokkhassa vasena cittaṃ adhiṭṭhāti, anattato manasikaronto suñña­ta­vimokkhassa vasena cittaṃ adhiṭṭhāti. Evaṃ adhiṭṭhā­naṭ­ṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti.

Kathaṃ abhi­nīhā­raṭ­ṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti? Aniccato manasikaronto ani­mitta­vimokkhassa vasena cittaṃ abhinīharati, dukkhato manasikaronto appa­ṇihita­vimokkhassa vasena cittaṃ abhinīharati, anattato manasikaronto suñña­ta­vimokkhassa vasena cittaṃ abhinīharati. Evaṃ abhi­nīhā­raṭ­ṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti.

Kathaṃ niyyānaṭṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti? Aniccato manasikaronto ani­mitta­vimokkhassa vasena nirodhaṃ nibbānaṃ niyyāti, dukkhato manasikaronto appa­ṇihita­vimokkhassa vasena nirodhaṃ nibbānaṃ niyyāti, anattato manasikaronto suñña­ta­vimokkhassa vasena nirodhaṃ nibbānaṃ niyyāti. Evaṃ niyyānaṭṭhena tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti. Imehi catūhākārehi tayo vimokkhā nānākkhaṇe honti.

Katamehi sattahākārehi tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti? ­Samo­dhānaṭ­ṭhena, adhi­gama­naṭ­ṭhena, paṭi­lābhaṭ­ṭhena paṭi­vedhaṭ­ṭhena, ­sacchi­kiriyaṭ­ṭhena, phassanaṭṭhena, abhisa­mayaṭ­ṭhena. Kathaṃ ­samo­dhānaṭ­ṭhena adhi­gama­naṭ­ṭhena paṭi­lābhaṭ­ṭhena paṭi­vedhaṭ­ṭhena ­sacchi­kiriyaṭ­ṭhena phassanaṭṭhena abhisa­mayaṭ­ṭhena tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti? Aniccato manasikaronto nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Yato muccati, tattha na paṇidahatīti— appaṇihito vimokkho. Yattha na paṇidahati, tena suññoti—suññato vimokkho. Yena suñño, tena nimittena animittoti—animitto vimokkho. Evaṃ ­samo­dhānaṭ­ṭhena adhi­gama­naṭ­ṭhena paṭi­lābhaṭ­ṭhena paṭi­vedhaṭ­ṭhena ­sacchi­kiriyaṭ­ṭhena phassanaṭṭhena abhisa­mayaṭ­ṭhena tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti.

Dukkhato manasikaronto paṇidhiyā muccatīti—appaṇihito vimokkho. Yattha na paṇidahati, tena suññoti—suññato vimokkho. Yena suñño, tena nimittena animittoti—animitto vimokkho. Yena nimittena animitto, tattha na paṇidahatīti—appaṇihito vimokkho. Evaṃ ­samo­dhānaṭ­ṭhena adhi­gama­naṭ­ṭhena paṭi­lābhaṭ­ṭhena paṭi­vedhaṭ­ṭhena ­sacchi­kiriyaṭ­ṭhena phassanaṭṭhena abhisa­mayaṭ­ṭhena tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti.

Anattato manasikaronto abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Yena suñño, tena nimittena animittoti—animitto vimokkho. Yena nimittena animitto, tattha na paṇidahatīti—appaṇihito vimokkho. Yattha na paṇidahati, tena suññoti— suññato vimokkho. Evaṃ ­samo­dhānaṭ­ṭhena adhi­gama­naṭ­ṭhena paṭi­lābhaṭ­ṭhena paṭi­vedhaṭ­ṭhena ­sacchi­kiriyaṭ­ṭhena phassanaṭṭhena abhisa­mayaṭ­ṭhena tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti. Imehi sattahākārehi tayo vimokkhā ekakkhaṇe honti.

Atthi vimokkho, atthi mukhaṃ, atthi vimokkhamukhaṃ, atthi vimokkha­pac­canī­kaṃ, atthi vimokkhā­nu­lomaṃ, atthi vimokkha­vivaṭṭo, atthi vimokkha­bhāvanā, atthi vimokkhap­pa­ṭippas­sad­dhi.

Katamo vimokkho? Suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho. Katamo suññato vimokkho? Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ sukhato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ attato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ nandiyā abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ rāgato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ samudayato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ ādānato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ nimittato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ paṇidhiyā abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho. Suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ sabbā­bhini­ve­sehi muccatīti—suññato vimokkho.

Rūpe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho … pe … rūpe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ sabbā­bhini­ve­sehi muccatīti—suññato vimokkho. Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato abhinivesā muccatīti—suññato vimokkho … pe … jarāmaraṇe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ sabbā­bhini­ve­sehi muccatīti—suññato vimokkho. Ayaṃ suññato vimokkho.

Katamo animitto vimokkho? Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato nimittā muccatīti— animitto vimokkho. Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ sukhato nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ attato nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ nandiyā nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ rāgato nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ samudayato nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ ādānato nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ sabbanimittehi muccatīti—animitto vimokkho. Appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ paṇidhiyā nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato nimittā muccatīti—animitto vimokkho.

