Paṭi­sam­bhi­dā­magga

2 Yuganad­dha­vagga

2.10. Suññakathā

Evaṃ me sutaṃ—ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anātha­piṇḍi­kassa ārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca—

“‘Suñño loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, ‘suñño loko’ti vuccatī”ti? “Yasmā kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā ‘suñño loko’ti vuccati. Kiñcānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā? Cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā. Rūpā suññā attena vā attaniyena vā. Cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā. Cak­khu­samphasso suñño attena vā attaniyena vā. Yampidaṃ cak­khu­samphas­sa­pac­cayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā.

Sotaṃ suññaṃ … pe … saddā suññā … ghānaṃ suññaṃ … gandhā suññā … jivhā suññā … rasā suññā … kāyo suñño … phoṭṭhabbā suññā … mano suñño attena vā attaniyena vā. Dhammā suññā attena vā attaniyena vā. Manoviññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā. Manosamphasso suñño attena vā attaniyena vā. Yampidaṃ mano­samphas­sa­pac­cayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Yasmā kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā tasmā ‘suñño loko’ti vuccatī”ti.

10.1. Mātikā

Suññasuññaṃ, saṅkhārasuññaṃ, vipari­ṇāma­suññaṃ, aggasuññaṃ, lakkhaṇasuññaṃ, vik­kham­bhana­suññaṃ, tadaṅgasuññaṃ, ­samuc­cheda­suññaṃ, paṭippas­sad­dhi­suññaṃ, ­nissa­ra­ṇa­suññaṃ, ajjhattasuññaṃ, bahiddhāsuññaṃ, dubhatosuññaṃ, sabhāgasuññaṃ, visabhā­ga­suññaṃ, esanāsuññaṃ, parig­gaha­suññaṃ, paṭi­lābha­suññaṃ, paṭi­vedha­suññaṃ, ekattasuññaṃ, nānattasuññaṃ, khantisuññaṃ, adhiṭṭhā­na­suññaṃ, pari­yogā­haṇa­suññaṃ, sampajānassa pavat­ta­pari­yādānaṃ sabba­suñña­tā­naṃ paramat­tha­suññaṃ. [25]

10.2. Niddesa

Katamaṃ suññasuññaṃ? Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avi­pari­ṇāma­dham­mena vā. Sotaṃ suññaṃ … pe … ghānaṃ suññaṃ … jivhā suññā … kāyo suñño … mano suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avi­pari­ṇāma­dham­mena vā. Idaṃ suññasuññaṃ. (1)

Katamaṃ saṅkhārasuññaṃ? Tayo saṅkhārā—puññā­bhi­saṅ­khāro, apuññā­bhi­saṅ­khāro, āneñjā­bhi­saṅ­khāro. Puññā­bhi­saṅ­khāro apuññā­bhi­saṅ­khā­rena ca āneñjā­bhi­saṅ­khā­rena ca suñño. Apuññā­bhi­saṅ­khāro puññā­bhi­saṅ­khā­rena ca āneñjā­bhi­saṅ­khā­rena ca suñño. Āneñjā­bhi­saṅ­khāro puññā­bhi­saṅ­khā­rena ca apuññā­bhi­saṅ­khā­rena ca suñño. Ime tayo saṅkhārā.

Aparepi tayo saṅkhārā—kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro. Kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhārena ca citta­saṅ­khā­rena ca suñño. Vacīsaṅkhāro kāyasaṅkhārena ca citta­saṅ­khā­rena ca suñño. Cittasaṅkhāro kāyasaṅkhārena ca vacīsaṅkhārena ca suñño. Ime tayo saṅkhārā.

Aparepi tayo saṅkhārā—atītā saṅkhārā, anāgatā saṅkhārā, paccuppannā saṅkhārā. Atītā saṅkhārā anāgatehi ca paccuppannehi ca saṅkhārehi suññā. Anāgatā saṅkhārā atītehi ca paccuppannehi ca saṅkhārehi suññā paccuppannā saṅkhārā atītehi ca anāgatehi ca saṅkhārehi suññā. Ime tayo saṅkhārā; idaṃ saṅkhārasuññaṃ. (2)

Katamaṃ vipari­ṇāma­suññaṃ? Jātaṃ rūpaṃ sabhāvena suññaṃ. Vigataṃ rūpaṃ vipari­ṇatañ­ceva suññañca. Jātā vedanā sabhāvena suññā. Vigatā vedanā vipariṇatā ceva suññā ca … pe … jātā saññā … jātā saṅkhārā … jātaṃ viññāṇaṃ … jātaṃ cakkhu … pe … jāto bhavo sabhāvena suñño. Vigato bhavo vipariṇato ceva suñño ca. Idaṃ vipari­ṇāma­suññaṃ. (3)

Katamaṃ aggasuññaṃ? Aggametaṃ padaṃ seṭṭhametaṃ padaṃ visiṭṭhametaṃ padaṃ yadidaṃ sabba­saṅ­khā­ra­sama­tho sabbū­padhipa­ṭi­nissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Idaṃ aggasuññaṃ. (4)

Katamaṃ lakkhaṇasuññaṃ? Dve lakkhaṇāni—bāla­lak­kha­ṇañca ­paṇ­ḍita­lak­kha­ṇañca. Bālalakkhaṇaṃ ­paṇ­ḍita­lak­kha­ṇena suññaṃ. ­Paṇ­ḍita­lak­kha­ṇaṃ bālalakkhaṇena suññaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni—uppāda­lak­kha­ṇaṃ, vayalakkhaṇaṃ, ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇaṃ. Uppāda­lak­kha­ṇaṃ vayalakkhaṇena ca ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇena ca suññaṃ. Vayalakkhaṇaṃ uppāda­lak­kha­ṇena ca ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇena ca suññaṃ, ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇaṃ uppāda­lak­kha­ṇena ca vayalakkhaṇena ca suññaṃ.

Rūpassa uppāda­lak­kha­ṇaṃ vayalakkhaṇena ca ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇena ca suññaṃ. Rūpassa vayalakkhaṇaṃ uppāda­lak­kha­ṇena ca ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇena ca suññaṃ. Rūpassa ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇaṃ uppāda­lak­kha­ṇena ca vayalakkhaṇena ca suññaṃ. Vedanāya … pe … saññāya … saṅkhārānaṃ … viññāṇassa … cakkhussa … jarāmaraṇassa uppāda­lak­kha­ṇaṃ vayalakkhaṇena ca ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇena ca suññaṃ. Jarāmaraṇassa vayalakkhaṇaṃ uppāda­lak­kha­ṇena ca ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇena ca suññaṃ. Jarāmaraṇassa ṭhi­tañña­that­ta­lak­kha­ṇaṃ uppāda­lak­kha­ṇena ca vayalakkhaṇena ca suññaṃ. Idaṃ lakkhaṇasuññaṃ. (5)

Katamaṃ vik­kham­bhana­suññaṃ? Nekkhammena kāmacchando vikkhambhito ceva suñño ca. Abyāpādena byāpādo vikkhambhito ceva suñño ca. Ālokasaññāya thinamiddhaṃ vik­kham­bhitañ­ceva suññañca. Avikkhepena uddhaccaṃ vik­kham­bhitañ­ceva suññañca. Dhamma­va­vatthā­nena vicikicchā vikkhambhitā ceva suññā ca. Ñāṇena avijjā vikkhambhitā ceva suññā ca. Pāmojjena arati vikkhambhitā ceva suññā ca. Paṭhamena jhānena nīvaraṇā vikkhambhitā ceva suññā ca … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilesā vikkhambhitā ceva suññā ca. Idaṃ vik­kham­bhana­suññaṃ. (6)

Katamaṃ tadaṅgasuññaṃ? Nekkhammena kāmacchando tadaṅgasuñño. Abyāpādena byāpādo tadaṅgasuñño. Ālokasaññāya thinamiddhaṃ tadaṅgasuññaṃ. Avikkhepena uddhaccaṃ tadaṅgasuññaṃ. Dhamma­va­vatthā­nena vicikicchā tadaṅgasuññā. Ñāṇena avijjā tadaṅgasuññā. Pāmojjena arati tadaṅgasuññā. Paṭhamena jhānena nīvaraṇā tadaṅgasuññā … pe … ­vivaṭ­ṭa­nānu­passa­nāya sañ­ño­gā­bhi­niveso tadaṅgasuñño. Idaṃ tadaṅgasuññaṃ. (7)

Katamaṃ ­samuc­cheda­suññaṃ? Nekkhammena kāmacchando samucchinno ceva suñño ca. Abyāpādena byāpādo samucchinno ceva suñño ca. Ālokasaññāya thinamiddhaṃ samuc­chin­nañ­ceva suññañca. Avikkhepena uddhaccaṃ samuc­chin­nañ­ceva suññañca. Dhamma­va­vatthā­nena vicikicchā samucchinnā ceva suññā ca. Ñāṇena avijjā samucchinnā ceva suññā ca. Pāmojjena arati samucchinnā ceva suññā ca. Paṭhamena jhānena nīvaraṇā samucchinnā ceva suññā ca … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilesā samucchinnā ceva suññā ca. Idaṃ ­samuc­cheda­suññaṃ. (8)