Rūpe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato nimittā muccatīti—animitto vimokkho … pe … rūpe ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ sabbanimittehi muccatīti—animitto vimokkho. Rūpe appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ paṇidhiyā nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Rūpe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato nimittā muccatīti—animitto vimokkho … pe … jarāmaraṇe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ sabbanimittehi muccatīti—animitto vimokkho. Jarāmaraṇe appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ paṇidhiyā nimittā muccatīti—animitto vimokkho. Jarāmaraṇe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato nimittā muccatīti— animitto vimokkho. Ayaṃ animitto vimokkho.

Katamo appaṇihito vimokkho? Anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato paṇidhiyā muccatīti— appaṇihito vimokkho. Duk­khā­nu­passa­nañāṇaṃ sukhato paṇidhi muccatīti— appaṇihito vimokkho. Anat­tānu­passa­na­ñāṇaṃ attato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Nibbi­dānu­passa­na­ñāṇaṃ nandiyā paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Virā­gānu­passa­na­ñāṇaṃ rāgato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Niro­dhānu­passa­na­ñāṇaṃ samudayato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Paṭi­nissag­gā­nu­passa­nañāṇaṃ ādānato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Ani­mit­tānu­passa­na­ñāṇaṃ nimittato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ sabbapaṇidhīhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho.

Rūpe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho … pe … rūpe appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ sabbapaṇidhīhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Rūpe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe anic­cānu­passa­na­ñāṇaṃ niccato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho … pe … jarāmaraṇe appa­ṇihitā­nu­passa­nañāṇaṃ sabbapaṇidhīhi muccatīti— appaṇihito vimokkho. Jarāmaraṇe suñña­tānu­passa­na­ñāṇaṃ abhinivesato paṇidhi muccatīti—appaṇihito vimokkho. Ayaṃ appaṇihito vimokkho. Ayaṃ vimokkho. (1)

Katamaṃ mukhaṃ? Ye tattha jātā anavajjakusalā bodhipakkhiyā dhammā, idaṃ mukhaṃ. (2)

Katamaṃ vimokkhamukhaṃ? Yaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇaṃ nirodho nibbānaṃ, idaṃ vimokkhamukhaṃ. Vimokkhañca mukhañca vimokkhamukhaṃ, idaṃ vimokkhamukhaṃ. (3)

Katamaṃ vimokkha­pac­canī­kaṃ? Tīṇi akusalamūlāni vimokkha­pac­canī­kāni, tīṇi duccaritāni vimokkha­pac­canī­kāni, sabbepi akusalā dhammā vimokkha­pac­canīkā, idaṃ vimokkha­pac­canī­kaṃ. (4)

Katamaṃ vimokkhā­nu­lomaṃ? Tīṇi kusalamūlāni vimokkhā­nu­lomāni, tīṇi sucaritāni vimokkhā­nu­lomāni, sabbepi kusalā dhammā vimokkhānulomā, idaṃ vimokkhā­nu­lomaṃ. (5)

Katamo vimokkha­vivaṭṭo? Saññāvivaṭṭo, cetovivaṭṭo, cittavivaṭṭo, ñāṇavivaṭṭo, vimokkha­vivaṭṭo, saccavivaṭṭo. Sañjānanto vivaṭṭatīti—saññāvivaṭṭo. Cetayanto vivaṭṭatīti— cetovivaṭṭo. Vijānanto vivaṭṭatīti—cittavivaṭṭo. Ñāṇaṃ karonto vivaṭṭatīti— ñāṇavivaṭṭo. Vosajjanto vivaṭṭatīti—vimokkha­vivaṭṭo. Tathaṭṭhena vivaṭṭatīti—saccavivaṭṭo.

Yattha saññāvivaṭṭo tattha cetovivaṭṭo, yattha cetovivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo, yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo tattha cittavivaṭṭo, yattha cittavivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo. Yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo tattha ñāṇavivaṭṭo, yattha ñāṇavivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo. Yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo tattha vimokkha­vivaṭṭo, yattha vimokkha­vivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo. Yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo vimokkha­vivaṭṭo tattha saccavivaṭṭo, yattha saccavivaṭṭo tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo vimokkha­vivaṭṭo. Ayaṃ vimokkha­vivaṭṭo. (6)

Katamā vimokkha­bhāvanā? Paṭhamassa jhānassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, dutiyassa jhānassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, tatiyassa jhānassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, catutthassa jhānassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiyā āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiyā … pe … ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiyā … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiyā āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, sotā­patti­maggassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, sakadā­gāmi­maggassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, anāgā­mi­maggassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, arahat­ta­maggassa āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, ayaṃ vimokkha­bhāvanā. (7)

Katamā vimokkhap­pa­ṭippas­sad­dhi? Paṭhamassa jhānassa paṭilābho vā vipāko vā, dutiyassa jhānassa paṭilābho vā vipāko vā, tatiyassa jhānassa … pe … catutthassa jhānassa … ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiyā … viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiyā … ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiyā … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiyā paṭilābho vā vipāko vā, sotā­patti­maggassa sotā­patti­phalaṃ, sakadā­gāmi­maggassa sakadā­gāmi­phalaṃ, anāgā­mi­maggassa anāgāmiphalaṃ, arahat­ta­maggassa arahattaphalaṃ, ayaṃ vimokkhap­pa­ṭippas­sad­dhīti. (8)

Vimokkhakathā niṭṭhitā.
Tatiya­bhā­ṇavāro.