Katamaṃ paṭippas­sad­dhi­suññaṃ? Nekkhammena kāmacchando paṭippassaddho ceva suñño ca. Abyāpādena byāpādo paṭippassaddho ceva suñño ca. Ālokasaññāya thinamiddhaṃ paṭippas­sad­dhañ­ceva suññañca. Avikkhepena uddhaccaṃ paṭippas­sad­dhañ­ceva suññañca. Dhamma­va­vatthā­nena vicikicchā paṭippassaddhā ceva suññā ca. Ñāṇena avijjā paṭippassaddhā ceva suññā ca. Pāmojjena arati paṭippassaddhā ceva suññā ca. Paṭhamena jhānena nīvaraṇā paṭippassaddhā ceva suññā ca … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilesā paṭippassaddhā ceva suññā ca. Idaṃ paṭippas­sad­dhi­suññaṃ. (9)

Katamaṃ ­nissa­ra­ṇa­suññaṃ? Nekkhammena kāmacchando nissaṭo ceva suñño ca. Abyāpādena byāpādo nissaṭo ceva suñño ca. Ālokasaññāya thinamiddhaṃ nissaṭañceva suññañca. Avikkhepena uddhaccaṃ nissaṭañceva suññañca. Dhamma­va­vatthā­nena vicikicchā nissaṭā ceva suññā ca. Ñāṇena avijjā nissaṭā ceva suññā ca. Pāmojjena arati nissaṭā ceva suññā ca. Paṭhamena jhānena nīvaraṇā nissaṭā ceva suññā ca … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilesā nissaṭā ceva suññā ca. Idaṃ ­nissa­ra­ṇa­suññaṃ. (10)

Katamaṃ ajjhattasuññaṃ? Ajjhattaṃ cakkhuṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avi­pari­ṇāma­dham­mena vā. Ajjhattaṃ sotaṃ suññaṃ … ajjhattaṃ ghānaṃ suññaṃ … ajjhattaṃ jivhā suññā … ajjhattaṃ kāyo suñño … ajjhattaṃ mano suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avi­pari­ṇāma­dham­mena vā. Idaṃ ajjhattasuññaṃ. (11)

Katamaṃ bahiddhāsuññaṃ? Bahiddhā rūpā suññā … pe … bahiddhā dhammā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avi­pari­ṇāma­dham­mena vā. Idaṃ bahiddhāsuññaṃ. (12)

Katamaṃ dubhatosuññaṃ? Yañca ajjhattaṃ cakkhu ye ca bahiddhā rūpā ubhayametaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avi­pari­ṇāma­dham­mena vā. Yañca ajjhattaṃ sotaṃ ye ca bahiddhā saddā … pe … yañca ajjhattaṃ ghānaṃ ye ca bahiddhā gandhā … yā ca ajjhattaṃ jivhā ye ca bahiddhā rasā … yo ca ajjhattaṃ kāyo ye ca bahiddhā phoṭṭhabbā … yo ca ajjhattaṃ mano ye ca bahiddhā dhammā ubhayametaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avi­pari­ṇāma­dham­mena vā. Idaṃ dubhatosuññaṃ. (13)

Katamaṃ sabhāgasuññaṃ? Cha ajjhattikāni āyatanāni sabhāgāni ceva suññāni ca. Cha bāhirāni āyatanāni sabhāgāni ceva suññāni ca. Cha viññāṇakāyā sabhāgā ceva suññā ca. Cha phassakāyā sabhāgā ceva suññā ca. Cha vedanākāyā sabhāgā ceva suññā ca. Cha saññākāyā sabhāgā ceva suññā ca. Cha cetanākāyā sabhāgā ceva suññā ca. Idaṃ sabhāgasuññaṃ. (14)

Katamaṃ visabhā­ga­suññaṃ? Cha ajjhattikāni āyatanāni chahi bāhirehi āyatanehi visabhāgāni ceva suññāni ca. Cha bāhirāni āyatanāni chahi viññāṇakāyehi visabhāgāni ceva suññāni ca. Cha viññāṇakāyā chahi phassakāyehi visabhāgā ceva suññā ca. Cha phassakāyā chahi vedanākāyehi visabhāgā ceva suññā ca. Cha vedanākāyā chahi saññākāyehi visabhāgā ceva suññā ca. Cha saññākāyā chahi cetanākāyehi visabhāgā ceva suññā ca. Idaṃ visabhā­ga­suññaṃ. (15)

Katamaṃ esanāsuññaṃ? Nekkhammesanā kāmacchandena suññā. Abyāpādesanā byāpādena suññā. Ālokasaññesanā thinamiddhena suññā. Avikkhepesanā uddhaccena suññā. Dhamma­va­vatthā­nesanā vicikicchāya suññā. Ñāṇesanā avijjāya suññā. Pāmojjesanā aratiyā suññā. Paṭha­maj­jhā­nesanā nīvaraṇehi suññā … pe … arahat­ta­mag­gesanā sabbakilesehi suññā. Idaṃ esanāsuññaṃ. (16)

Katamaṃ parig­gaha­suññaṃ? Nekkham­ma­parig­gaho kāmacchandena suñño. Abyāpā­da­parig­gaho byāpādena suñño. Ālo­kasaññā­parig­gaho thinamiddhena suñño. Avik­khepa­parig­gaho uddhaccena suñño. Dhamma­va­vatthā­na­parig­gaho vicikicchāya suñño. Ñāṇapariggaho avijjāya suñño. ­Pāmoj­ja­parig­gaho aratiyā suñño. Paṭha­maj­jhāna­parig­gaho nīvaraṇehi suñño … pe … arahat­ta­magga­parig­gaho sabbakilesehi suñño. Idaṃ parig­gaha­suññaṃ. (17)

Katamaṃ paṭi­lābha­suññaṃ? Nekkham­ma­paṭi­lābho kāmacchandena suñño. Abyāpā­da­paṭi­lābho byāpādena suñño. Ālo­kasaññā­paṭi­lābho thinamiddhena suñño. Avik­khepa­paṭi­lābho uddhaccena suñño. Dhamma­va­vatthā­na­paṭi­lābho vicikicchāya suñño. Ñāṇapaṭilābho avijjāya suñño. ­Pāmoj­ja­paṭi­lābho aratiyā suñño. Paṭha­maj­jhāna­paṭi­lābho nīvaraṇehi suñño … pe … arahat­ta­magga­paṭi­lābho sabbakilesehi suñño. Idaṃ paṭi­lābha­suññaṃ. (18)

Katamaṃ paṭi­vedha­suññaṃ? Nekkham­map­paṭi­vedho kāmacchandena suñño. Abyāpā­dap­paṭi­vedho byāpādena suñño. Ālo­kasaññāp­paṭi­vedho thinamiddhena suñño. Avik­khepap­paṭi­vedho uddhaccena suñño. Dhamma­va­vatthā­nap­paṭi­vedho vicikicchāya suñño. Ñāṇappaṭivedho avijjāya suñño. ­Pāmoj­jap­paṭi­vedho aratiyā suñño. Paṭha­maj­jhānap­paṭi­vedho nīvaraṇehi suñño … pe … arahat­ta­maggap­paṭi­vedho sabbakilesehi suñño. Idaṃ paṭi­vedha­suññaṃ. (19)

Katamaṃ ekattasuññaṃ, nānattasuññaṃ? Kāmacchando nānattaṃ, nekkhammaṃ ekattaṃ. Nekkham­mekattaṃ cetayato kāmacchandena suññaṃ. Byāpādo nānattaṃ, abyāpādo ekattaṃ. Abyāpādekattaṃ cetayato byāpādena suññaṃ. Thinamiddhaṃ nānattaṃ, ālokasaññā ekattaṃ. Ālokasañ­ñekattaṃ cetayato thinamiddhena suññaṃ. Uddhaccaṃ nānattaṃ, avikkhepo ekattaṃ. Avik­khe­pekattaṃ cetayato uddhaccena suññaṃ. Vicikicchā nānattaṃ, dhamma­va­vatthā­naṃ ekattaṃ. Dhamma­va­vatthā­nekattaṃ cetayato vicikicchāya suññaṃ. Avijjā nānattaṃ, ñāṇaṃ ekattaṃ. Ñāṇekattaṃ cetayato avijjāya suññaṃ. Arati nānattaṃ, pāmojjaṃ ekattaṃ. Pāmojjekattaṃ cetayato aratiyā suññaṃ. Nīvaraṇā nānattaṃ, paṭhamajjhānaṃ ekattaṃ. Paṭha­maj­jhā­nekattaṃ cetayato nīvaraṇehi suññaṃ … pe … sabbakilesā nānattaṃ, arahattamaggo ekattaṃ. Arahat­ta­mag­gekattaṃ cetayato sabbakilesehi suññaṃ. Idaṃ ekattasuññaṃ nānattasuññaṃ. (20–‍21)

Katamaṃ khantisuññaṃ? Nekkham­ma­khanti kāmacchandena suññā. Abyāpādakhanti byāpādena suññā. Ālokasañ­ñā­khanti thinamiddhena suññā. Avik­khepa­khanti uddhaccena suññā. Dhamma­va­vatthā­na­khanti vicikicchāya suññā. Ñāṇakhanti avijjāya suññā. Pāmojjakhanti aratiyā suññā. Paṭha­maj­jhā­na­khanti nīvaraṇehi suññā … pe … arahat­ta­magga­khanti sabbakilesehi suññā. Idaṃ khantisuññaṃ. (22)

Katamaṃ adhiṭṭhā­na­suññaṃ? Nekkham­mā­dhiṭṭhā­naṃ kāmacchandena suññaṃ. Abyāpā­dā­dhiṭṭhā­naṃ byāpādena suññaṃ. Ālokasañ­ñā­dhiṭṭhā­naṃ thinamiddhena suññaṃ. Avik­khepā­dhiṭṭhā­naṃ uddhaccena suññaṃ. Dhamma­va­vatthā­nā­dhiṭṭhā­naṃ vicikicchāya suññaṃ. Ñāṇādhiṭṭhānaṃ avijjāya suññaṃ. Pāmoj­jā­dhiṭṭhā­naṃ aratiyā suññaṃ. Paṭha­maj­jhā­nā­dhiṭṭhā­naṃ nīvaraṇehi suññaṃ … pe … arahat­ta­maggā­dhiṭṭhā­naṃ sabbakilesehi suññaṃ. Idaṃ adhiṭṭhā­na­suññaṃ. (23)

Katamaṃ pari­yogā­haṇa­suññaṃ? Nekkham­ma­pari­yogā­haṇaṃ kāmacchandena suññaṃ. Abyāpā­da­pari­yogā­haṇaṃ byāpādena suññaṃ. Ālokasañ­ñā­pari­yogā­haṇaṃ thinamiddhena suññaṃ. Avik­khepa­pari­yogā­haṇaṃ uddhaccena suññaṃ. Dhamma­va­vatthā­na­pari­yogā­haṇaṃ vicikicchāya suññaṃ. Ñāṇa­pari­yogā­haṇaṃ avijjāya suññaṃ. ­Pāmoj­ja­pari­yogā­haṇaṃ aratiyā suññaṃ. Paṭha­maj­jhāna­pari­yogā­haṇaṃ nīvaraṇehi suññaṃ … pe … arahat­ta­magga­pari­yogā­haṇaṃ sabbakilesehi suññaṃ. Idaṃ pari­yogā­haṇa­suññaṃ. (24)

Katamaṃ sampajānassa pavat­ta­pari­yādānaṃ sabba­suñña­tā­naṃ paramat­tha­suññaṃ? Idha sampajāno nekkhammena kāmacchandassa pavattaṃ pariyādiyati, abyāpādena byāpādassa pavattaṃ pariyādiyati, ālokasaññāya thinamiddhassa pavattaṃ pariyādiyati, avikkhepena uddhaccassa pavattaṃ pariyādiyati, dhamma­va­vatthā­nena vicikicchāya pavattaṃ pariyādiyati, ñāṇena avijjāya pavattaṃ pariyādiyati, pāmojjena aratiyā pavattaṃ pariyādiyati, paṭhamena jhānena nīvaraṇānaṃ pavattaṃ pariyādiyati … pe … arahat­ta­mag­gena sabbakilesānaṃ pavattaṃ pariyādiyati. Atha vā pana sampajānassa anupādisesāya nibbānadhātuyā pari­nib­bāyan­tassa idaṃ ceva cakkhupavattaṃ pariyādiyati, aññañca cakkhupavattaṃ na uppajjati. Idañceva sotapavattaṃ … pe … ghānapavattaṃ … jivhāpavattaṃ … kāyapavattaṃ … manopavattaṃ pariyādiyati, aññañca manopavattaṃ na uppajjati. Idaṃ sampajānassa pavat­ta­pari­yādānaṃ sabba­suñña­tā­naṃ paramat­tha­suññanti. (25)

Suññakathā niṭṭhitā.

Yuganad­dha­vaggo dutiyo.

Tassuddānaṃ

Yuganaddhā saccabojjhaṅgā,
mettā virāgapañcamā;
Paṭisambhidā dhammacakkaṃ,
lokutta­ra­bala­suññāti.

Esa nikāyadharehi ṭhapito, asamo dutiyo pavaro varavaggoti.